Mùa mưa ngập nước, làm sao phòng ngừa bệnh do xoắn khuẩn Leptospira?

Mùa mưa bão và triều cường thường xuyên khiến nhiều tuyến đường đô thị lẫn đường làng ngõ xóm ngập sâu trong bùn nước. Thói quen lội nước ngập để dắt xe, dọn dẹp nhà cửa hay sinh hoạt mà không mang đồ bảo hộ khiến nhiều người đối mặt với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, đặc biệt là bệnh do xoắn khuẩn Leptospira.

Để phòng ngừa căn bệnh nguy hiểm này trong mùa ngập lụt, biện pháp cốt lõi và hiệu quả nhất là bảo vệ toàn vẹn bề mặt da, che chắn các vết trầy xước, hạn chế thời gian tiếp xúc với nước lũ và xử lý, bảo vệ nguồn nước sinh hoạt không để nhiễm nước thải, bùn bẩn.

Nguy cơ nhiễm khuẩn tiềm ẩn từ dòng nước ngập

Leptospira là một loại vi khuẩn xoắn (spirochaete), tác nhân gây ra bệnh truyền nhiễm chung giữa động vật và người trên toàn cầu ^[1]. Vi khuẩn này cư trú trong ống thận của các vật chủ mang mầm bệnh như chuột, gia súc, gia cầm, chó mèo và động vật hoang dã, sau đó đào thải ra môi trường bên ngoài qua đường nước tiểu [6, 7].

Khi mưa lớn gây ngập lụt, nước lũ cuốn trôi bùn đất, nước tiểu động vật và chất thải ô nhiễm vào môi trường chung [1, 4]. Vi khuẩn Leptospira có thể tồn tại trong nước bề mặt và đất ẩm ướt [6, 7]. Bệnh lây nhiễm sang người khi tiếp xúc trực tiếp với nước hoặc đất ô nhiễm này qua các vết rách, vết trầy xước trên da, màng kết mạc mắt, hoặc thậm chí qua da lành nếu ngâm nước quá lâu ^[1]. Ngoài ra, việc vô tình uống phải nguồn nước bị ô nhiễm cũng là một con đường lây truyền trực tiếp ^[1].

Nhiều đợt bùng phát dịch đã được ghi nhận sau các sự kiện thời tiết cực đoan và ngập lụt tại nhiều nơi trên thế giới như Brazil, Thái Lan, Úc, Pakistan hay các nước châu Âu [1, 3, 4, 5, 7].

Da tổn thương: Cửa ngõ chính để vi khuẩn xâm nhập

Lớp biểu bì của da đóng vai trò như một tấm lá chắn tự nhiên ngăn chặn mầm bệnh. Tuy nhiên, khi da có vết thương hở, nguy cơ vi khuẩn xâm nhập tăng vọt nếu tiếp xúc với nước lũ ô nhiễm.

Một nghiên cứu đối chứng không ngẫu nhiên thực hiện trong đợt lũ lụt đô thị tại miền Nam Thái Lan năm 2014 trên 641 người dân cho thấy việc có vết thương rách da (laceration wound) làm tăng nguy cơ nhiễm Leptospira lên gấp 37,20 lần (p < 0,001) và làm tăng nguy cơ phát triển thành bệnh leptospirosis lên 18,24 lần (p = 0,003) ^[2].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc ngâm mình hoặc phơi nhiễm với nước ngập trên 3 giờ mỗi ngày có liên quan đáng kể tới tình trạng nhiễm khuẩn Leptospira với tỷ số chênh (OR) là 3,70 (p = 0,038) ^[2]. Do đó, bảo vệ da bằng cách băng kín vết thương và không ngâm nước lũ kéo dài là nguyên tắc phòng hộ sống còn.

Các nghiên cứu nói gì về dịch tễ và biện pháp bảo vệ?

Các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn tại các quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão lũ đã làm rõ mối liên hệ giữa ngập lụt, điều kiện môi trường và sự lây truyền bệnh:

• Nghiên cứu dịch tễ học tại Brazil (2000–2015): Phân tích suốt 11 năm tại bang Santa Catarina xác nhận mối tương quan thuận giữa lượng mưa lớn và số ca mắc bệnh leptospirosis ^[3]. Điển hình vào năm 2011 - năm ghi nhận số ca bệnh cao kỷ lục tại Brazil - đã có hai sự kiện lũ lụt nghiêm trọng xảy ra tại bang Santa Catarina và vùng núi Rio de Janeiro ^[3]. Lũ lụt làm tăng cơ hội tiếp xúc giữa động vật mang mầm bệnh (đặc biệt là loài gặm nhấm) với con người ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hành động kiểm soát nguy cơ ngập úng, cải thiện hệ thống thoát nước, vệ sinh và thu gom rác thải giúp giảm rõ rệt nguy cơ phơi nhiễm vi khuẩn ^[3].

• Nghiên cứu vụ bùng phát sau lũ lụt tại Central Queensland, Úc (2010–2011): Sau đợt mưa lớn kéo dài gây ngập diện rộng, 9 trường hợp đã phải nhập viện do leptospirosis ^[4]. Xét nghiệm ngưng kết vi thể cho thấy huyết thanh nhóm Arborea chiếm 7/9 ca, 2 ca còn lại do chủng Hardjo và Australis ^[4]. Điểm chung là 100% bệnh nhân đều từng tiếp xúc trực tiếp với nước lũ, cho thấy nước ngập là nguồn truyền bệnh trực tiếp cần được cảnh báo mạnh mẽ trong cộng đồng ^[4].

• Nghiên cứu không gian - thời gian tại Thái Lan (2010–2012 và 2012–2018): Phân tích dữ liệu lũ lụt từ ảnh vệ tinh kết hợp dịch tễ học cho thấy tại Thái Lan, bệnh tập trung phần lớn ở vùng Đông Bắc - nơi tập trung nhiều hoạt động trồng lúa và chăn nuôi nông nghiệp ^[1]. Độ ẩm đất cao tại các cánh đồng lúa nước tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn sống sót lâu dài ^[5]. Các nhà khoa học kết luận bệnh vừa mang tính chất bùng phát do ngập lụt, vừa liên quan chặt chẽ tới hành vi nghề nghiệp khi người dân lội nước làm nông mà thiếu phương tiện bảo hộ [6, 8].

Có nên dùng thuốc kháng sinh để phòng ngừa sau ngập lụt?

Biện pháp dùng thuốc kháng sinh dự phòng (chemoprophylaxis) sau khi tiếp xúc với nguồn nước ô nhiễm là vấn đề được nhiều chuyên gia y tế quan tâm:

• Nghiên cứu can thiệp tại Thái Lan năm 2014 đánh giá việc dùng một liều duy nhất doxycycline 200 mg cho nhóm người dân phơi nhiễm nước lũ ^[2]. Trong tổng số 641 người tham gia (600 người uống thuốc và 41 người không uống), có 22 người nhiễm khuẩn và 6 người phát bệnh ^[2]. Hiệu quả bảo vệ của liều đơn doxycycline đạt 76,8% đối với tình trạng nhiễm trùng nói chung và đạt tới 92,0% đối với những người có vết thương hở ^[2]. Ở nhóm phơi nhiễm nước lũ dưới hoặc bằng 3 giờ mỗi ngày, hiệu quả phòng nhiễm là 89,2% ^[2].

• Một tổng quan y khoa công bố năm 2017 tổng hợp 26 công trình nghiên cứu về điều trị dự phòng sau phơi nhiễm thiên tai lũ lụt cho thấy doxycycline đường uống là loại kháng sinh phổ biến nhất ^[6]. Dù một số bằng chứng còn chưa đồng nhất giữa các nghiên cứu, xu hướng chung ủng hộ việc dùng thuốc dự phòng giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong sau khi phơi nhiễm nguy cơ cao ^[6].

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh hiệu quả bảo vệ phụ thuộc lớn vào thời điểm uống và tỷ lệ bao phủ của can thiệp ^[6]. Thuốc kháng sinh không thể tự ý mua uống bừa bãi do nguy cơ tác dụng phụ và tình trạng kháng kháng sinh, mà phải có chỉ định, hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ hoặc cán bộ y tế dự phòng ^[6].

Bảo vệ nguồn nước sinh hoạt trong mùa mưa lũ

Bên cạnh nguy cơ tiếp xúc da trực tiếp, việc ăn uống hoặc dùng nguồn nước sinh hoạt bị nhiễm bẩn cũng là con đường lây truyền của vi khuẩn Leptospira ^[1]. Khi nước lũ dâng cao, các công trình vệ sinh, cống rãnh, giếng đào lộ thiên hay bể chứa ngầm rất dễ bị tràn và nhiễm bẩn từ rác thải, bùn lầy chứa phân và nước tiểu chuột bọ [1, 7].

Để xử lý và bảo vệ nguồn nước trong điều kiện ngập lụt, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh cơ bản:

• Đậy kín toàn bộ các dụng cụ chứa nước sạch, bể ngầm hoặc bồn chứa gia đình trước khi nước ngập tràn tới.
• Tuyệt đối không dùng trực tiếp nước tù đọng, nước lũ để rửa thực phẩm, bát đũa hay nấu nướng.
• Sau khi lũ rút, giếng nước và bể ngầm bị ngập phải được nạo vét bùn cặn, thau rửa và khử trùng nước theo hướng dẫn của trạm y tế địa phương.
• Luôn đun sôi nước uống và nấu chín thức ăn kỹ trước khi sử dụng để loại bỏ triệt để vi khuẩn đường ruột và xoắn khuẩn Leptospira.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Bất kỳ ai tiếp xúc với nước lũ đều có nguy cơ nhiễm bệnh, song những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ cao hơn hẳn:

• Người có vết thương hở trên da: Người bị trầy xước, đứt tay chân, viêm da khi lội nước có nguy cơ mắc bệnh cao gấp hàng chục lần người có da lành lặn ^[2].
• Người làm việc trong môi trường nước bẩn: Công nhân vệ sinh môi trường, thợ xử lý rác, cống rãnh, người cứu hộ vùng lũ thường xuyên ngâm mình trong dòng nước ngập [1, 4].
• Nông dân làm ruộng, chăn nuôi gia súc: Thường xuyên tiếp xúc với đồng ruộng ngập úng, bùn đất ẩm ướt và chất thải động vật nuôi [1, 6, 8].
• Người tham gia thể thao dưới nước: Các vận động viên ba môn phối hợp (triathlon), người chèo thuyền kayak, bơi lội ngoài tự nhiên tại các vùng nước mở sau mưa bão [4, 7].

Hướng dẫn bảo hộ da và ứng phó thực tế khi nước ngập

Để tự bảo vệ bản thân và gia đình trong mùa mưa ngập, người dân nên thực hiện các biện pháp phòng hộ thiết thực sau:

• Trang bị đồ bảo hộ: Khi bắt buộc phải đi vào vùng ngập, hãy mang ủng cao su cổ cao, đi găng tay chống thấm nước. Tránh tối đa việc đi chân trần hay dép xỏ ngón lội qua bùn nước [1, 2].
• Băng kín vết thương: Nếu có vết thương, vết trầy rách da, cần sát trùng và dán kín bằng băng dán không thấm nước trước khi ra ngoài [2, 6].
• Giới hạn thời gian ngâm nước: Cố gắng hạn chế thời gian lội nước dưới 3 giờ mỗi ngày; rời khỏi vùng ngập nước càng sớm càng tốt ^[2].
• Vệ sinh ngay sau khi phơi nhiễm: Ngay sau khi ra khỏi vùng ngập, cần rửa sạch toàn thân và chân tay bằng xà phòng và nước sạch, lau khô các kẽ ngón chân và thay quần áo khô ráo.
• Diệt chuột và giữ vệ sinh môi trường: Thu gom rác thải quanh nơi ở, dọn dẹp thức ăn thừa để tránh thu hút các loài gặm nhấm mang mầm bệnh tới gần khu dân cư [1, 7].

Phòng ngừa bệnh xoắn khuẩn Leptospira trong mùa ngập lụt không quá phức tạp nhưng đòi hỏi sự chủ động. Giữ gìn nguyên vẹn làn da, trang bị đồ bảo hộ phù hợp, hạn chế ngâm nước lũ và kiểm soát nguồn nước sinh hoạt là các biện pháp khoa học giúp bạn và người thân an toàn vượt qua mùa mưa lũ. Khi xuất hiện các triệu chứng sốt cao, đau cơ dữ dội hoặc có vết thương nhiễm trùng sau khi lội nước, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.