Mướp hương có tác dụng lợi tiểu và giảm nguy cơ sỏi thận không?

Băn khoăn về món canh dân dã và bệnh đường tiết niệu

Trong bữa cơm mùa hè của nhiều gia đình Việt Nam, bát canh mướp hương nấu cua hoặc nấu tôm luôn là món ăn quen thuộc giúp giải nhiệt. Dân gian từ lâu thường truyền tai nhau rằng ăn nhiều mướp hương giúp thanh nhiệt, lợi tiểu và có thể "đánh tan" sỏi thận.

Nhiều người có thói quen tăng cường bổ sung món rau quả này vào chế độ ăn mỗi khi thấy tiểu buốt, tiểu rắt, hoặc khi nhận kết quả chẩn đoán có sỏi cặn đường tiết niệu. Họ kỳ vọng lượng nước dồi dào trong quả mướp sẽ kích thích thận bài tiết natri mạnh mẽ và tống xuất tinh thể canxi oxalat ra ngoài.

Tuy nhiên, liệu kỳ vọng này có hoàn toàn đúng dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm hiện đại? Hay đây chỉ là những đồn thổi truyền miệng dựa trên cảm tính khi thấy cơ thể bài tiết nhiều nước tiểu hơn sau khi ăn canh?

Trả lời ngắn: Mướp hương có thực sự giảm sỏi thận?

Câu trả lời thẳng thắn là: Chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp nào chứng minh mướp hương có tác dụng lợi tiểu đặc hiệu, tăng bài tiết natri hay loại bỏ tinh thể canxi oxalat để trị sỏi thận.

Mặc dù mướp hương (Luffa cylindrica) là một loại rau ăn quả lành tính, nhiều nước và chất xơ, việc gán ghép cho nó công dụng dược lý như một vị thuốc bào mòn sỏi thận là chưa chính xác. Đa phần các nghiên cứu sinh học hiện đại về mướp hương chỉ tập trung vào bộ gen, đặc tính nông học hoặc chiết xuất chống ung thư, chứ chưa chứng minh công năng bài tiết sỏi tiết niệu.

Cảm giác đi tiểu nhiều hơn sau khi ăn mướp chủ yếu bắt nguồn từ lượng nước tự nhiên có trong quả và lượng nước canh mà người dùng nạp vào cơ thể. Đó là hiệu ứng bù nước thông thường của cơ thể, không phải là cơ chế dược lý kích thích đào thải natri chuyên biệt như các loại thuốc lợi tiểu y khoa.

Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat và gánh nặng bệnh lý

Bệnh sỏi đường tiết niệu (urolithiasis) là tình trạng xuất hiện sỏi tại thận, niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo ^[1]. Tỷ lệ mắc căn bệnh này trên toàn cầu đang gia tăng nhanh chóng, trong thập kỷ qua đã tăng gần gấp đôi từ khoảng 6% lên 11% ở nam giới và từ 4% lên 7% ở nữ giới ^[2].

Hiện nay, sỏi đường tiết niệu ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số thế giới và có mối liên hệ chặt chẽ với sự hình thành của các tinh thể canxi oxalat ^[2]. Đây cũng là bệnh lý đứng hàng thứ ba trong số các bệnh phổ biến nhất tại đường tiết niệu ^[1].

Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất của bệnh sỏi tiết niệu là nguy cơ tiến triển thành bệnh thận mạn tính và suy thận giai đoạn cuối ^[2]. Quá trình này tạo ra gánh nặng kinh tế và xã hội vô cùng lớn, đơn cử như tại Mỹ, chi phí điều trị bệnh thận mạn tính đã vượt quá 50 tỷ USD mỗi năm ^[2]. Thậm chí tại Anh, chi phí quản lý các ca bệnh thận mạn tính còn vượt qua tổng chi phí điều trị các bệnh ung thư vú, ung thư phổi, ung thư đại tràng và ung thư da cộng lại ^[2].

Về mặt cơ chế, sỏi hình thành do sự tích tụ và kết tinh của các khoáng chất trong nước tiểu, phổ biến nhất là canxi kết hợp với oxalat ^[2]. Khi các tinh thể này lắng đọng và liên kết với nhau, chúng sẽ lớn dần thành sỏi, gây cản trở dòng chảy nước tiểu và có thể dẫn đến nhiễm trùng hoặc suy giảm chức năng thận [1, 3].

Khoa học thực sự nghiên cứu gì về mướp hương?

Mướp hương, tên khoa học thường dùng là Luffa cylindrica hoặc Luffa acutangula, là cây trồng quan trọng thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) được trồng rộng rãi tại châu Á [5, 6]. Mặc dù trong y học dân gian, các bộ phận của cây mướp như quả, hạt và lá từng được ghi nhận dùng để chữa các bệnh viêm nhiễm, tiêu chảy hoặc nhiễm virus, các nghiên cứu hiện đại lại đi theo hướng hoàn toàn khác ^[3].

Năm 2019, một nghiên cứu trên tế bào thực nghiệm đã đánh giá tác dụng chống ung thư của dịch chiết nước nóng từ toàn bộ cây mướp hương (Luffa cylindrica) ^[3]. Nhóm tác giả lấy mẫu máu từ 75 bệnh nhân trưởng thành mắc ung thư biểu mô tế bào gan giai đoạn II và III, sau đó phân lập các tế bào u lưu hành và tế bào gốc ung thư bằng kỹ thuật đếm tế bào dòng chảy ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết nước nóng của mướp hương thể hiện hoạt tính gây độc tế bào đối với các tế bào u lưu hành, đặc biệt làm giảm tỷ lệ tế bào gốc ung thư tiểu quần thể CD133+/CD44+ ^[3]. Từ đó, nghiên cứu kết luận dịch chiết này có tiềm năng hỗ trợ giảm tái phát và di căn ở bệnh nhân ung thư gan ^[3]. Đáng chú ý, nghiên cứu không hề khảo sát đến chức năng bài tiết natri hay khả năng làm tan tinh thể canxi oxalat ở thận ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lớn khác về mướp hương công bố năm 2021 và 2022 chủ yếu tập trung vào việc giải mã hệ gen phục vụ chọn giống cây trồng [5, 6]. Cụ thể, các nhà khoa học đã giải mã bộ gen dự thảo của L. acutangula (734,6 Mb) và L. cylindrica (689,8 Mb), phát hiện các yếu tố chuyển vị chiếm tỷ lệ lớn ^[4]. Một nghiên cứu khác lập bản đồ di truyền trên quần thể 110 dòng lai để xác định gen LacCRWN3 chi phối đường kính lóng thân cây ^[5].

Hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng hoặc tiền lâm sàng nào trong các nghiên cứu này chứng thực mướp hương có công dụng lợi tiểu hoặc chống sỏi thận [5, 6].

Hướng đi mới trong nghiên cứu chống sỏi đường tiết niệu

Trong khi mướp hương thiếu vắng bằng chứng khoa học về việc trị sỏi, các nhà khoa học trên thế giới đang tích cực tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên khác để can thiệp vào quá trình kết tinh canxi oxalat.

Năm 2019, một nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) đã chỉ ra tác dụng chống sỏi của các polysaccharide sulfat chiết xuất từ loài rong biển xanh Caulerpa cupressoides ^[2]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng các polysaccharide mang điện tích âm từ rong biển có thể làm thay đổi điện tích bề mặt, kích thước và hình thái học của tinh thể canxi oxalat ^[2]. Nhờ sự tương tác này, các tinh thể canxi oxalat chuyển sang dạng tròn hoặc dạng quả tạ, trở nên tương tự như tinh thể tìm thấy ở người khỏe mạnh và khó kết tụ thành viên sỏi lớn ^[2].

Ngoài ra, trong một nghiên cứu công bố năm 2022 trên mô hình động vật, dịch chiết methanol từ loài cây Mimosa malacophylla (phân bố tại Mexico) cũng được chứng minh có hoạt tính chống sỏi bàng quang ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị gây sỏi bàng quang bằng đĩa kẽm trong 15 ngày, dịch chiết ở nồng độ từ 50 mg/kg đến 150 mg/kg đã thể hiện hiệu quả điều trị chống sỏi rõ rệt mà không làm biến đổi hình thái thận hay bàng quang ^[1]. Hoạt tính này được cho là nhờ sự hiện diện của các nhóm chất như flavonoid, steroid và terpen ^[1].

Những dẫn chứng trên cho thấy, để một loại thảo mộc hay thực phẩm được công nhận có khả năng tác động đến sỏi canxi oxalat, nó phải trải qua quá trình thử nghiệm khắt khe về cơ chế tương tác tinh thể hoặc kiểm chứng trên mô hình động vật [2, 3]. Mướp hương hiện tại vẫn chưa có những bằng chứng tương tự.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mướp hương

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là đồng nhất khái niệm "ăn canh nhiều nước đi tiểu nhiều" với "tác dụng dược lý lợi tiểu". Khi ăn một bát canh mướp, cơ thể bạn thực chất đang tiếp nhận thêm 300 - 500 ml nước. Thận khỏe mạnh sẽ tự động lọc và bài tiết lượng nước dư thừa này ra ngoài. Điều đó không đồng nghĩa với việc mướp hương chứa hoạt chất thúc đẩy thận thải muối natri chuyên biệt.

Hiểu lầm tai hại thứ hai là tin rằng mướp hương có thể "bào mòn" hoặc làm tan sỏi canxi oxalat. Tinh thể canxi oxalat có cấu trúc rất bền vững ^[2]. Việc ăn mướp hương không thể làm thay đổi tính chất hóa lý hay làm biến mất các viên sỏi đã hình thành trong đường tiết niệu. Việc tin tưởng mù quáng vào các bài thuốc dân gian từ mướp hương có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng.

Ngoài ra, khi có triệu chứng đau quặn lưng, tiểu ra máu hoặc nghi ngờ tắc nghẽn đường tiểu, việc chẩn đoán hình ảnh chính xác là vô cùng quan trọng. Các phương pháp như chụp xạ hình thận lợi tiểu phối hợp với chụp cắt lớp vi tính liều thấp (SPET/CT) hiện nay được áp dụng để vừa đánh giá chức năng, vừa phát hiện vị trí sỏi và các biến chứng thận ^[6]. Thay vì đi khám, tự ý uống nước mướp tại nhà có thể dẫn đến biến chứng ứ nước, nhiễm trùng thận nguy hiểm ^[6].

Ai nên thận trọng khi ăn mướp hương?

Mướp hương là thực phẩm an toàn cho đa số người khỏe mạnh, nhưng một số nhóm đối tượng cần lưu ý:

• Người mắc bệnh thận mạn giai đoạn nặng: Bệnh nhân bị suy giảm chức năng lọc cầu thận nghiêm trọng cần kiểm soát chặt chẽ lượng nước nạp vào hàng ngày ^[2]. Ăn quá nhiều canh mướp có thể gây quá tải dịch, phù nề hoặc tăng gánh nặng cho tim mạch.
• Người đang dùng thuốc lợi tiểu điều trị huyết áp hoặc suy tim: Việc tự ý kết hợp chế độ ăn uống nhiều nước và các bài thuốc truyền miệng thanh nhiệt mà không theo dõi lượng điện giải có thể làm rối loạn cân bằng dịch trong cơ thể.
• Người có hệ tiêu hóa kém, hay bị tiêu chảy, lạnh bụng: Theo kinh nghiệm dân gian, mướp hương có tính hàn, chất xơ nhầy, nếu ăn quá nhiều có thể gây đầy bụng hoặc làm tình trạng phân lỏng nặng hơn.

Khi phát hiện có sỏi thận hoặc các bất thường về bài tiết nước tiểu, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu để có phác đồ điều trị bài bản, không nên tự ý thay thế bằng bất kỳ loại thực phẩm nào.

Gợi ý cách dùng mướp hương đúng cách trong bữa ăn

Dù không phải là vị thuốc trị sỏi thận, mướp hương vẫn là một loại thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp chất xơ và giúp giải khát tốt trong mùa hè. Bạn có thể áp dụng một số cách chế biến lành mạnh sau:

• Khẩu phần hợp lý: Một người trưởng thành khỏe mạnh có thể ăn khoảng 200 - 300g mướp hương mỗi bữa, dùng 2 - 3 lần mỗi tuần để đa dạng hóa thực đơn rau củ.
• Cách nấu thanh đạm: Nên nấu canh mướp cùng mồng tơi, cua đồng, tôm tươi hoặc thịt nạc băm. Hạn chế nêm quá nhiều muối ăn hoặc nước mắm, bởi chế độ ăn nhiều natri chính là một trong những yếu tố làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu, gián tiếp làm tăng nguy cơ lắng đọng sỏi.
• Nấu mướp xào ít dầu mỡ: Mướp hương xào giá đỗ, nấm hoặc lòng gà là món ăn ngon, nhưng nên dùng ít dầu thực vật và ăn khi mướp vừa chín tới để giữ được độ giòn ngọt và dưỡng chất.
• Bổ sung đủ nước lọc: Để thực sự phòng ngừa sỏi canxi oxalat, biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất đã được y học xác lập là uống đủ 1,5 - 2 lít nước lọc mỗi ngày, phân bổ đều trong ngày, thay vì chỉ trông cậy vào việc ăn canh.

Mướp hương là một món ăn thơm ngon, giúp bổ sung nước và chất xơ tuyệt vời cho mâm cơm hàng ngày. Tuy nhiên, trước các thông tin truyền miệng về khả năng lợi tiểu mạnh mẽ hay đánh tan sỏi thận, người dân cần giữ sự tỉnh táo và hiểu đúng bản chất dinh dưỡng của thực phẩm. Một lối sống uống đủ nước, hạn chế ăn mặn kết hợp thăm khám y khoa định kỳ mới là chìa khóa vững chắc để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu.