Ngâm rượu quả mận rừng uống bổ can thận: Thói quen có an toàn?

Nhiều người có thói quen tìm mua các loại quả rừng tươi, đặc biệt là các loại quả được người bán giới thiệu là "mận rừng", "mận có ích" để ngâm rượu uống với hy vọng bồi bổ can thận, tăng cường sinh lực. Không ít gia đình sở hữu những bình rượu ngâm nguyên quả tươi quanh năm, uống đều đặn mỗi bữa cơm như một vị thuốc quý truyền miệng.

Tuy nhiên, thói quen tự ý thu hái, mua bán và ngâm rượu quả tươi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe. Việc sử dụng các loại cây cỏ hoang dại chưa được định danh rõ ràng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc các hợp chất hữu cơ lạ, gây kích ứng dạ dày dữ dội và thậm chí suy giảm chức năng gan, thận thay vì "bổ dưỡng" như nhiều lời đồn thổi.

Hiểu lầm về quan niệm "càng hoang dã càng bổ dưỡng"

Nhiều người tiêu dùng tin rằng thảo dược rừng mọc tự nhiên là "thuốc sạch", hoàn toàn lành tính và không có độc chất. Khi thấy các loại quả dại có vị chua chát nhẹ, họ vội vàng cho rằng đó là vị thuốc giúp bổ can thận theo các bài thuốc dân gian.

Thực tế, chi thực vật họ Rhamnaceae (bao gồm mận rừng có ích - Rhamnus utilis và các loài cùng chi Rhamnus) chứa rất nhiều nhóm hoạt chất sinh học phức tạp [1, 2, 8]. Việc tự ngâm rượu tại nhà không kiểm soát được hàm lượng hóa chất tiết ra từ vỏ, thịt hay hạt quả, biến bình rượu bổ thành một dung dịch chứa nhiều chất kích thích niêm mạc ruột và độc chất tích tụ ^[1].

Hơn nữa, rượu là dung môi hữu cơ mạnh, có khả năng hòa tan và chiết xuất rất nhiều hợp chất tự nhiên, bao gồm cả những chất độc phân cực lẫn không phân cực. Khi người dân uống rượu ngâm quả tươi không rõ chủng loại, cơ thể phải tiếp nhận đồng thời cả độc tính của cồn lẫn các hợp chất hữu cơ lạ chưa qua tinh chế [2, 3].

Cơ chế tác động và mối nguy từ hợp chất hữu cơ chưa định danh

Các loài thực vật thuộc chi Rhamnus (mận rừng) có chứa nhiều thành phần hóa học khác nhau như tannin, anthraquinone, alkaloid, polyphenol và flavonoid [1, 5, 8]. Một số nghiên cứu đã phân lập được các hợp chất nhóm anthraquinone như madagascin từ quả của các loài cùng chi Rhamnus ^[2].

Anthraquinone và tannin với nồng độ cao là những chất có khả năng kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa rất mạnh [1, 8]. Khi ngâm quả tươi vào rượu nồng độ cao, tannin và các dẫn xuất anthraquinone tan ra nhiều, khi uống vào dễ gây cảm giác cồn cào, buồn nôn, đau rát thượng vị và kích thích co bóp dạ dày, ruột quá mức.

Ngoài ra, ở các loại quả tươi mọc hoang dã, việc nhận dạng nhầm lẫn loài là rất phổ biến. Có những loài cây chứa các hợp chất gây độc cho tế bào hoặc tích tụ lâu ngày làm tổn thương mô cơ quan, nhưng chưa từng được phân lập hay định danh rõ ràng trong các bình rượu dân gian ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về các chiết xuất từ mận rừng?

Để hiểu rõ hơn về tiềm năng dược lý cũng như rủi ro, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào đối với chi Rhamnus.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đánh giá hiệu quả của chiết xuất nước từ lá mận rừng có ích (Rhamnus utilis Decne.) trên chuột đực dòng ICR bị tổn thương gan cấp tính do uống cồn 52% ^[3]. Chuột thí nghiệm được chia nhóm và cho uống dịch chiết với các liều 1,12; 2,25 và 4,500 g/kg mỗi ngày một lần ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước từ lá này giúp tăng khối lượng cơ thể chuột, giảm chỉ số gan, đồng thời làm giảm đáng kể men gan AST, ALT, nồng độ mỡ máu TG, TC, chất chỉ điểm oxy hóa MDA và các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 ^[3]. Ngược lại, nồng độ chất chống oxy hóa GSH tăng lên ^[3]. Cơ chế được xác định là thông qua việc cải thiện chuyển hóa lipid, ức chế viêm và điều hòa con đường tín hiệu MAPKs/NF-kappaB/COX-2-iNOS ^[3]. Tuy vậy, nghiên cứu này chỉ dùng chiết xuất nước từ lá mận rừng trên chuột, hoàn toàn không phải thử nghiệm uống rượu ngâm quả tươi trên người ^[3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 trên chuột bị tiểu đường do streptozotocin (STZ) sử dụng chiết xuất nước từ phần trên mặt đất của loài cùng chi là Rhamnus alaternus ^[4]. Chuột được cho uống dịch chiết với liều 20 mg/kg trong 6 giờ (cấp tính) và 7 ngày (bán trường diễn) ^[4]. Kết quả cho thấy dịch chiết liều 20 mg/kg sau 7 ngày làm giảm đáng kể mức đường huyết ở cả chuột bình thường lẫn chuột tiểu đường, đồng thời cải thiện khả năng dung nạp glucose ^[4]. Phân tích thành phần phát hiện chiết xuất chứa polyphenol (497,93 +- 3,38 mg GAE/1g), flavonoid (100,42 +- 0,32 mg RE/g) và tannin (14,32 +- 0,37 mg CE/1g), cùng alkaloid, anthraquinone và sterol ^[4]. Thử nghiệm độc tính cấp được khảo sát ở liều 5 mg/kg để xác định LD50 ^[4].

Năm 1986, một nghiên cứu trên chuột cống Wistar gây mê cho thấy chiết xuất nước nóng đông khô và các chiết xuất dung môi hữu cơ từ loài Rhamnus lycioides khi tiêm tĩnh mạch tạo ra tác dụng hạ huyết áp động mạch toàn thân ^[5]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận sự hiện diện của steroid-triterpene, catechin tannin, flavonoid, đường và nhựa thực vật ^[5]. Nghiên cứu cũng khảo sát độc tính cấp của dịch chiết đông khô trên chuột nhắt qua đường tiêm màng bụng ^[5].

Giới hạn bằng chứng và những báo cáo về độc tính

Mặc dù một số nghiên cứu chiết xuất cho thấy tác dụng sinh học ở quy mô phòng thí nghiệm, rủi ro ngộ độc là hoàn toàn có thật. Báo cáo tổng quan công bố năm 2021 đã điểm lại nhiều thử nghiệm độc tính tế bào của các loài cùng chi Rhamnus ^[1].

Thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào bạch cầu K562 ở người và L1210 ở chuột bằng phương pháp MTT cho thấy dịch chiết lá và rễ Rhamnus alaternus làm thay đổi độ hấp thụ formazan, trong đó độc tính của dịch chiết lá thấp hơn dịch chiết rễ ^[1]. Nghiên cứu năm 2015 của nhóm tác giả Boussahel đánh giá chiết xuất vỏ cây Rhamnus alaternus trên dòng tế bào bạch cầu U937 của người và tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) ^[1]. Chiết xuất vỏ bằng methanol rất độc đối với tế bào U937 với chỉ số IC50 là 6,39 microg/mL, so với chiết xuất nước ngâm là 76,74 microg/mL và dịch hãm là 84,65 microg/mL (đối chứng Taxol là 2,47 microg/mL) ^[1]. Trên tế bào bình thường PBMC, IC50 của chiết xuất methanol, chiết xuất nước và dịch truyền thống lần lượt là 220,35; 38,81 và 29,35 microg/mL ^[1].

Đáng chú ý nhất, tổng quan này ghi nhận một trường hợp lâm sàng vào năm 2015: một người đàn ông Tunisia được chẩn đoán suy thận và tiêu cơ vân do ngộ độc sau khi uống dung dịch rễ cây Rhamnus alaternus hàng ngày liên tục trong 6 tháng ^[1]. Điều này cho thấy việc tự ý sử dụng các bộ phận của chi thực vật này kéo dài mà không kiểm soát liều lượng có thể tàn phá cơ quan nội tạng thay vì đem lại lợi ích ^[1].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2012 cũng chỉ ra rằng các chiết xuất từ quả của chi Rhamnus cùng một số chi khác có thể được dùng làm thuốc nhuộm huỳnh quang an toàn để nhuộm bào tử nấm Fusarium, cho thấy đặc tính bắt màu và bám dính tế bào của dịch quả tươi ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm mận rừng

Hiểu lầm lớn nhất là xem rượu ngâm quả rừng như thuốc bổ can thận uống càng nhiều càng tốt. Thực tế, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh rượu ngâm quả mận rừng tươi giúp bổ thận tráng dương ở người. Trái lại, cồn ethanol nồng độ cao là chất độc trực tiếp gây viêm gan, thoái hóa mỡ gan và phá hủy tế bào gan ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là quả tươi hái từ rừng luôn an toàn để ngâm trực tiếp. Quả tươi chứa lượng nước lớn, nấm mốc tự nhiên và hàm lượng tannin, anthraquinone chưa biến đổi, khi ngâm rượu dễ tạo ra các sản phẩm phụ lên men hoặc chiết xuất nồng độ đậm đặc các hợp chất gây kích ứng đường tiêu hóa [1, 8].

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tác dụng của chiết xuất nước tinh khiết trong nghiên cứu với bình rượu tự ngâm. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học loại bỏ tạp chất và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt tính theo từng mg/kg thể trọng trên động vật [1, 2]. Còn bình rượu tự chế tại nhà là hỗn hợp chứa cồn và vô số chất hữu cơ thô chưa định lượng.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng?

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản không nên uống các loại rượu ngâm quả chua chát hoang dại, vì lượng acid hữu cơ và tannin có thể gây kích ứng niêm mạc dữ dội, dẫn đến đau bụng, ợ nóng hoặc xuất huyết tiêu hóa ^[4].

Người mắc bệnh gan như viêm gan siêu vi, gan nhiễm mỡ, xơ gan tuyệt đối không dùng rượu ngâm để "chữa bệnh". Gan đang tổn thương lại phải chuyển hóa thêm cồn và các hợp chất hữu cơ lạ sẽ khiến tình trạng suy giảm chức năng gan tiến triển nhanh hơn ^[3].

Người có bệnh lý về thận, suy thận cần đặc biệt tránh dùng các bài thuốc từ rễ hay quả chưa rõ loại, bởi nguy cơ độc tính chuyển hóa đã từng ghi nhận trường hợp suy thận và tiêu cơ vân trên thực tế lâm sàng ^[1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không được sử dụng các loại rượu ngâm này do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người và cồn gây hại nghiêm trọng cho thai nhi cũng như trẻ nhỏ.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Người dân không nên tự ý hái hoặc mua các loại quả rừng tươi trôi nổi trên mạng về ngâm rượu khi chưa biết chính xác tên khoa học của loài cây. Tình trạng ngộ độc do nhầm lẫn giữa các loài thực vật hoang dã rất dễ xảy ra trong đời sống.

Nếu muốn sử dụng thảo dược để hỗ trợ sức khỏe, nên chọn các loại dược liệu đã được chuẩn hóa, có tên trong Dược điển và được cung cấp bởi các cơ sở y học cổ truyền uy tín có giấy phép.

Thay vì ngâm rượu quả tươi bừa bãi, nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc gan thận lành mạnh đã được xác lập như uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng giàu chất xơ, hạn chế đồ uống có cồn và khám sức khỏe định kỳ. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường về tiêu hóa hay tiểu tiện, cần đến bệnh viện thăm khám thay vì tự chữa bằng rượu truyền miệng.

Thói quen ngâm rượu quả mận rừng tươi để bồi bổ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học về tính an toàn trên người. Việc dung nạp các hợp chất hữu cơ lạ từ thảo mộc hoang dã cùng với rượu có thể gây hại cho dạ dày, gan và thận. Hãy thận trọng với sức khỏe của chính mình và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại rượu thuốc nào.