Nhiều phụ huynh lo ngại natri gây hại cho thận non nớt của trẻ nên chủ động loại bỏ toàn bộ muối ra khỏi thực đơn. Tuy nhiên, việc cắt bỏ gia vị mặn ở trẻ dưới 5 tuổi cần được nhìn nhận dựa trên các bằng chứng khoa học cụ thể thay vì áp dụng theo cảm tính.
Các nghiên cứu hiện tại không ủng hộ việc loại bỏ hoàn toàn natri khỏi khẩu phần ăn của trẻ nhỏ. Giảm bớt lượng muối ăn mang lại lợi ích nhất định cho huyết áp ở trẻ mầm non, nhưng natri vẫn là khoáng chất cần thiết cho sự phát triển của hệ thần kinh và thể chất. Việc kiêng khem quá mức mà không có chỉ định y khoa có thể tiềm ẩn rủi ro thiếu hụt dinh dưỡng.
Giảm bớt lượng muối mang lại lợi ích gì cho trẻ mầm non?
Nghiên cứu can thiệp trên trẻ mầm non 4 đến 5 tuổi cho thấy việc giảm muối trong khẩu phần giúp hạ chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương so với nhóm ăn bình thường [1]. Sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê ở phần lớn các nhóm, ngoại trừ huyết áp tâm thu ở bé gái không ghi nhận thay đổi rõ rệt [1].
Bên cạnh đó, việc điều chỉnh giảm độ mặn trong thực phẩm quen thuộc không gây cản trở khẩu vị của trẻ. Thử nghiệm trên 22 trẻ mầm non với sự tham gia của 66 giáo viên và nhân viên cho thấy mức giảm 30% lượng muối trong bánh mì hoàn toàn không bị trẻ phát hiện [2]. Khi mức giảm tăng lên 50%, trẻ có nhận biết được sự thay đổi nhưng không biểu hiện phản ứng tiêu cực hay từ chối món ăn [2].
Nguy cơ khi thiếu hụt natri đối với sự phát triển
Natri đóng vai trò quan trọng đối với cấu trúc não bộ và các chức năng sinh học cơ bản. Một tổng quan khoa học chỉ ra natri cần thiết cho sự phát triển của các tế bào thần kinh đệm trong não [3]. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận chế độ ăn thiếu hụt nghiêm trọng natri (chỉ chứa 0,022% đến 0,04% natri) dẫn đến tình trạng chậm phát triển não bộ ở động vật non [3].
Ngoài ra, đối với trẻ sinh non hoặc nhẹ cân sau sinh, sự thiếu hụt khoáng chất này có thể cản trở quá trình phục hồi. Dữ liệu cho thấy trẻ sinh non được bổ sung muối trong chế độ ăn có sự cải thiện về khả năng thể chất và tinh thần [3]. Việc hạn chế muối quá nghiêm ngặt trong giai đoạn đầu đời của mẹ cũng liên quan đến tình trạng trẻ sinh ra nhẹ cân và gia tăng cảm giác thèm muối sau này [3].
Phản ứng với muối ở nhóm trẻ sinh non hoặc chậm tăng trưởng
Mức độ dung nạp natri có sự khác biệt giữa các nhóm trẻ có xuất phát điểm sinh học khác nhau. Đánh giá trên 63 trẻ sinh non ở thời điểm 8 tuổi ghi nhận 16% trẻ có hiện tượng nhạy cảm huyết áp với muối sau 7 ngày ăn nhiều muối [4]. Tình trạng nhạy cảm này tập trung ở những trẻ từng bị chậm phát triển từ giai đoạn sơ sinh và có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn [4].
Nghiên cứu trên động vật mô hình cũng ghi nhận chuột đực bị chậm phát triển từ trong tử cung khi tiếp xúc với chế độ ăn nhiều muối (8% natri clorid) dễ bị tăng huyết áp tâm thu sớm hơn và suy giảm khả năng bài tiết natri qua nước tiểu [5]. Ở người, một nghiên cứu trên 270 trẻ 4 tuổi cho thấy yếu tố di truyền liên quan đến thụ thể opioid trong não dự đoán mức tiêu thụ natri ở nhóm trẻ chậm tăng trưởng trong tử cung, nhưng không thấy mối liên hệ này ở trẻ phát triển bình thường [6].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra bất kỳ kết luận nào về chế độ ăn DASH dành cho trẻ em dưới 5 tuổi. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng chỉ đánh giá việc cắt giảm từng phần muối trong một món ăn cụ thể [2] hoặc áp dụng chế độ giảm muối ngắn hạn [1].
Chưa có nghiên cứu theo dõi dài hạn nào chứng minh việc loại trừ hoàn toàn natri ra khỏi bữa ăn của trẻ dưới 5 tuổi khỏe mạnh là an toàn. Nghiên cứu về trẻ ngưng thở khi ngủ chỉ đánh giá ảnh hưởng của tốc độ phát triển đến cấu trúc giấc ngủ, hoàn toàn không đo lường tác động của lượng muối ăn vào [7].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng muối?
Trẻ sinh non hoặc trẻ có tiền sử nhẹ cân, chậm tăng trưởng trong tử cung cần được chăm sóc dinh dưỡng theo dõi sát. Nhóm này có nguy cơ cao phát triển tình trạng nhạy cảm huyết áp với muối [4] và dễ gặp bất lợi tim mạch nếu tiêu thụ lượng muối quá cao [5]. Tuy nhiên, việc tự ý cắt giảm hoàn toàn muối cũng không phù hợp vì trẻ sinh non có thể cần bổ sung natri để hỗ trợ phát triển thể chất và thần kinh [3].
Đối với trẻ bình thường dưới 5 tuổi, phụ huynh không nên tạo thói quen ăn mặn, nhưng cũng không nên loại trừ triệt để mọi nguồn gia vị hay thực phẩm có chứa muối tự nhiên.
Gợi ý áp dụng thực tế
Phụ huynh nên ưu tiên chế biến món ăn giữ vị nguyên bản tự nhiên của thực phẩm tươi sống, hạn chế thói quen nêm thêm nhiều nước mắm, muối hay hạt nêm vào cháo, súp của trẻ nhỏ.
Khi muốn giảm độ mặn cho trẻ mầm non, gia đình có thể giảm dần lượng muối trong công thức nấu ăn khoảng 30% đến 50%, giúp trẻ thích nghi tự nhiên mà không làm giảm cảm giác ngon miệng [2]. Đối với trẻ sinh thiếu tháng hoặc có vấn đề về tăng trưởng, cha mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thay đổi lượng muối trong chế độ ăn.
Tóm lại, việc giảm bớt muối trong bữa ăn mang lại lợi ích cho huyết áp của trẻ nhỏ [1], nhưng loại bỏ hoàn toàn natri là điều không cần thiết và thiếu cơ sở an toàn [3]. Chế độ ăn nhạt lành mạnh là kiểm soát gia vị ở mức vừa phải, tránh thái cực ăn quá mặn hoặc kiêng khem cực đoan.


