Mướp đắng (hay khổ qua) từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Không ít người truyền tai nhau rằng loại quả này chứa một loại "insulin thực vật" có khả năng kiểm soát đường huyết và thay thế được thuốc điều trị đái tháo đường.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy mướp đắng chứa các hoạt chất sinh học hỗ trợ hạ đường huyết thông qua việc kích thích tiết insulin và cải thiện độ nhạy của tế bào [1]. Tuy nhiên, loại quả này không thể thay thế hoàn toàn insulin tự nhiên của cơ thể hay phác đồ điều trị y khoa đã được chỉ định [2].
Hợp chất sinh học đặc biệt: Charantin và Polypeptide-p là gì?
Mướp đắng có tên khoa học là Momordica charantia, thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) và được trồng phổ biến tại các vùng nhiệt đới [1]. Vị đắng đặc trưng của quả tăng dần theo độ chín và gắn liền với hàm lượng các hợp chất thực vật phong phú bên trong [1].
Các nhà khoa học đã xác định được nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học trong mướp đắng như vicine, glycoside, karaviloside, charantin và polypeptide-p [1]. Trong đó, charantin thuộc nhóm hợp chất triterpenoid steroid, được ghi nhận là có tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết hiệu quả [1].
Hợp chất thứ hai thu hút sự chú ý đặc biệt là polypeptide-p, một phân tử protein có cấu trúc tương đồng với insulin ở động vật [1], [2]. Chính sự tương đồng về mặt cấu trúc này khiến polypeptide-p thường được gọi là "insulin thực vật", tạo tiền đề cho nhiều giả thuyết về khả năng mô phỏng hoạt động sinh học của insulin tự nhiên [1], [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất mướp đắng cung cấp một lượng lớn carbohydrate, protein và triterpenoid có thể tương tác trực tiếp với các mô cơ thể [3]. Sự phối hợp của các hợp chất này mang lại tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa đa dạng, tác động từ hệ tiêu hóa đến các cơ quan ngoại vi [3].
Cơ chế "bắt chước" và hỗ trợ hoạt động của insulin
Insulin là hormone do tế bào beta của tuyến tụy tiết ra, có nhiệm vụ mở cánh cửa tế bào để đưa đường (glucose) từ máu vào bên trong nhằm tạo năng lượng. Ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2, các mô nhạy cảm với insulin không thể đáp ứng bình thường với kích thích từ hormone này, dẫn đến hiện tượng kháng insulin và suy giảm chức năng tế bào beta [3].
Các thành phần trong mướp đắng thể hiện tác động chống đái tháo đường thông qua việc kích hoạt protein kinase được kích hoạt bởi AMP (AMPK) [3], [1]. Việc kích hoạt con đường AMPK giúp tế bào tăng cường tiêu thụ glucose ngay cả khi đang bị kháng insulin, thực hiện chức năng tương tự như sự thay thế một phần vai trò của insulin [3].
Đồng thời, chiết xuất mướp đắng còn đóng vai trò kích thích tiết peptide giống glucagon-1 (GLP-1) tại các tế bào nội tiết ruột [3]. Tác động kích thích tiết hormone GLP-1 này được cho là diễn ra thông qua việc kích hoạt các thụ thể vị đắng nằm ở biểu mô ruột [3].
Ở mức độ phân tử tại tế bào, mướp đắng ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm như MAPK và NF-kappaB trong tế bào tụy [1]. Hoạt chất từ quả còn thúc đẩy quá trình dị hóa glucose và axit béo, kích thích hấp thu axit béo, đồng thời ức chế các enzym tân tạo đường như fructose-1,6-bisphosphatase và glucose-6-phosphatase [1].
Các nghiên cứu trên mô hình tế bào và động vật
Trên mô hình chuột được cho ăn chế độ giàu fructose 60% trong 8 tuần để gây kháng insulin, việc bổ sung dịch chiết mướp đắng trong 2 tuần cuối đã cho thấy những chuyển biến tích cực [4]. Nghiên cứu công bố năm 2009 cho thấy mướp đắng giúp cải thiện tình trạng tăng đường huyết, tăng leptin máu, tăng insulin máu và tăng triglycerid máu [4].
Cũng trong thí nghiệm trên, chiết xuất này làm giảm nồng độ axit béo tự do (FFA) và đảo ngược tình trạng giảm adiponectin máu, từ đó cải thiện đáng kể độ nhạy insulin [4]. Đặc biệt, mướp đắng làm tăng biểu hiện của thụ thể PPAR gamma ở mô mỡ trắng và tăng lượng protein vận chuyển glucose 4 (GLUT4) ở cơ xương [4].
Một nghiên cứu chuyển hóa năm 2017 trên chuột béo phì được bổ sung mướp đắng trong 8 tuần ghi nhận sự ức chế đáng kể lượng mỡ cơ thể và nồng độ insulin [5]. Dữ liệu chuyển hóa cho thấy mướp đắng giúp phục hồi sự sản sinh quá mức các chất chuyển hóa năng lượng, cân bằng lại nồng độ axit béo tự do và eicosanoid, thể hiện tác dụng kháng viêm và ngăn chặn kháng insulin [5].
Trên chuột mắc đái tháo đường OLETF được cho ăn nhiều chất béo trong 6 tuần, chế độ ăn bổ sung 3% mướp đắng làm tăng mức phospho-IRS-1 và phospho-Akt [6]. Bổ sung này cũng ức chế con đường viêm NF-kappaB và JNK tại gan, cơ và mô mỡ, từ đó cải thiện dung nạp glucose mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay lượng thức ăn nạp vào [6].
Nghiên cứu trên chuột cái C57BL/6 ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy nước ép mướp đắng làm giảm nồng độ apolipoprotein B-100 và apolipoprotein B-48 trong huyết tương [7]. Nước ép này cũng điều hòa trạng thái phosphoryl hóa của thụ thể insulin (IR) cùng các phân tử truyền tín hiệu xuôi dòng như IRS-1, IRS-2 và phosphoinositide-3 kinase [7].
Đặc biệt đối với tuyến tụy, một tổng quan năm 2015 chỉ ra nước ép mướp đắng giúp gia tăng số lượng tế bào beta ở chuột đái tháo đường do streptozotocin (STZ) mà không làm biến đổi tế bào alpha [8]. Dịch chiết hạt mướp đắng liều 150 mg/kg thể trọng dùng trong 30 ngày giúp ngăn ngừa thoái hóa và phục hồi chức năng tiểu đảo tụy [8].
Các chiết xuất bột quả bằng acetone ở liều 25, 50 và 100 mg/kg thể trọng hỗ trợ tái tạo tiểu đảo Langerhans [8]. Khi tiêm dưới da phần protein chiết xuất từ thịt quả mướp đắng, nồng độ insulin trong huyết tương chuột tăng gấp đôi sau 4 giờ nhờ đặc tính kích thích bài tiết hormone này [8].
Bằng chứng lâm sàng trên người và những giới hạn hiện tại
Mặc dù các cơ chế sinh học trên mô hình thực nghiệm động vật rất rõ ràng, bằng chứng lâm sàng trên cơ thể người vẫn còn nhiều khoảng trống cần làm sáng tỏ [2]. Đa phần dữ liệu nghiên cứu sâu mới chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc các dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [4], [3], [6].
Một báo cáo tổng quan y khoa ghi nhận có bốn thử nghiệm lâm sàng ban đầu cho thấy nước ép, quả tươi và bột khô của mướp đắng có tác dụng hạ đường huyết ở mức độ vừa phải [2]. Dù vậy, các nghiên cứu này đều có quy mô mẫu nhỏ, thiếu ngẫu nhiên hóa và không áp dụng phương pháp làm mù đôi [2].
Sự thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng giả dược có cỡ mẫu đủ lớn khiến hiệu quả và tính an toàn của mướp đắng chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo sử dụng thường quy [2]. Dữ liệu hiện tại chưa đủ sức thuyết phục để khẳng định mướp đắng có thể đóng vai trò như một liệu pháp điều trị độc lập [2].
Các chuyên gia nhận định rằng mướp đắng có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa đường, nhưng cần được theo dõi và giám sát cẩn trọng chứ không thể tự ý áp dụng [2]. Việc ngoại suy kết quả từ thí nghiệm trên động vật sang người luôn tiềm ẩn sai lệch do sự khác biệt lớn về hấp thu và chuyển hóa.
Hiểu lầm phổ biến: Khổ qua có thay thế được thuốc hạ đường huyết?
Quan niệm sai lầm lớn nhất hiện nay là coi mướp đắng như một loại thuốc thay thế hoàn toàn cho insulin tiêm hoặc các thuốc hạ đường huyết đường uống. Insulin tự nhiên trong cơ thể được kiểm soát tinh vi theo từng nhịp sinh học và đáp ứng tức thời với lượng đường sau mỗi bữa ăn.
Polypeptide-p trong mướp đắng dù có cấu trúc giống insulin nhưng khi đi vào cơ thể qua đường ăn uống sẽ chịu sự phân hủy của dịch vị và enzym đường tiêu hóa [3], [2]. Quá trình này làm biến đổi cấu trúc protein trước khi hoạt chất kịp đi vào tuần hoàn máu với số lượng đủ để tạo hiệu quả sinh học toàn thân [3], [2].
Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước ép khổ qua đậm đặc có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết cấp tính rất nguy hiểm. Tế bào beta của người bệnh có nguy cơ kiệt quệ nhanh hơn nếu đường huyết không được kiểm soát chặt chẽ bằng các phác đồ y khoa chuẩn mực [8].
Mướp đắng chỉ nên được xem như một thành phần dinh dưỡng hỗ trợ trong chế độ ăn uống lành mạnh tổng thể. Loại quả này không thể và không bao giờ nên được dùng để thay thế lời khuyên y tế hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng
Mặc dù là thực phẩm phổ biến, mướp đắng không hoàn toàn vô hại đối với mọi đối tượng, đặc biệt khi sử dụng dưới dạng chiết xuất cô đặc [2]. Một số báo cáo lâm sàng đã ghi nhận tình trạng hôn mê do hạ đường huyết quá mức và co giật ở trẻ em sau khi dùng mướp đắng [2].
Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hoặc đang chuẩn bị mang thai cũng cần lưu ý vì các thử nghiệm trên chuột cho thấy mướp đắng gây suy giảm khả năng sinh sản [2]. Ngoài ra, mướp đắng có thể gây ra hội chứng giống như ngộ độc đậu tằm (favism) ở những người có cơ địa nhạy cảm [2].
Trên động vật thực nghiệm, việc sử dụng mướp đắng đã ghi nhận tình trạng gia tăng men gan như gamma-glutamyltransferase (GGT) và phosphatase kiềm [2]. Tác dụng phụ thường gặp khác ở người được ghi nhận trong y văn bao gồm đau đầu và khó chịu vùng bụng [2].
Đặc biệt, mướp đắng có thể tạo ra tác dụng cộng hưởng khi dùng chung với các thuốc điều trị đái tháo đường khác [2]. Sự kết hợp không kiểm soát này dễ dẫn đến nguy cơ tụt đường huyết quá mức, khiến người bệnh vã mồ hôi, run rẩy hoặc rơi vào trạng thái nguy kịch nếu không xử trí kịp thời [2].
Hướng dẫn sử dụng khổ qua an toàn và đúng cách trong thực tế
Để khai thác lợi ích dinh dưỡng của mướp đắng mà không gặp rủi ro, người tiêu dùng nên sử dụng quả tươi thông qua con đường chế biến ẩm thực thông thường. Mướp đắng có thể dùng nấu canh, xào cùng trứng hoặc thịt nạc để tạo nên các món ăn thanh đạm và giàu chất xơ.
Không nên tự ý chế biến các loại nước ép mướp đắng đậm đặc để uống hàng ngày với mục đích hạ đường huyết cấp tốc. Việc nạp một lượng lớn hoạt chất đắng vào đường ruột có thể kích thích niêm mạc dạ dày và làm tăng gánh nặng đào thải cho gan [3], [2].
Thời điểm thích hợp nhất để ăn mướp đắng là trong các bữa ăn chính cùng với các nguồn thực phẩm đa dạng khác. Sự có mặt của chất đạm và chất béo lành mạnh giúp làm chậm quá trình hấp thu đường tự nhiên từ bữa ăn và hỗ trợ cân bằng chuyển hóa [4], [6].
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn bổ sung mướp đắng thường xuyên vào khẩu phần ăn [2]. Việc đo đường huyết định kỳ tại nhà là bắt buộc để theo dõi kịp thời những biến động bất thường của chỉ số glucose máu [2].
Tóm lại, mướp đắng chứa các hợp chất sinh học có tác dụng tương tự insulin trên mô hình thực nghiệm, nhưng chưa đủ bằng chứng để xem là thuốc chữa bệnh trên người [1], [2]. Một lối sống khoa học, chế độ ăn cân bằng cùng sự tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn luôn là chìa khóa vàng để quản lý đường huyết bền vững.
