Nhiều người có thói quen ăn rau mồng tơi thường lo ngại hàm lượng axit oxalic tự nhiên trong rau xanh có thể gây lắng đọng tinh thể ở đường tiết niệu. Đây là băn khoăn phổ biến ở những người từng mắc hoặc có nguy cơ tái phát sỏi thận. Liệu người bị sỏi thận có thực sự phải loại bỏ mồng tơi ra khỏi thực đơn hàng ngày?

Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được cung cấp chưa có dữ liệu đo lường cụ thể hàm lượng oxalate trên rau mồng tơi. Bằng chứng hiện có chủ yếu tập trung vào vai trò của oxalate thực vật nói chung, cơ chế hình thành sỏi canxi oxalate và ảnh hưởng của phương pháp nấu nướng đối với lượng oxalate hòa tan [1] [2]. Do đó, chưa có cơ sở khoa học để yêu cầu người bệnh sỏi thận phải kiêng hoàn toàn mồng tơi.

Vai trò của oxalate đối với nguy cơ hình thành sỏi thận

Sỏi canxi oxalate chiếm khoảng 73% đến hơn 80% tổng số các ca sỏi thận ở cả người lớn và trẻ em [1] [3] [4] [5]. Tình trạng tăng oxalate trong nước tiểu là yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy sự quá bão hòa và kết tinh sỏi [1] [2]. Khi nồng độ oxalate niệu vượt ngưỡng, các tinh thể sẽ tích tụ tại ống thận và đường tiết niệu [6].

Về mặt chuyển hóa, khoảng một nửa lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu đến từ thực phẩm ăn vào, nửa còn lại do gan tự tổng hợp nội sinh [2] [6]. Khả năng hấp thu oxalate ở đường ruột chịu ảnh hưởng lớn từ sự có mặt của canxi trong bữa ăn [2]. Oxalate dư thừa đóng vai trò như một chất độc đối với hệ bài tiết, làm suy giảm chức năng tế bào thận [6].

Nghiên cứu dịch tễ về chế độ ăn chứa oxalate

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn như NHS I, NHS II và HPFS ghi nhận chế độ ăn giàu oxalate làm tăng khoảng 21% đến 22% nguy cơ mắc sỏi thận ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi [2]. Trong nhóm này, nam giới có lượng canxi khẩu phần thấp chịu nguy cơ tương đối cao nhất (RR 1,46), trong khi phụ nữ trẻ không ghi nhận mối liên quan này [2]. Việc đo lường chính xác lượng oxalate ăn vào rất khó khăn do độ biến thiên cao giữa các loại thực vật [2].

Một thử nghiệm can thiệp trên 10 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy việc thay đổi trình tự ăn oxalate và canxi không làm thay đổi lượng bài tiết canxi, oxalate cả ngày hay chỉ số bão hòa nước tiểu [4]. Thử nghiệm này kết luận rằng việc nạp lượng oxalate tương đối lớn không làm tăng đáng kể nguy cơ tạo sỏi nếu cơ thể được cung cấp đủ lượng canxi khuyến nghị hàng ngày là 1000 mg [4].

Phương pháp chế biến giúp giảm oxalate trong rau củ

Đa số các loại rau củ tươi chứa tỷ lệ lớn oxalate ở dạng hòa tan trong nước [1]. Do nguồn oxalate hòa tan hấp thu vào cơ thể tốt hơn dạng không hòa tan, cách chế biến đóng vai trò quyết định đến lượng oxalate thực tế nạp vào [1].

Nghiên cứu trên 9 loại rau củ cho thấy phương pháp luộc giúp giảm từ 30% đến 87% lượng oxalate hòa tan [1]. Toàn bộ lượng oxalate mất đi này ngấm sang phần nước luộc [1]. Ngược lại, phương pháp hấp chỉ làm giảm từ 5% đến 53%, còn nướng củ hầu như không làm giảm oxalate [1].

Ai nên thận trọng với lượng oxalate nạp vào?

Người từng bị sỏi canxi oxalate tái phát cần chú ý kiểm soát oxalate tổng thể cùng với các chỉ số khoáng chất khác [3] [6]. Nghiên cứu ở 135 bệnh nhi mắc sỏi tiết niệu cho thấy nồng độ canxi niệu, oxalate niệu, magie niệu và tình trạng toan hóa nước tiểu có ảnh hưởng lớn nhất đến hàm lượng canxi oxalate trong sỏi [3].

Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chuyển hóa oxalate cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần [7] [6]. Khi hệ vi sinh đường ruột bị mất cân bằng hoặc thiếu hụt vi khuẩn phân giải oxalate như Oxalobacter formigenes, nguy cơ tích tụ oxalate trong cơ thể sẽ gia tăng [6] [8].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp số liệu phân tích định lượng oxalate cụ thể trong lá hay thân rau mồng tơi. Khoa học cũng chưa xác định được tỷ lệ giữa oxalate hòa tan và không hòa tan của riêng mồng tơi so với các loại rau khác.

Chưa có thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu quan sát nào đánh giá trực tiếp mối liên hệ giữa việc tiêu thụ mồng tơi và tần suất xuất hiện sỏi thận ở người. Hiệu quả của việc kết hợp mồng tơi với các thực phẩm giàu canxi cũng chưa có dữ liệu kiểm chứng riêng biệt.

Gợi ý áp dụng thực tế cho người lo ngại sỏi thận

Người có cơ địa tạo sỏi không nhất thiết phải kiêng ăn mồng tơi hay rau xanh vì chế độ ăn thực vật nói chung vẫn đem lại nhiều lợi ích sức khỏe [2]. Thay vì cắt bỏ thực phẩm, nên áp dụng phương pháp luộc kỹ rau và đổ bỏ nước luộc để hạn chế hấp thu oxalate hòa tan [1].

Bên cạnh đó, cần đảm bảo cung cấp đủ lượng canxi trong chế độ ăn để canxi gắn kết với oxalate tại ruột trước khi bị hấp thu [2] [4]. Uống đủ lượng nước mỗi ngày để duy trì thể tích nước tiểu và tham khảo chế độ ăn dạng DASH cũng là giải pháp hỗ trợ giảm độ bão hòa canxi oxalate [3] [2].

Hiện chưa có bằng chứng cụ thể buộc người bị sỏi thận phải kiêng mồng tơi. Việc phòng ngừa sỏi cần tập trung vào việc cân đối canxi, áp dụng cách chế biến luộc bỏ nước và kiểm tra sức khỏe định kỳ theo hướng dẫn y tế.