Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau thói quen ăn một quả mơ muối umeboshi mỗi ngày để thanh lọc cơ thể và kiểm soát chỉ số đường huyết. Hương vị chua gắt hòa lẫn vị mặn đặc trưng của món ăn truyền thống Nhật Bản này khiến không ít người tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên hỗ trợ điều trị đái tháo đường hiệu quả.

Thực tế, mơ muối umeboshi không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Mặc dù các hợp chất polyphenol trong quả mơ Nhật Bản (Prunus mume) ghi nhận tác động tích cực đến độ nhạy insulin trong phòng thí nghiệm, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh dùng umeboshi chế biến sẵn hiện vẫn còn rất hạn chế.

Quả mơ Nhật Bản tác động đến chuyển hóa đường như thế nào?

Cơ chế kiểm soát đường huyết của quả mơ chủ yếu xoay quanh các hợp chất thực vật hoạt tính cao, đặc biệt là nhóm polyphenol và flavonoid. Hiện tượng tăng đường huyết mạn tính ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 bắt nguồn từ việc đề kháng insulin và suy giảm tiết insulin [1]. Hoạt chất từ quả mơ hỗ trợ điều hòa quá trình này qua nhiều con đường sinh hóa khác nhau.

Đầu tiên, chiết xuất phenolic từ quả mơ có khả năng ức chế hoạt tính của men disaccharidase tại ruột non [1]. Khi enzyme phân giải carbohydrate này bị kìm hãm, tốc độ hấp thu đường đơn vào máu chậm lại, từ đó ngăn chặn tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau bữa ăn [1]. Đồng thời, các phân đoạn chiết xuất ethyl axetat từ lá mơ chứa tới 883,5 ± 14,9 mg/g polyphenol và 820,1 ± 7,7 mg/g flavonoid cũng thể hiện hoạt tính ức chế mạnh men alpha-glucosidase với giá trị IC50 là 68,2 microgam/mL [2].

Bên cạnh đó, các polyphenol trong quả mơ còn tác động trực tiếp vào thụ thể kích hoạt chất tăng sinh peroxisome (PPAR)-gamma [1], [3]. Quá trình kích hoạt PPAR-gamma giúp các tế bào cơ bắp gia tăng thu nạp glucose [1], [3]. Chiết xuất từ quả mơ còn cải thiện tín hiệu insulin thông qua việc gia tăng biểu hiện của protein và thụ thể insulin (Insr), chất nền thụ thể insulin 1 (Irs-1), chất vận chuyển glucose 4 (Glut-4) và beta-arrestin-2 tại các mô gan, mô mỡ và cơ xương [1], [4].

Kết quả từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và tế bào

Trong một thử nghiệm tế bào cơ C2C12, dịch chiết ethanol 70% từ quả mơ (EMS) kích thích thu nạp glucose thông qua việc điều hòa và gia tăng biểu hiện thụ thể PPAR-gamma [3]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy dịch chiết này chứa hàng loạt hoạt chất polyphenol và flavonoid quý như axit chlorogenic, axit caffeic, rutin, luteolin-7-glucoside, naringin, apigenin-7-glucoside và hesperidin [3].

Nối tiếp thử nghiệm tế bào, các nhà khoa học đã tiến hành khảo sát in vivo trên chuột thí nghiệm ăn chế độ giàu chất béo gây béo phì và rối loạn chuyển hóa [3]. Bổ sung 5% chiết xuất EMS vào khẩu phần ăn giúp làm giảm tình trạng tăng cân và tích tụ mỡ thừa, đồng thời cải thiện đáng kể chỉ số đường huyết lúc đói cũng như chứng không dung nạp glucose [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột đực ICR bị gây đái tháo đường tuýp 2 bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin (100 mg/kg) cũng cho kết quả tương tự [2]. Chuột được chia uống chiết xuất lá mơ (PMLE) với các liều 0, 5, 25 hoặc 50 mg/kg liên tục trong 4 tuần [2]. Kết quả cho thấy liều bổ sung 50 mg/kg PMLE đã làm giảm tới 40% nồng độ đường huyết so với nhóm chuột béo phì/đái tháo đường không điều trị [2]. Nồng độ triacylglycerol ở nhóm chuột dùng liều này cũng giảm xuống 320,7 ± 20,73 mg/dL so với mức 494,9 ± 14,80 mg/dL ở nhóm chuột bệnh đối chứng [2].

Ngoài ra, thử nghiệm phối hợp chiết xuất nước quả mơ cùng rễ cây tử thảo (Lithospermum erythrorhizon) trên chuột cống bị cắt buồng trứng ăn chế độ giàu chất béo cũng ghi nhận tác dụng hiệp đồng cải thiện độ nhạy insulin và ngăn ngừa tích tụ mỡ nội tạng [1]. Một nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột cống đái tháo đường tuýp 2 cho thấy bài thuốc Fructus Mume giúp hạ chỉ số HOMA-IR, giảm nồng độ đường huyết trong nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) và nghiệm pháp giải phóng insulin (IRT) [4].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả nhưng cần nhìn nhận đúng

Số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về các chế phẩm từ quả mơ còn khá khiêm tốn. Một thử nghiệm lâm sàng thí điểm ngẫu nhiên có đối chứng thực hiện trên 80 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 trong thời gian 12 tuần nhằm đánh giá hiệu quả của viên hoàn Fructus Mume (Ô mai hoàn) so với Metformin [5]. Cả hai nhóm bệnh nhân đều áp dụng chế độ ăn uống và tập luyện tiêu chuẩn [5].

Kết quả sau 12 tuần can thiệp cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về chỉ số đường huyết lúc đói và sau ăn, dù cả hai nhóm đều ghi nhận mức giảm đáng kể [5]. Tỷ lệ huyết sắc tố glycated (HbA1c) cũng giảm rõ rệt ở cả nhóm dùng bài thuốc và nhóm dùng Metformin [5]. Về chỉ số khối cơ thể (BMI), ở nhóm bệnh nhân có BMI dưới 23, cả bài thuốc lẫn Metformin đều không làm thay đổi thể trạng; nhưng ở những bệnh nhân có BMI từ 23 đến 25 hoặc trên 25, cả hai liệu trình can thiệp đều làm giảm BMI rõ rệt [5].

Dữ liệu tổng quan năm 2021 cũng trích dẫn một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm trên 85 người bệnh đái tháo đường tuýp 2 [1]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên sử dụng bài thuốc Ô mai hoàn hoặc Metformin trong 12 tuần [1]. Kết quả tái khẳng định công thức chứa Fructus Mume giúp hạ đường huyết lúc đói (FPG), đường huyết sau ăn (PPG) và HbA1c hiệu quả tương đương thuốc hạ đường huyết Metformin [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các thử nghiệm này nằm ở quy mô mẫu còn nhỏ (80 đến 85 người) và thời gian can thiệp ngắn (12 tuần) [5], [1]. Quan trọng hơn, đối tượng can thiệp là bài thuốc y học cổ truyền chuẩn hóa dạng viên hoàn (Fructus Mume formula / Ô mai hoàn) gồm nhiều thành phần phối hợp, không phải là quả mơ muối umeboshi dùng trong ăn uống thường ngày [5], [1], [4].

Hiểu lầm phổ biến về quả mơ muối umeboshi

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn trực tiếp quả mơ muối umeboshi sẽ mang lại hiệu quả hạ đường huyết tương đương các dịch chiết hay bài thuốc trong nghiên cứu. Đây là sự ngộ nhận giữa hoạt chất sinh học tự nhiên và món ăn chế biến sẵn. Chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm là dạng ethanol hoặc bài thuốc chuẩn hóa đã loại bỏ tạp chất và cô đặc nồng độ polyphenol ở mức cao [2], [5], [3].

Mặt khác, umeboshi là sản phẩm ngâm muối truyền thống có hàm lượng natri rất cao. Nếu tiêu thụ thường xuyên với số lượng nhiều, lượng muối dư thừa sẽ gây giữ nước, tăng áp lực lên thành mạch, dẫn tới bùng phát cơn tăng huyết áp và tăng gánh nặng lọc cho cầu thận. Điều này hoàn toàn đi ngược lại mục tiêu bảo vệ tim mạch và thận ở bệnh nhân đái tháo đường.

Umeboshi chỉ là một loại gia vị lên men hỗ trợ kích thích tiêu hóa trong ẩm thực, không phải là thuốc hạ đường huyết và không thể thay thế cho Metformin hay bất kỳ loại thuốc điều trị nào do bác sĩ chỉ định.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng mơ muối?

Bệnh nhân đái tháo đường có kèm theo bệnh lý tăng huyết áp cần hết sức cẩn trọng. Lượng natri cao trong mơ muối có thể làm mất tác dụng kiểm soát huyết áp của thuốc điều trị, làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch.

Người có tổn thương thận hoặc biến chứng bệnh thận do đái tháo đường cần hạn chế tối đa việc dùng mơ muối. Thận bị suy giảm chức năng bài tiết natri sẽ dẫn đến phù nề và suy tim xung huyết nếu nạp quá nhiều muối từ thực phẩm chế biến sẵn.

Người mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng nên tránh dùng. Lượng axit hữu cơ đậm đặc cùng vị mặn chát của quả mơ muối có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, gây đau thượng vị và ợ chua.

Cách sử dụng mơ trong chế độ ăn cân bằng

Nếu yêu thích hương vị của umeboshi và không thuộc nhóm phải kiêng muối nghiêm ngặt, người bệnh vẫn có thể kết hợp món ăn này vào thực đơn theo cách an toàn:

  • Giảm bớt lượng muối: Ngâm quả mơ muối vào nước ấm trong 10-15 phút để loại bớt lượng muối bám ở bề mặt trước khi chế biến.
  • Dùng như gia vị: Chỉ nên dùng 1/2 đến 1 quả nhỏ mỗi ngày, dầm nát vào canh rau, làm sốt chấm cá hấp hoặc trộn salad rau xanh để tận dụng chất xơ làm chậm hấp thu tinh bột.
  • Trừ bớt gia vị khác: Khi đã nêm quả mơ muối vào món ăn, hãy cắt giảm hoàn toàn nước mắm, muối hoặc hạt nêm trong bữa ăn đó.
  • Không tự ý bỏ thuốc: Tiếp tục tuân thủ đơn thuốc hạ đường huyết, đo đường huyết mao mạch định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ quả mơ.

Mơ Nhật Bản là nguồn chứa nhiều polyphenol có tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin trên mô hình thực nghiệm. Dù vậy, người bệnh đái tháo đường không nên thần thánh hóa quả mơ muối umeboshi thành bài thuốc chữa bệnh. Việc kiểm soát đường huyết vững bền vẫn phải dựa trên lối sống lành mạnh, chế độ ăn giảm muối, kiểm soát tinh bột và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị y khoa.