Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hay vào mùa hoa nở, không ít người phải đối mặt với những cơn hắt hơi liên tục, ngứa mũi và chảy nước mắt do dị ứng phấn hoa. Để tự bảo vệ khi bước ra đường, chiếc khẩu trang trở thành vật bất ly thân của nhiều người. Tuy nhiên, đứng trước hai lựa chọn phổ biến nhất hiện nay là khẩu trang y tế và khẩu trang vải, nhiều người vẫn băn khoăn liệu loại nào mới thực sự ngăn chặn phấn hoa hiệu quả hơn.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học rất rõ ràng: khẩu trang y tế vượt trội hơn hẳn khẩu trang vải trong việc ngăn chặn phấn hoa thâm nhập vào đường hô hấp. Nhờ cấu tạo màng lọc chuyên dụng có khả năng giữ lại các hạt vật chất kích thước vài micromet, khẩu trang y tế tạo nên tấm lá chắn đáng tin cậy, trong khi khẩu trang vải thông thường khó có thể đáp ứng được tiêu chuẩn bảo vệ này.
Hạt phấn hoa và cuộc chiến ở cấp độ micromet
Để hiểu vì sao có sự khác biệt giữa hai loại khẩu trang, trước hết cần nhìn vào kích thước của thủ phạm gây dị ứng. Các dị nguyên trong không khí là những hạt vi mô lơ lửng, khi người có cơ địa nhạy cảm hít phải, chúng sẽ tiếp xúc với niêm mạc mũi và kích hoạt phản ứng quá mẫn loại 1 [1]. Quá trình này dẫn đến các phản ứng viêm đặc trưng của viêm mũi dị ứng như hắt hơi, ngứa ngáy, nghẹt mũi và tăng tiết dịch [2][1].
Trong số các dị nguyên phổ biến như nấm mốc, mạt bụi nhà hay vẩy da thú cưng, hạt phấn hoa có kích thước đặc thù [1]. Phần lớn các loại hạt phấn hoa trong tự nhiên đều có kích thước lớn hơn 5 micromet (µm) [1][3]. Dù 5 micromet là kích thước rất nhỏ mà mắt thường khó nhìn thấy chi tiết, nhưng trong thế giới vi mô của các màng lọc, đây lại là kích thước tương đối lớn so với các loại virus hay hạt bụi siêu mịn.
Do đó, mục tiêu cốt lõi của một chiếc khẩu trang phòng chống dị ứng phấn hoa là phải có cấu trúc sợi đủ dày và khít để cản trở được các hạt có kích thước từ 5 micromet trở lên này đi qua khi người dùng hít thở [1][3].
Khẩu trang y tế: Cấu trúc màng lọc chặn đứng phấn hoa
Khẩu trang y tế thông thường không đơn thuần chỉ là vài lớp vải chắp lại, mà chúng được sản xuất từ nhiều lớp vải không dệt chuyên dụng với lớp màng lọc bằng sợi fleece kháng khuẩn [3]. Đặc tính lọc của các loại khẩu trang y tế và khẩu trang chuyên dụng như FFP2 đều phải tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt do nhà sản xuất công bố [3].
Về mặt thông số kỹ thuật, khẩu trang y tế thông thường có khả năng lọc sạch các hạt có kích thước lớn hơn 3 micromet [1][3]. Trong khi đó, các dòng khẩu trang bảo vệ hô hấp cao cấp hơn như FFP2 có thể ngăn chặn những hạt siêu nhỏ tới 0,004 micromet [1][3]. Vì hạt phấn hoa có kích thước lớn hơn 5 micromet, nên cả khẩu trang y tế và khẩu trang FFP2 đều chặn đứng được loại dị nguyên này một cách tự nhiên [1][3].
Cơ chế giữ hạt của lớp màng lọc sợi không dệt hoạt động giống như một chiếc lưới đan chéo nhiều tầng ngẫu nhiên. Khi luồng không khí đi qua, hạt phấn hoa kích thước từ 5 micromet trở lên sẽ va chạm trực tiếp và bị mắc kẹt lại trên các sợi lọc, hoàn toàn không có cơ hội tiếp cận niêm mạc mũi hay đường thở [1][3].
Khẩu trang vải: Tại sao ít được khuyến nghị cản dị nguyên?
Trái ngược với khẩu trang y tế, khẩu trang vải thường được may từ các loại vải dệt thông thường như cotton, polyester hoặc vải lanh. Điểm yếu cốt tử của khẩu trang vải nằm ở khoảng cách giữa các sợi dệt. Các sợi dệt thoi hoặc dệt kim thông thường tạo ra các khe hở cơ học khá lớn, thường dao động từ hàng chục đến hàng trăm micromet, lớn hơn rất nhiều so với kích thước hạt phấn hoa.
Bên cạnh đó, khẩu trang vải hoàn toàn thiếu lớp màng lọc chuyên dụng (meltblown hoặc filter fleece) đạt chuẩn công nghiệp [3]. Do không có lớp màng lọc này, khẩu trang vải chỉ có thể cản được bụi thô nhìn thấy bằng mắt thường, còn các hạt vi mô như phấn hoa có thể dễ dàng luồn lách qua các khe sợi dệt để đi vào đường hô hấp khi người dùng hít thở sâu.
Chính vì lý do này, trong các nghiên cứu thực tế về kiểm soát dị ứng phấn hoa, khẩu trang vải chiếm tỷ lệ sử dụng rất thấp. Điển hình trong một nghiên cứu dịch tễ vào năm 2021, khi khảo sát bệnh nhân viêm mũi dị ứng do phấn hoa, các chuyên gia ghi nhận có tới 86% bệnh nhân sử dụng khẩu trang y tế, 8% dùng khẩu trang N95, trong khi tỷ lệ người lựa chọn khẩu trang vải chỉ chiếm vỏn vẹn 6% [2]. Sự chênh lệch áp đảo này phản ánh thực tế về độ tin cậy và khả năng bảo vệ của khẩu trang y tế so với khẩu trang vải [2].
Thử nghiệm buồng phơi nhiễm: Khẩu trang y tế và FFP2 thể hiện ra sao?
Để có bằng chứng xác đáng nhất về khả năng bảo vệ của khẩu trang đối với phấn hoa, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã tiến hành thử nghiệm trong buồng phơi nhiễm tiêu chuẩn [3]. Nghiên cứu được thực hiện trên những người trưởng thành đã được xác định mắc chứng viêm kết mạc mũi dị ứng do phấn cỏ trong ít nhất hai năm [3].
Các nhà nghiên cứu đã cho người tham gia thử nghiệm cả khẩu trang y tế thông thường lẫn khẩu trang FFP2 trong môi trường phơi nhiễm phấn hoa dày đặc [3]. Kết quả cho thấy cả hai loại khẩu trang này đều đem lại lợi ích bảo vệ rất mạnh mẽ, giúp ngăn ngừa hiệu quả các triệu chứng dị ứng xuất hiện ở cả mũi và mắt [3]. Mặc dù giữa khẩu trang y tế và FFP2 có ghi nhận một số khác biệt nhỏ về mặt thống kê, nhưng sự khác biệt này rất không nhất quán, không đáng kể và không có ý nghĩa trên phương diện lâm sàng [3].
Điều này chứng minh rằng, đối với riêng dị nguyên phấn hoa có kích thước trên 5 micromet, người bệnh không nhất thiết phải dùng đến khẩu trang FFP2 đắt đỏ mà chỉ cần một chiếc khẩu trang y tế đạt chuẩn là đã đủ khả năng phòng vệ tương đương [1][3]. Cả hai loại đều mang lại mức bảo vệ cao trước việc hít phải dị nguyên gián tiếp qua mũi hoặc tiếp xúc trực tiếp tại vùng mặt [1][3].
Thực tế lâm sàng: Đeo khẩu trang giúp giảm triệu chứng dị ứng rõ rệt
Không chỉ dừng lại ở các thử nghiệm phòng thí nghiệm, hiệu quả của khẩu trang y tế còn được chứng minh sống động qua các số liệu lâm sàng đời thực. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã theo dõi 50 bệnh nhân dị ứng phấn hoa trong giai đoạn áp dụng quy định đeo khẩu trang, trong đó 58% người làm việc tại văn phòng, 26% làm việc tại nhà và 16% không đi làm [2]. Có tới 86% số người này thường xuyên đeo khẩu trang y tế khi ra ngoài [2].
Kết quả thu được rất ấn tượng: tỷ lệ người bệnh mô tả triệu chứng mũi ở mức độ vừa đến nặng đã giảm mạnh từ 92% (46 bệnh nhân) trước khi đeo khẩu trang xuống chỉ còn 56% (28 bệnh nhân) sau khi duy trì thói quen này [2]. Sự suy giảm triệu chứng mũi đạt mức ý nghĩa thống kê rất cao với chỉ số p < 0.001 [2]. Tương tự, tỷ lệ bệnh nhân gặp triệu chứng mắt từ vừa đến nặng cũng giảm từ 60% (30 người) xuống 32% (16 người) [2].
Khi bóc tách từng triệu chứng cụ thể, việc đeo khẩu trang giúp giảm 16% triệu chứng hắt hơi, giảm 14% chảy nước mũi, giảm 8% ngứa mũi và giảm 2% tình trạng nghẹt mũi [2]. Đáng chú ý hơn, tỷ lệ bệnh nhân phải phụ thuộc vào thuốc điều trị dị ứng đã giảm từ 92% xuống còn 60% [2]. Trước đó có 8% bệnh nhân cảm thấy dùng thuốc không có tác dụng, nhưng sau khi kết hợp đeo khẩu trang, 100% bệnh nhân đều ghi nhận hiệu quả tích cực của việc điều trị [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ khác vào năm 2020 và 2021 cũng chỉ ra rằng việc đeo khẩu trang khi ra ngoài kết hợp với các biện pháp giảm thời gian ngoài trời đã giúp khoảng ba phần tư người bệnh giảm bớt hoặc duy trì mức độ triệu chứng thấp hơn hẳn so với những năm trước đó [4]. Một nghiên cứu trên đối tượng điều dưỡng viên cũng cho thấy khẩu trang giúp giảm đáng kể độ nghiêm trọng của viêm mũi dị ứng ngắt quãng [4].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng khẩu trang chống phấn hoa
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đeo khẩu trang vải dày nhiều lớp là đã có thể cản được phấn hoa tương đương khẩu trang y tế. Thực tế, độ dày cơ học của vải sợi không đồng nghĩa với khả năng lọc hạt vi mô. Khẩu trang vải không có lớp vi lọc tích điện tĩnh điện hay màng sợi ép nhiệt ngẫu nhiên, do đó các khoảng trống giữa các sợi vải dệt vẫn tạo lối đi thênh thang cho các hạt phấn hoa kích thước 5 micromet lọt qua [1][3].
Hiểu lầm phổ biến thứ hai là cho rằng khẩu trang y tế đeo kiểu nào cũng có tác dụng. Các chuyên gia nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng, để khẩu trang phát huy tối đa công năng, chúng bắt buộc phải vừa khít với khuôn mặt [1][3]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, người ta nhận thấy nếu khẩu trang bị hở ở hai bên má hoặc sống mũi, luồng không khí chứa phấn hoa sẽ đi men theo các khe hở này vào thẳng đường thở mà không hề đi qua màng lọc [1][3]. Việc thực hiện kiểm tra độ kín của khẩu trang đã được chứng minh là đem lại hiệu quả cải thiện rõ rệt [3].
Hiểu lầm thứ ba là việc tái sử dụng khẩu trang y tế nhiều lần hoặc giặt lại. Khẩu trang y tế là sản phẩm dùng một lần; việc giặt bằng nước hoặc xà phòng sẽ phá vỡ cấu trúc của lớp màng sợi lọc mỏng manh bên trong, làm mất hoàn toàn khả năng giữ các hạt lớn hơn 3 micromet [1][3]. Ngoài ra, việc dùng lại khẩu trang đã bám dính phấn hoa ở mặt ngoài có thể khiến người dùng vô tình hít phải lượng lớn dị nguyên trong những lần sử dụng tiếp theo.
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Dị ứng phấn hoa không đơn thuần chỉ gây khó chịu tạm thời mà có thể kích hoạt các đợt bùng phát bệnh lý hô hấp nghiêm trọng. Những người có tiền sử mắc bệnh hen suyễn đi kèm viêm mũi dị ứng là nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng khi bước vào mùa phấn hoa [4][5]. Khi dị nguyên xâm nhập sâu xuống phế quản, chúng có thể gây co thắt phế quản cấp tính, dẫn đến khó thở nguy hiểm [1].
Đối với những người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc các bệnh tim mạch mạn tính, việc lựa chọn loại khẩu trang cũng cần cân nhắc kỹ. Dù khẩu trang chuẩn FFP2 có độ lọc rất sâu tới 0,004 micromet, nhưng độ cản khí của chúng cao hơn, có thể gây cảm giác ngột ngạt hoặc khó thở nếu đeo liên tục trong thời gian dài [1][3]. Với nhóm đối tượng này, khẩu trang y tế tiêu chuẩn vừa mang lại khả năng cản phấn hoa tối ưu (>3 micromet so với hạt phấn >5 micromet), vừa đảm bảo độ thông thoáng, dễ thở hơn rất nhiều [1][3].
Người bệnh đang có các triệu chứng dị ứng nặng hoặc bệnh nền đường hô hấp tuyệt đối không nên tự ý ngưng thuốc điều trị chỉ vì thấy việc đeo khẩu trang làm giảm bớt triệu chứng, mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ phối hợp toàn diện.
Hướng dẫn thực hành: Đeo và kết hợp biện pháp bảo vệ đúng cách
Để biến chiếc khẩu trang y tế thành tấm khiên chắn phấn hoa hoàn hảo trong đời sống hằng ngày, người dân cần tuân thủ đúng kỹ thuật sử dụng. Khi đeo khẩu trang y tế, cần miết chặt thanh nẹp kim loại ôm sát sống mũi và kéo mép dưới bao trọn cằm, đảm bảo mép khẩu trang áp sát vào hai bên má để không khí buộc phải đi qua màng lọc [1][3].
Tuy nhiên, việc bảo vệ cơ thể trước mùa phấn hoa không chỉ dừng lại ở chiếc khẩu trang che mũi và miệng. Hạt phấn hoa hoàn toàn có thể tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt, gây ngứa ngáy và viêm kết mạc dị ứng [2][1][3]. Nghiên cứu khoa học đã chứng minh việc đeo thêm kính mắt thông thường cũng giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả, cải thiện chất lượng sống và giảm nhu cầu dùng thuốc ở bệnh nhân dị ứng mùa [4]. Do đó, việc kết hợp khẩu trang y tế cùng kính mắt khi ra ngoài là một giải pháp bảo vệ kép rất hữu hiệu [4][3].
Bên cạnh đó, các biện pháp kiểm soát môi trường sống xung quanh cũng đóng vai trò quyết định. Bệnh nhân dị ứng phấn hoa được khuyến cáo nên hạn chế thời gian hoạt động ngoài trời trong những ngày nồng độ phấn hoa cao, và đặc biệt cần tạo thói quen tắm gội ngay khi trở về nhà [4]. Tắm gội sau khi ra ngoài giúp rửa trôi toàn bộ lượng hạt phấn hoa bám dính trên tóc, lông mày và da, ngăn ngừa việc mang dị nguyên vào giường ngủ và tiếp tục gây dị ứng suốt đêm [4].
Tóm lại, trước câu hỏi về khả năng cản phấn hoa, khẩu trang y tế hoàn toàn vượt trội hơn khẩu trang vải nhờ màng lọc đạt chuẩn có khả năng chặn các hạt lớn hơn 3 micromet [1][3]. Một chiếc khẩu trang y tế được đeo vừa vặn, kết hợp cùng kính mắt và thói quen vệ sinh cá nhân sạch sẽ khi về nhà, chính là phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất giúp bạn nhẹ nhàng vượt qua mùa dị ứng phấn hoa.
