Mẹ uống trà xanh, tannin có cản trở hấp thu sắt ở bé bú mẹ?

Nhiều phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ có thói quen thưởng thức một tách trà xanh ấm mỗi ngày để tìm lại sự tỉnh táo và thư giãn tinh thần. Tuy nhiên, nỗi lo ngại về việc tannin cùng các polyphenol trong trà xanh đi qua dòng sữa và gây cản trở hấp thu sắt ở em bé sơ sinh khiến không ít bà mẹ đắn đo, lo lắng.

Thực tế từ các dữ liệu y khoa cho thấy, tannin và polyphenol trong trà xanh chủ yếu tác động trực tiếp lên quá trình gắn kết và cản trở hấp thu vi chất sắt ngay tại lòng đường tiêu hóa của người trực tiếp uống, chứ không đi nguyên vẹn vào sữa mẹ để làm giảm khả năng hấp thu sắt ở em bé ^[1], ^[2]. Tuy vậy, việc mẹ uống quá nhiều trà xanh có thể làm suy giảm lượng dự trữ sắt của chính bản thân người mẹ, từ đó gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể trong giai đoạn hậu sản ^[1], ^[3].

Cơ chế tác động của tannin và polyphenol lên chuyển hóa sắt

Trà xanh được chế biến từ lá cây Camellia sinensis, là một trong những thức uống phổ biến nhất thế giới và chứa hàm lượng rất phong phú các hợp chất polyphenol, đặc biệt là nhóm catechin như epigallocatechin, epicatechin, epicatechin gallate và dồi dào nhất là epigallocatechin-3-gallate (EGCG) ^[4]. Những hợp chất này sở hữu đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ và được chứng minh là mang lại nhiều lợi ích tiềm năng cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa ^[4].

Khi được dung nạp qua đường tiêu hóa, các hợp chất tannin và polyphenol trong trà có xu hướng liên kết với các protein trong nước bọt và tạo phức chelate với các ion sắt tự do ^[2]. Trong chế độ ăn uống thông thường, các chất ức chế như tannin trong trà và phytate trong các loại ngũ cốc cạnh tranh gắn kết với sắt, đối nghịch với các chất hỗ trợ hấp thu như sắt heme từ thịt và vitamin C ^[3]. Khi phức hợp tannin - sắt hình thành ngay tại lòng ruột già và ruột non non của người uống, phân tử sắt bị kết tủa hoặc trở nên khó hòa tan, làm cho tế bào biểu mô ruột khó có thể hấp thụ vi chất này vào máu ^[2], ^[3].

Chính vì vậy, tác động ức chế này chỉ diễn ra cục bộ khi tannin tiếp xúc trực tiếp với thức ăn chứa sắt trong cùng một bữa ăn của người uống ^[1], ^[3]. Các polyphenol khi vào cơ thể người mẹ sẽ trải qua quá trình chuyển hóa, biến đổi sinh học sâu rộng tại gan và ruột, không tồn tại ở dạng tannin tự do để bài tiết một lượng đáng kể vào sữa mẹ gây ức chế sắt trong ruột của em bé bú mẹ ^[2], ^[4].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về trà và nồng độ sắt?

Để làm rõ mức độ tác động của polyphenol và tannin lên chuyển hóa sắt, một bài tổng quan tường thuật công bố năm 2017 đã phân tích các thử nghiệm lâm sàng can thiệp dài hạn trên người ^[1]. Đánh giá này chỉ ra rằng tác động của tannin lên tình trạng sắt trong cơ thể phụ thuộc nhiều vào trạng thái dinh dưỡng sẵn có của đối tượng và loại trà được sử dụng ^[1].

Trong một nghiên cứu kéo dài 4 tuần theo dõi các đối tượng nam nữ thanh niên người Đức từ 19 đến 32 tuổi gồm cả người ăn chay (n = 6 nhóm trà đen; n = 8 nhóm trà xanh) và người ăn tạp (n = 10 ở cả hai nhóm), các nhà khoa học đã ghi nhận những kết quả rất đáng chú ý ^[1]. Sau 4 tuần uống trà, chỉ số dự trữ sắt ferritin huyết thanh suy giảm đáng kể ở nhóm phụ nữ ăn tạp có uống trà đen, cũng như ở phân nhóm phụ nữ bị thiếu máu có uống trà đen hoặc trà xanh ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu trên cũng cho thấy nồng độ ferritin không hề suy giảm ở nam giới và nhóm phụ nữ ăn chay không bị thiếu máu khi uống trà ^[1]. Đáng chú ý hơn, các chỉ số huyết học phản ánh tình trạng sắt toàn diện khác bao gồm tổng khả năng gắn sắt (TIBC), nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin), sắt huyết thanh và dung tích hồng cầu (hematocrit) đều không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê giữa thời điểm bắt đầu và khi kết thúc thử nghiệm ở tất cả các nhóm đối tượng ^[1].

Một nghiên cứu khác được trích dẫn trong bài tổng quan đánh giá trên 46 thanh niên nam nữ Ấn Độ trong độ tuổi từ 20 đến 25 ^[1]. Nghiên cứu này cho thấy chế độ ăn uống giàu hợp chất polyphenol bổ sung từ các loại rau lá xanh trong 3 tuần liên tục không làm thay đổi đáng kể nồng độ hemoglobin của các cá nhân so với nhóm ăn khẩu phần đối chứng không có rau lá xanh ^[1]. Bên cạnh đó, các can thiệp dài hạn theo dõi 31 nam giới khỏe mạnh từ 32 đến 56 tuổi và 36 phụ nữ tiền mãn kinh áp dụng chế độ ăn có độ khả dụng sinh học sắt cao hoặc thấp trong hơn 12 tuần cũng cho thấy sự phức tạp khi phân tách tác động độc lập của tannin và các yếu tố kháng dinh dưỡng khác như phytate ^[1].

Bên cạnh các nghiên cứu với trà, một nghiên cứu khác công bố năm 2017 tập trung vào condensed tannin (proanthocyanidin) đa liều bổ sung mỗi ngày cũng khẳng định rằng tiêu thụ tannin cô đặc ở người và chuột không làm thay đổi tình trạng hay độ khả dụng sinh học của sắt ^[2]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng condensed tannin thường có kích thước phân tử lớn hơn và được tiêu thụ trong cấu trúc nền thực phẩm phức tạp, tạo liên kết khác hẳn với tannic acid hay theaflavin và thearubigin trong trà đen ^[2].

Sự khác biệt giữa nghiên cứu tế bào và chuyển hóa thực tế

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều người lầm tưởng về tác hại cản trở hấp thu sắt cực đoan của trà là do kết quả từ các mô hình thí nghiệm tế bào hoặc bữa ăn đơn lẻ ^[2]. Các thử nghiệm ngắn hạn trên tế bào biểu mô ruột Caco-2 từng báo cáo hiện tượng ức chế khả dụng sinh học của sắt phụ thuộc vào liều lượng từ dịch chiết hạt nho ^[2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng có sự mâu thuẫn rõ rệt giữa mô hình tế bào trong ống nghiệm (in vitro) và cơ thể sống (in vivo) ^[2].

Chẳng hạn, khi theo dõi trên mô hình lợn tiêu thụ đậu đỏ (chứa hàm lượng tannin cao) và đậu trắng (hàm lượng tannin thấp), kết quả tình trạng sắt không có sự khác biệt giữa hai nhóm, dù mô hình tế bào Caco-2 trước đó lại thể hiện đậu trắng có độ khả dụng sắt cao hơn hẳn ^[2]. Sự bất nhất giữa các nghiên cứu ngắn hạn trong ống nghiệm và nghiên cứu tiêu dùng dài hạn xuất phát từ tính phức tạp của hệ tiêu hóa thực tế, nơi có sự tham gia của các protein nước bọt và enzym tiêu hóa vốn chưa được mô phỏng đầy đủ trong đĩa thí nghiệm ^[2]. Do đó, việc dùng kết quả ức chế tế bào đơn lẻ để kết luận vội vã rằng uống trà sẽ gây thiếu máu mãn tính trong đời sống là thiếu tính chuẩn xác ^[2].

Nguy cơ thiếu sắt ở phụ nữ cho con bú: Tác động gián tiếp từ mẹ sang con

Mặc dù tannin trong trà xanh không trực tiếp đi qua sữa mẹ để ngăn ruột của trẻ hấp thu sắt, nhưng nguy cơ tiềm ẩn lại nằm ở chính người mẹ ^[1], ^[3]. Sắt đóng vai trò sống còn trong việc vận chuyển oxy của hồng cầu, tạo năng lượng và thúc đẩy sự tăng trưởng, phát triển của cơ thể, các chức năng này đặc biệt tối quan trọng trong giai đoạn sơ sinh phục vụ quá trình tạo máu và hoàn thiện thể chất ^[5].

Trên thực tế, tình trạng thiếu hụt sắt gây thiếu máu đang ảnh hưởng đến khoảng 50% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tại các nước đang phát triển ^[5]. Một khảo sát quy mô lớn trên 10.548 phụ nữ và trẻ em tại Nga từ năm 1992 đến 1994 cho thấy khẩu phần ăn uống chứa lượng lớn trà kết hợp với lượng tiêu thụ vitamin C thấp cùng lượng lớn ngũ cốc giàu phytate đã ức chế sinh khả dụng của sắt, khiến tỷ lệ hấp thu sắt khả dụng thực tế chỉ đạt mức 3% đến 4% tổng lượng sắt nạp vào ^[3].

Nhu cầu về sắt ở phụ nữ đang cho con bú thường được ghi nhận thấp hơn so với phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ chưa mang thai, bởi vì người mẹ tạm thời không bị mất máu qua chu kỳ kinh nguyệt trong 6 tháng đầu sau sinh, đồng thời lượng sắt tích lũy trong quá trình tạo máu trước sinh có thể được tái chế để tái sử dụng ^[5]. Tuy nhiên, người mẹ sau sinh vẫn phải đối mặt với nguy cơ mất sắt do quá trình xuất huyết khi sinh nở ^[5]. Nếu người mẹ uống quá nhiều trà xanh đậm đặc ngay trong bữa ăn, lượng tannin sẽ ức chế hấp thu lượng sắt ít ỏi từ khẩu phần ăn của chính mẹ, dẫn đến hạ thấp chỉ số ferritin và gây thiếu máu cho mẹ ^[1], ^[3]. Khi người mẹ suy kiệt hoặc thiếu máu trầm trọng, sức khỏe tổng thể suy giảm sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng chăm sóc bé.

Hơn nữa, một số nghiên cứu trên động vật thực hiện năm 2018 cho thấy việc chuột mẹ tiêu thụ chiết xuất trà xanh liều rất cao (400 mg/kg thể trọng/ngày) xuyên suốt giai đoạn mang thai và cho con bú đã làm biến đổi phản ứng viêm và chuyển hóa mô mỡ ở cả chuột mẹ lẫn chuột con 28 ngày tuổi ^[4], ^[6]. Dù các nghiên cứu này dùng liều chiết xuất rất đậm đặc trên mô hình chuột, chúng vẫn đưa ra lời nhắc nhở rằng phụ nữ cho con bú không nên lạm dụng các sản phẩm chiết xuất trà xanh đậm đặc ở dạng thực phẩm bổ sung liều cao ^[4], ^[6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với trà xanh?

Không phải tất cả mọi người uống trà xanh đều bị suy giảm sắt. Dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận nam giới khỏe mạnh và phụ nữ có trữ lượng sắt bình thường hầu như không ghi nhận sự tụt giảm nồng độ sắt huyết thanh hay hemoglobin khi uống trà ^[1]. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần hết sức lưu ý:

• Phụ nữ sau sinh đang có tình trạng thiếu máu hoặc nồng độ ferritin thấp: Các phân tích nhóm nhỏ cho thấy phụ nữ bị thiếu máu khi uống trà xanh hoặc trà đen có sự sụt giảm rõ rệt nồng độ ferritin huyết thanh ^[1]. Nhóm này cần ưu tiên bảo tồn nguồn sắt dự trữ.
• Những người có chế độ ăn đơn điệu, ít sắt heme: Nếu khẩu phần ăn hàng ngày chủ yếu dựa vào ngũ cốc nhiều phytate và thiếu vắng nguồn vitamin C hay đạm động vật, việc uống thêm trà chứa tannin sẽ cộng hưởng làm giảm nghiêm trọng tỷ lệ sắt sinh khả dụng ^[3].
• Người có tiền sử rối loạn tiêu hóa hoặc hấp thu kém: Cần tránh việc dùng trà đặc vì các phức hợp tannin có thể gây xót ruột và hạn chế sự hấp thu của các vi chất dinh dưỡng.

Đối với các mẹ đang trong thời gian điều trị thiếu máu thiếu sắt hoặc đang phải uống viên bổ sung sắt theo toa, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc bác sĩ sản phụ khoa trước khi duy trì thói quen uống trà xanh là điều bắt buộc.

Hướng dẫn sử dụng trà xanh an toàn cho mẹ nuôi con bú

Để tận hưởng hương vị thơm ngon và lợi ích chống oxy hóa của polyphenol mà không làm tổn hại đến nguồn sắt dự trữ của cơ thể, các bà mẹ nuôi con bú có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học đơn giản sau:

• Tách biệt thời điểm uống trà và bữa ăn: Tuyệt đối không dùng trà xanh làm nước uống trong khi ăn hoặc ngay sát bữa ăn. Hãy uống trà cách xa các bữa ăn chính giàu sắt ít nhất từ 1 đến 2 giờ nhằm tránh hiện tượng tannin tiếp xúc và tạo phức chelate với sắt trong lòng ống tiêu hóa ^[2], ^[3].
• Điều chỉnh lượng dùng và độ đậm: Nên pha trà loãng, không ngâm lá trà quá lâu trong nước sôi khiến hàm lượng tannin thôi ra quá nhiều. Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 đến 2 tách nhỏ, không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc.
• Tăng cường chất xúc tác hấp thu sắt: Bổ sung thực phẩm giàu vitamin C (cam, bưởi, ớt chuông, ổi) trong các bữa ăn vì vitamin C là chất tăng cường mạnh mẽ, có thể hóa giải sự ức chế của tannin và phytate, từ đó giúp tăng gấp đôi khả năng hấp thu sắt của cơ thể ^[3]. Đồng thời kết hợp các món ăn giàu sắt tự nhiên để nhanh chóng bù đắp lại lượng sắt đã mất trong quá trình sinh nở ^[5].
• Tránh xa các loại viên uống chiết xuất trà nồng độ cao: Tuyệt đối không tự ý sử dụng các viên uống giảm cân hoặc viên bổ sung chứa chiết xuất trà xanh cô đặc hàm lượng cao khi đang nuôi con bằng sữa mẹ để tránh nguy cơ xáo trộn chuyển hóa ^[4], ^[6].

Trà xanh là một thức uống lành mạnh nếu được thưởng thức đúng cách và đúng thời điểm. Người mẹ sau sinh hoàn toàn có thể duy trì thói quen này với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng giàu vi chất, để vừa giữ được tinh thần sảng khoái vừa đảm bảo nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho bé yêu.