Nỗi lo vi khuẩn trú ngụ sau mỗi cơn đau họng
Mỗi khi trải qua một trận viêm họng rát buốt, không ít người thường nhìn chiếc bàn chải đánh răng trong bồn rửa với ánh mắt e ngại. Thói quen đưa bàn chải vào khoang miệng hai lần mỗi ngày khiến nhiều người nảy sinh câu hỏi liệu vi khuẩn gây bệnh có đang ẩn nấp ngay giữa các kẽ lông chải hay không. Nỗi sợ hãi lớn nhất là việc vừa dứt cơn đau họng hôm nay, ngày mai lại tự đưa chính mầm bệnh đó ngược trở lại cơ thể mình.
Chính vì lo lắng này, nhiều gia đình có thói quen vứt bỏ ngay chiếc bàn chải cũ ngay khi có dấu hiệu sốt, ho, đau rát cổ họng. Trong khi đó, một số người khác lại chọn cách đợi đến khi uống xong viên thuốc cuối cùng mới thay chiếc mới để tiết kiệm chi phí. Sự lúng túng giữa hai lựa chọn này bắt nguồn từ việc thiếu thông tin khoa học chính xác về vòng đời của vi khuẩn và cơ chế bảo vệ của hệ miễn dịch.
Trả lời ngay: Đổi bàn chải vào thời điểm nào là chuẩn xác?
Nếu bạn đang băn khoăn giữa hai mốc thời gian, câu trả lời dựa trên diễn tiến vi sinh là bạn không cần thay bàn chải ngay trong ngày đầu tiên bị sốt đau họng. Việc thay ngay lúc bệnh đang ở đỉnh điểm hầu như không mang lại lợi ích phòng ngừa, bởi chiếc bàn chải mới cũng sẽ lập tức bị nhiễm khuẩn trở lại sau lần đánh răng đầu tiên.
Thời điểm hợp lý nhất để thay mới là sau khi bạn đã khỏi bệnh hoàn toàn, hoặc tối thiểu 48 giờ sau khi bắt đầu dùng kháng sinh theo đúng chỉ định của bác sĩ. Lúc này, nồng độ vi khuẩn trong khoang miệng đã giảm xuống mức an toàn, hệ thống miễn dịch đã sinh ra kháng thể bảo vệ, và việc loại bỏ chiếc bàn chải cũ sẽ triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ tích tụ mầm bệnh kéo dài trong môi trường sống ẩm ướt của phòng tắm.
Cơ chế vi sinh: Bàn chải biến thành tổ vi khuẩn như thế nào?
Khoang miệng của con người là nơi cư trú của hàng trăm chủng vi sinh vật khác nhau. Khi xảy ra tình trạng viêm nhiễm ở đường hô hấp trên, các tác nhân gây bệnh sẽ theo dịch tiết và nước bọt bám dính dày đặc vào dụng cụ vệ sinh răng miệng. Nghiên cứu cho thấy sau khi chải răng, những chiếc bàn chải bị nhiễm khuẩn sẽ chứa một lượng lớn các loài vi khuẩn hiếu khí và vi khuẩn kỵ khí tùy nghi [1].
Đặc điểm cấu tạo vật lý của bàn chải hiện đại cũng là một yếu tố tạo điều kiện cho vi sinh vật tích tụ. Lông bàn chải thường làm bằng sợi nylon xếp thành từng cụm quá sát nhau, khiến việc rửa trôi cặn bẩn trở nên khó khăn [1]. Các sợi lông này được gập đôi lại với một chốt kim loại ở trung tâm và dập vào các lỗ đúc sẵn trên đầu bàn chải với tốc độ cao [1]. Chính những khe kẽ cơ học này, kết hợp với các vi sinh vật vốn có thể bám trên sợi lông, đã tạo thành môi trường trú ẩn lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi [1].
Sau khi sử dụng và đặt trong điều kiện không gian mở, dụng cụ này tiếp tục đối mặt với nguồn lây từ bên ngoài. Các bàn chải dùng hằng ngày thường được cất giữ trong phòng tắm và những khu vực hở, do đó dễ bị nhiễm khuẩn từ các hạt khí dung phát tán từ bồn cầu cũng như qua bàn tay mang vi khuẩn của người sử dụng [2]. Một nghiên cứu đã ghi nhận rằng các vi sinh vật như nấm Candida, tụ cầu khuẩn Staphylococci, Corynebacteria, trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas và vi khuẩn nhóm Coliforms đều có thể định cư trên bàn chải [2]. Liên cầu khuẩn beta tan máu nhóm A cũng được xác nhận là có khả năng xâm nhập và tạo khóm trên bề mặt sợi lông chải [2].
Nghiên cứu khoa học: Đổi bàn chải có thật sự ngừa tái phát viêm họng?
Mối liên hệ giữa dụng cụ vệ sinh và các ca viêm họng tái đi tái lại từng được đặt ra trong nhiều giả thuyết y khoa. Các chuyên gia từng nhận định rằng bàn chải đánh răng mang mầm bệnh có thể góp phần làm duy trì liên cầu khuẩn beta tan máu nhóm A tại vùng hầu họng và dẫn đến sự thất bại của liệu pháp điều trị bằng penicillin trong một số ca viêm họng hoặc viêm amidan [1]. Một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra mối liên quan trực tiếp giữa bàn chải nhiễm khuẩn và bệnh lý viêm họng [1].
Tuy nhiên, khi kiểm chứng trên thực tế lâm sàng cộng đồng, kết quả lại mang lại góc nhìn rất khác. Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã tiến hành theo dõi 114 bệnh nhân ở mọi lứa tuổi mắc viêm amidan - hầu họng do liên cầu khuẩn nhóm A cùng 289 thành viên trong gia đình tại sáu trung tâm chăm sóc sức khỏe [3]. Toàn bộ bệnh nhân được lấy mẫu dịch họng trước khi điều trị bằng phenoxymethylpenicillin trong 5 ngày và được theo dõi trong 1 tháng [3]. Trong thử nghiệm này, 54 bệnh nhân và gia đình nhận được các hướng dẫn vệ sinh nghiêm ngặt gồm thay bàn chải đánh răng, thay ga trải giường và rửa sạch đồ chơi, trong khi nửa còn lại không áp dụng [3].
Kết quả sau thời gian theo dõi ghi nhận tổng cộng 40 trường hợp tái phát bệnh, chiếm tỷ lệ 35% [3]. Đáng chú ý, hoàn toàn không có sự khác biệt về tỷ lệ thất bại điều trị giữa nhóm bệnh nhân có thực hiện các biện pháp vệ sinh và nhóm không áp dụng [3]. Các nhà nghiên cứu đi đến kết luận rằng các biện pháp vệ sinh môi trường, bao gồm cả việc thay bàn chải, không có ảnh hưởng mang tính quyết định đến nguy cơ tái phát viêm amidan - hầu họng do liên cầu khuẩn [3].
Một đánh giá tổng quan hệ thống công bố năm 2007 về các yếu tố gây thất bại khi điều trị viêm họng do Streptococcus pyogenes bằng penicillin đã liệt kê 12 nhóm nguyên nhân giả thuyết khác nhau [4]. Danh sách này bao gồm tình trạng người lành mang trùng, không tuân thủ phác đồ, tái phơi nhiễm, sự đồng gây bệnh của vi khuẩn tiết beta-lactamase, kém thâm nhập kháng sinh, và cả việc dùng bàn chải đánh răng hoặc khí cụ chỉnh nha bị nhiễm khuẩn [4]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh rằng có rất ít bằng chứng loại I hoặc loại II để ủng hộ các giả thuyết trên, khi phần lớn tài liệu chỉ dừng ở mức nghiên cứu quan sát trên bệnh nhân hoặc thử nghiệm phòng thí nghiệm mà chưa có khẳng định lâm sàng vững chắc [4].
Mặc dù việc thay bàn chải không làm thay đổi hoàn toàn tỷ lệ tái phát ở quần thể chung, mật độ vi sinh vật tích lũy trên bề mặt bàn chải dùng nhiều ngày là một thực tế đã được đo lường. Một nghiên cứu năm 2019 so sánh giữa việc dùng bàn chải một lần và bàn chải dùng nhiều lần đã ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt về số lượng khuẩn lạc trung bình của Streptococci và nấm Candida trong khoang miệng khi người tham gia thay bàn chải mới mỗi ngày [2].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về sự tồn tại của vi khuẩn
Trong môi trường phòng thí nghiệm, khả năng sống sót của vi khuẩn trên lông bàn chải phụ thuộc nhiều vào thời gian khô và sản phẩm đi kèm. Một thử nghiệm năm 2014 đánh giá sự lưu giữ và khả năng sống sót của Streptococcus mutans và Streptococcus sanguinis trên bốn loại bàn chải khác nhau cho thấy sau 3 phút bảo quản khô, khoảng 1% lượng vi khuẩn vẫn còn phát hiện được trên lông chải [5]. Sau 24 giờ lưu trữ khô, số lượng tế bào vi khuẩn sống sót tiếp tục giảm mạnh, dù vi khuẩn vẫn có thể tồn tại được ở mức nhất định [5].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng việc thêm nước bọt người vào làm tăng nhẹ khả năng lưu giữ của cả hai loài liên cầu khuẩn ở thời điểm ban đầu [5]. Mặc dù kem đánh răng không làm thay đổi lượng liên cầu khuẩn sống sót ngay lúc vừa chải, nhưng loại kem chứa 0,12% chlorhexidine digluconate đã giúp giảm đáng kể lượng vi khuẩn tồn lưu sau 24 giờ lưu trữ [5]. Điểm đáng lưu ý là sự khác biệt giữa bốn loại bàn chải thương mại khác nhau trong nghiên cứu không có ý nghĩa thống kê [5].
Nhiều phân tích vi sinh khác cũng khẳng định mức độ nhiễm khuẩn đa dạng của dụng cụ này sau thời gian sử dụng thường nhật. Một nghiên cứu triển vọng năm 2022 đã ghi nhận rằng các vi sinh vật tồn tại trong môi trường nuôi cấy sau khi sử dụng bàn chải bao gồm vi khuẩn E. coli, Bacillus, Klebsiella, liên cầu khuẩn beta tan máu, liên cầu khuẩn Viridans, Streptococcus mitis và Micrococci [6]. Trong đó, Klebsiella chiếm 9,58%, còn E. coli và Micrococci chiếm hơn 8% tổng số vi sinh vật phân lập được [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi vệ sinh răng miệng lúc ốm
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng chỉ cần xả nước vòi là chiếc bàn chải đã sạch hoàn toàn mầm bệnh. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng các quy trình vệ sinh thông thường tại hộ gia đình như rửa dưới vòi nước và để khô dường như không đủ hiệu quả để làm giảm lượng vi sinh vật bám dính sâu trong các bó sợi nylon [6]. Do đó, việc nghĩ rằng rửa sạch bằng nước máy là đủ để an tâm dùng tiếp trong đợt ốm là chưa chính xác.
Hiểu lầm thứ hai là việc vứt bàn chải ngay khi vừa chớm đau họng sẽ giúp bệnh nhanh khỏi. Thực tế, khi cơ thể đã phát bệnh, mầm bệnh đã cư trú sâu trong các mô hầu họng và amidan. Thay bàn chải mới trong ngày đầu không giúp làm giảm tải lượng vi khuẩn bên trong niêm mạc họng của bạn, mà chỉ khiến chiếc bàn chải mới lập tức trở thành ổ chứa vi khuẩn tiếp theo.
Hiểu lầm thứ ba là cố gắng tiệt trùng bàn chải bằng nước sôi hoặc các dung dịch tẩy rửa gia dụng mạnh. Điều này có thể làm biến dạng cấu trúc lông nylon, khiến chúng tòe nhanh hơn và mất khả năng làm sạch mảng bám, thậm chí gây tổn thương nướu trong những lần đánh răng tiếp theo.
Nhóm đối tượng đặc biệt cần tuyệt đối cẩn trọng
Mặc dù người có hệ miễn dịch bình thường ít khi bị tái nhiễm chính chủng vi khuẩn mà cơ thể vừa tạo ra kháng thể, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần tuân thủ quy tắc vệ sinh bàn chải nghiêm ngặt hơn nhiều. Hiện tượng vãng khuẩn huyết đáng kể đã được ghi nhận sau khi đánh răng, đặc biệt xảy ra ở những bệnh nhân bị viêm chu răng nặng [1].
Đặc biệt, nguy cơ nhiễm trùng máu từ bàn chải có thể đe dọa tính mạng ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Một báo cáo y khoa năm 2003 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhi mắc bệnh bạch cầu tủy cấp tính có tình trạng giảm bạch cầu hạt bị vãng khuẩn huyết do Streptococcus oralis, với biểu hiện thương tổn khoang miệng chủ yếu là viêm nướu nặng [7]. Bằng các phân tích kiểu hình và kiểu gen, chủng Streptococcus oralis phân lập từ máu bệnh nhân hoàn toàn trùng khớp với chủng vi khuẩn lấy từ khoang miệng [7].
Để cải thiện tình trạng răng miệng cho bệnh nhi này, nhân viên y tế đã sử dụng một bàn chải mềm mới trong phác đồ chăm sóc [7]. Tuy nhiên, qua quá trình quệt mẫu nuôi cấy định kỳ, các nhà khoa học đã phân lập được liên cầu khuẩn Viridans từ chính chiếc bàn chải này chỉ sau 2 tuần sử dụng [7]. Phân tích di truyền sau đó khẳng định chủng Streptococcus oralis trên bàn chải hoàn toàn giống với chủng gây nhiễm khuẩn huyết trong máu người bệnh [7]. Trường hợp này cho thấy bàn chải mềm có thể nhanh chóng bị định cư bởi chính các vi khuẩn gây vãng khuẩn huyết, đòi hỏi việc thay thế định kỳ và thường xuyên phải được áp dụng chặt chẽ cho người suy giảm miễn dịch [7].
Cách xử lý bàn chải và bảo vệ khoang miệng đúng cách
Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ (ADA) khuyến cáo người dân nên thay bàn chải đánh răng định kỳ từ ba đến bốn tháng một lần do hiện tượng mòn tự nhiên của lông chải [6]. Tuy nhiên, khuyến cáo này không đề cập rõ ràng liệu việc thay định kỳ có giúp tránh được tình trạng nhiễm khuẩn hay không, trong khi việc thay quá thường xuyên có thể tạo gánh nặng kinh tế [6].
Trong trường hợp không thể thay mới liên tục sau mỗi lần ốm nhẹ, người tiêu dùng có thể áp dụng các biện pháp làm sạch và khử khuẩn bổ sung. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 so sánh các phương pháp khử khuẩn Streptococcus mutans trên bàn chải đã chỉ ra rằng việc ngâm trong nước súc miệng Crest Pro-Health suốt 20 phút hoặc chạy chu trình rửa thông thường trong máy rửa bát có thể loại bỏ gần như hoàn toàn chủng vi khuẩn này [8]. Phương pháp sử dụng lò vi sóng ở công suất cao trong 5 phút đạt hiệu quả cao thứ hai [8]. Trong khi đó, việc ngâm nước súc miệng Listerine trong 20 phút hay phơi khô trong không khí suốt 4 giờ đứng ở vị trí thứ ba [8]. Thiết bị tiệt trùng bằng tia cực tím (UV) dù làm giảm vi khuẩn so với đối chứng nhưng mức độ tiêu diệt khuẩn lạc lại thấp hơn đáng kể so với các giải pháp trên [8].
Nghiên cứu năm 2022 cũng cho thấy việc ngâm bàn chải trong dung dịch khử khuẩn thích hợp suốt 1 giờ giúp giảm đáng kể sự phát triển của vi khuẩn hiếu khí (với giá trị p = 0,002) [6]. Người dân sau khi khỏi bệnh có thể ngâm đầu bàn chải vào nước súc miệng kháng khuẩn khoảng 20 phút rồi để khô ráo thẳng đứng ở nơi thoáng khí.
Tóm lại, bàn chải đánh răng hoàn toàn có thể trở thành nơi lưu giữ nhiều loại vi sinh vật sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp. Tuy vậy, bạn không cần quá hoảng hốt vứt bỏ bàn chải ngay ngày đầu đau họng, mà hãy kiên trì hoàn thành đợt trị liệu rồi tiến hành thay mới hoặc khử trùng kỹ lưỡng sau khi hồi phục. Khi có các bệnh lý nền mạn tính hoặc dấu hiệu viêm họng kéo dài, bạn luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị nguyên nhân gốc rễ một cách an toàn.
