Đậu phụ và các món ăn chế biến từ đậu nành từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong mâm cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam nhờ hương vị thanh đạm và giá trị dinh dưỡng dồi dào. Tuy nhiên, không ít nam giới lại e dè, thậm chí kiêng khem tuyệt đối món ăn này vì lo sợ các hợp chất trong đậu nành sẽ làm suy giảm nội tiết tố nam, gây "nữ hóa" hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến bản lĩnh phòng the.
Câu trả lời được khoa học hiện đại khẳng định rõ ràng là: nam giới ăn đậu phụ với lượng thông thường hoàn toàn không bị giảm testosterone và không hề bị suy giảm sinh lực phái mạnh. Nỗi lo ngại này chủ yếu bắt nguồn từ việc hiểu sai bản chất sinh học của các hợp chất thực vật có trong đậu nành, cũng như việc suy diễn chưa thấu đáo từ một số báo cáo ca bệnh riêng lẻ tiêu thụ lượng quá mức dị thường.
Hiểu lầm bắt nguồn từ tên gọi "estrogen thực vật"
Trong hạt đậu nành và các chế phẩm như đậu phụ, sữa đậu nành hay phù trúc có chứa một nhóm hợp chất tự nhiên thuộc nhóm polyphenol được gọi là isoflavone. Do cấu trúc hóa học của isoflavone có những điểm tương đồng nhất định với hormone sinh dục nữ estradiol, giới khoa học thường xếp chúng vào nhóm phytoestrogen, tức là hợp chất giống estrogen có nguồn gốc từ thực vật [1]. Chính danh xưng này đã vô tình gieo rắc nỗi sợ hãi cho cánh mày râu suốt nhiều thập kỷ qua.
Nhiều người lầm tưởng rằng khi dung nạp isoflavone vào cơ thể, hoạt chất này sẽ hoạt động hệt như estrogen của con người và làm triệt tiêu nội tiết tố nam testosterone. Mối lo ngại này càng lan rộng khi một số thông tin truyền miệng cho rằng nam giới tiêu thụ nhiều đậu phụ sẽ bị mềm cơ bắp, teo tinh hoàn hoặc phát triển mô tuyến vú [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng phytoestrogen liên kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể người theo cách rất khác biệt và yếu hơn nhiều lần so với hormone nội sinh.
Sự nhầm lẫn còn đến từ việc áp dụng kết quả nghiên cứu trên các đối tượng đặc thù sang nam giới khỏe mạnh một cách thiếu căn cứ khoa học. Chẳng hạn, một phân tích gộp công bố năm 2020 trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã ghi nhận rằng việc bổ sung isoflavone đậu nành làm giảm đáng kể nồng độ testosterone toàn phần ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang [2]. Việc suy diễn rằng tác động hạ testosterone bệnh lý ở phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang cũng sẽ xảy ra tương tự trên cơ thể của nam giới khỏe mạnh là một sai lầm về mặt sinh lý học [2].
Cơ chế tác động sinh học của isoflavone trong cơ thể nam giới
Để hiểu rõ tại sao đậu phụ không làm suy giảm testosterone, cần nhìn nhận cách thức cơ thể con người xử lý và phản ứng với isoflavone. Khi đi vào hệ tiêu hóa, isoflavone từ đậu phụ được chuyển hóa và hấp thu tại ruột, sau đó phân bố vào máu dưới dạng các chất chuyển hóa liên hợp. Mặc dù một số thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình sống ghi nhận isoflavone có thể thúc đẩy hoạt tính enzyme aromatase làm tăng tổng hợp estrogen hoặc thay đổi bài tiết nội tiết tố, nhưng phản ứng thực tế trong cơ thể người diễn ra rất cân bằng [3].
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy việc tiêu thụ đạm đậu nành phân lập có thể làm tăng bài tiết chất chuyển hóa estradiol qua nước tiểu [3]. Điều này chứng tỏ cơ thể nam giới có cơ chế tự nhiên đào thải các chất chuyển hóa dư thừa rất hiệu quả thay vì tích tụ chúng lại để gây biến đổi nội tiết tố [3]. Isoflavone không làm biến đổi nồng độ các hormone sinh dục lưu hành trong tuần hoàn máu của nam giới trưởng thành [1].
Hơn nữa, các thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người đã xác nhận rằng nồng độ isoflavone từ thực phẩm không làm thay đổi các chỉ số sinh sản cơ bản. Các bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng isoflavone không gây tác động tiêu cực lên các thông số của tinh trùng hay tinh dịch ở nam giới [4]. Cơ thể nam giới có hệ thống điều hòa nội tiết trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn rất chặt chẽ, và lượng phytoestrogen hấp thu từ khẩu phần ăn thông thường hoàn toàn không đủ khả năng phá vỡ thế cân bằng bền vững này [4].
Bằng chứng từ các phân tích gộp lâm sàng quy mô lớn
Thay vì dựa vào những suy đoán lý thuyết, các nhà nghiên cứu y học quốc tế đã thực hiện nhiều cuộc phân tích gộp quy mô lớn để đưa ra kết luận dứt khoát nhất. Một phân tích gộp đăng tải năm 2010 đã tổng hợp dữ liệu từ 15 nhóm điều trị có đối chứng giả dược đo lường trước sau cùng 32 báo cáo bao gồm 36 nhóm can thiệp để đánh giá ảnh hưởng của đạm đậu nành và isoflavone [5]. Kết quả cho thấy việc hấp thu đậu nành hay chiết xuất isoflavone không gây ra bất kỳ tác động có ý nghĩa thống kê nào lên nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, globulin gắn kết hormone sinh dục hay chỉ số androgen tự do [5].
Để cập nhật và mở rộng nguồn bằng chứng một cách toàn diện hơn nữa, một phân tích gộp lớn công bố vào năm 2021 đã tiến hành rà soát các cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts trong giai đoạn từ năm 2010 đến tháng 4 năm 2020 [1]. Tổng cộng có 41 nghiên cứu lâm sàng trên người trưởng thành đáp ứng đủ tiêu chuẩn khắt khe đã được đưa vào phân tích cuối cùng [1]. Quy mô mẫu nghiên cứu rất lớn, trong đó chỉ tiêu testosterone toàn phần được đo lường trên 1.753 nam giới, testosterone tự do được đo trên 752 nam giới, estradiol đo trên 1.000 nam giới, estrone đo trên 239 nam giới và globulin gắn kết hormone sinh dục được đo trên 967 nam giới [1].
Kết quả của công trình tổng hợp năm 2021 này một lần nữa khẳng định rằng, bất kể sử dụng mô hình thống kê nào, việc tiêu thụ đạm đậu nành hoặc isoflavone đều không gây ra tác động đáng kể nào lên bất kỳ chỉ số nội tiết tố sinh sản nào được đo lường [1]. Thậm chí khi các nhà khoa học tiến hành phân tích phân nhóm chuyên sâu dựa theo liều lượng isoflavone dung nạp và thời gian thực hiện can thiệp, kết quả vẫn cho thấy không có sự biến đổi nội tiết nào [1]. Bất kể liều dùng cao hay thấp và thời gian can thiệp kéo dài bao lâu, việc tiếp xúc với đạm đậu nành hay isoflavone đều không làm suy giảm testosterone toàn phần hay testosterone tự do, cũng như không làm tăng nồng độ estradiol hay estrone ở nam giới [1].
Sự khác biệt giữa nghiên cứu động vật và cơ thể người
Một trong những lý do khiến dư luận hoang mang là sự xuất hiện của các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm với những kết quả có vẻ trái ngược hoặc phức tạp. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu năm 2004 thực hiện trên các thế hệ chuột cống F1 đực được cho ăn các chế độ ăn có hàm lượng isoflavone khác nhau từ dạng đối chứng không chứa đậu nành đến các mức tăng dần bằng cách bổ sung hoạt chất thương mại [6]. Kết quả ghi nhận ở các mức khẩu phần rất cao, nồng độ testosterone và dihydrotestosterone trong huyết thanh cũng như nồng độ testosterone nội hoàn ở chuột sau 120 ngày tuổi lại duy trì ở mức tăng cao đáng kể so với nhóm đối chứng [6].
Một nghiên cứu khác vào năm 2002 trên chuột cống trắng Sprague-Dawley cho thấy chuột ăn bột đậu nành hoặc isoflavone bán tinh chế trong 1 tuần bị giảm nồng độ dihydrotestosterone huyết tương nhưng lại đi kèm với sự gia tăng tổng lượng androgen huyết tương [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rằng không thể áp dụng máy móc các kết quả từ loài gặm nhấm sang cơ thể người [4].
Sự khác biệt căn bản nằm ở cơ chế chuyển hóa sinh học giữa động vật gặm nhấm và loài người. Chuột chuyển hóa isoflavone theo con đường khác biệt và trong các thí nghiệm động vật, sinh vật thường bị phơi nhiễm với một lượng isoflavone đậm đặc cực kỳ cao mà con người không bao giờ có thể đạt tới qua đường ăn uống tự nhiên [4]. Do đó, những phát hiện từ loài gặm nhấm cho rằng isoflavone làm tăng nguy cơ rối loạn cương dương hay biến động hormone không phản ánh đúng thực tế sinh lý ở nam giới [4]. Dữ liệu can thiệp lâm sàng trực tiếp trên người đã chứng minh isoflavone không hề gây ra hiệu ứng nữ hóa ở mức tiêu thụ tương đương, thậm chí cao hơn đáng kể so với mức ăn uống điển hình của nam giới châu Á [4].
Giải mã những ca bệnh "nữ hóa" hy hữu được báo chí nhắc tới
Nguồn cơn của những tin đồn đậu nành gây teo cơ, vú to ở đàn ông thường bắt nguồn từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ từng được công bố trên y văn quốc tế [8]. Khi phân tích kỹ lưỡng hai trường hợp này, các chuyên gia y tế nhận thấy đây là những tình huống tiêu thụ thực phẩm vô cùng cực đoan và bất thường [8]. Cả hai cá nhân này được ghi nhận đã tiêu thụ lượng isoflavone lên tới khoảng 360 mg mỗi ngày, tức là cao gấp khoảng 9 lần so với mức tiêu thụ trung bình hàng ngày của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản [8].
Hơn thế nữa, hai người đàn ông này đều duy trì chế độ ăn uống hoàn toàn mất cân bằng và thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng, trong đó các món từ đậu nành chiếm hầu hết tổng lượng calo nạp vào cơ thể mỗi ngày [8]. Do đó, tình trạng rối loạn nội tiết như sụt giảm testosterone hay tăng nồng độ estrogen được ghi nhận trong hai trường hợp cá biệt này không phải là đại diện cho tác động của đậu nành ở người bình thường [8]. Điều này đơn thuần minh họa cho một nguyên tắc dinh dưỡng kinh điển: việc tiêu thụ một lượng quá mức dị thường đối với bất kỳ loại thực phẩm nào cũng đều có nguy cơ dẫn tới những bất thường cho sức khỏe [8].
Trái ngược hoàn toàn với tình trạng tăng estrogen ở một ca bệnh cực đoan nói trên, vô số nghiên cứu lâm sàng có kiểm soát chặt chẽ cho thấy việc nam giới dung nạp tới 150 mg isoflavone mỗi ngày cũng không hề gây ra bất kỳ tác động nào lên nồng độ estrogen lưu hành [8]. Tương tự, hiện tượng sụt giảm testosterone ở ca bệnh cá biệt kia hoàn toàn mâu thuẫn với toàn bộ khối lượng đồ sộ các dữ liệu lâm sàng khẳng định đậu nành không hề hạ thấp hormone nam [8].
Đậu nành với sức khỏe tuyến tiền liệt và tuyến giáp
Bên cạnh mối lo về hormone sinh dục, nam giới còn băn khoăn liệu đậu nành có ảnh hưởng tiêu cực đến kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt hay chức năng tuyến giáp hay không. Một tổng quan y khoa năm 2016 đã phân tích 11 thử nghiệm lâm sàng và chỉ ra rằng việc bổ sung isoflavone không làm thay đổi nồng độ PSA trong huyết thanh của nam giới khỏe mạnh [3]. Một phân tích gộp khác từ 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên các bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt và người có nguy cơ lâm sàng cũng cho thấy isoflavone không làm thay đổi chỉ số PSA [3].
Thậm chí trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược trên 86 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt dùng isoflavone đến 6 tuần trước phẫu thuật, biến thiên PSA giữa hai nhóm không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [3]. Tương tự, một can thiệp kéo dài 12 tháng với liều lượng 83 mg isoflavone mỗi ngày trên 112 nam giới lớn tuổi khỏe mạnh cũng không ghi nhận bất kỳ sự sụt giảm PSA nào [3]. Khi phân tích nồng độ phytoestrogen trong nước tiểu của 824 nam giới trên 40 tuổi không mắc ung thư tuyến tiền liệt, các nhà nghiên cứu cũng không tìm thấy mối liên quan nào với nồng độ PSA huyết thanh [3].
Về phương diện tuyến giáp, những lo ngại về tác động kháng giáp của đậu nành chủ yếu xuất phát từ các thí nghiệm trong ống nghiệm hoặc nghiên cứu tiêm isoflavone cô lập trên loài gặm nhấm [8]. Một tổng quan toàn diện công bố năm 2006 bao gồm 14 thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng toàn bộ bằng chứng khoa học cho thấy cả thực phẩm đậu nành lẫn isoflavone đều không gây ảnh hưởng bất lợi nào lên chức năng tuyến giáp ở những người có chức năng tuyến giáp bình thường [8].
Ai nên thận trọng và cách dùng đậu phụ hợp lý mỗi ngày
Mặc dù đậu phụ là thực phẩm lành tính và giàu đạm chất lượng cao, việc tiêu thụ vẫn cần đặt trong một chế độ dinh dưỡng tổng thể đa dạng và điều độ. Những người có bệnh lý tuyến giáp tiềm ẩn hoặc đang dùng thuốc điều trị nội tiết nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn khẩu phần phù hợp, đảm bảo chế độ ăn cung cấp đầy đủ iod cần thiết [8]. Nam giới đang điều trị các bệnh lý mãn tính phức tạp hoặc có cơ địa dị ứng đậu nành cũng cần lắng nghe cơ thể và hướng dẫn y tế thay vì tự ý kiêng khem hoặc bổ sung thái quá.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, đậu phụ là nguồn cung cấp protein thực vật tuyệt vời giúp thay thế một phần thịt đỏ trong bữa ăn. Bạn có thể sử dụng đậu phụ linh hoạt trong thực đơn hàng tuần dưới các hình thức như luộc, hấp, sốt cà chua hoặc nấu canh cùng các loại rau xanh. Tránh lạm dụng các món đậu phụ chiên rán ngập dầu mỡ ở nhiệt độ quá cao vì lượng chất béo bão hòa và năng lượng dư thừa từ dầu ăn mới chính là yếu tố làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì - thủ phạm thực sự gây suy giảm testosterone ở nam giới.
Như vậy, các bằng chứng khoa học vững chắc từ hàng chục thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh đậu phụ không làm suy giảm testosterone hay làm mất đi vẻ nam tính của phái mạnh [1]. Nam giới hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức món ăn truyền thống bổ dưỡng này trong các bữa cơm gia đình một cách điều độ và cân bằng để nâng cao sức khỏe.