Táo bón là rối loạn tiêu hóa thường gặp khiến nhiều người tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên để nhuận tràng. Trong dân gian, vỏ cây thuộc chi Mận rừng (Rhamnus) thường được truyền miệng là bài thuốc giảm táo bón nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các loại thảo mộc này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Vỏ cây các loài Rhamnus thực sự chứa các hợp chất có tính chất kích thích nhuận tràng, nhưng hiệu quả này đi kèm rủi ro lớn nếu lạm dụng hoặc dùng kéo dài. Các dữ liệu y khoa cảnh báo nguy cơ ngộ độc tế bào thận, tiêu cơ vân do mất điện giải và biến đổi niêm mạc ruột [1] [2]. Người bệnh cần hiểu rõ cơ chế và tác hại trước khi sử dụng.

Cơ chế kích thích nhuận tràng của anthraquinone

Tác dụng nhuận tràng của các loài Rhamnus đến từ nhóm hợp chất hữu cơ có tên anthraquinone glycoside [1]. Các dẫn xuất phổ biến gồm emodin, physcion, aloe-emodin, rhein và chrysophanol [1]. Nhóm chất này tác động trực tiếp lên bộ máy tiêu hóa, thúc đẩy tống xuất phân qua đường ruột [1].

Trong dược điển phương Tây, vỏ cây các loài Rhamnus (như Rhamnus purshiana hay Rhamnus frangula) được ghi nhận là nguồn dược liệu dùng làm thuốc nhuận tràng [3]. Khi vào ruột non và đại tràng, các anthraquinone kích thích nhu động biểu mô ruột [1]. Chúng gây tăng co bóp và thúc đẩy bài tiết nước, giúp làm mềm khối phân [1].

Tuy nhiên, dạng chiết xuất thô từ vỏ cây thường chứa hỗn hợp anthranoid chưa qua tinh chế [4]. Cấu trúc hóa học của từng phân tử quyết định trực tiếp độc tính của hợp chất [4]. Nghiên cứu cho thấy các phân tử anthraquinone liên kết với phân đoạn đường (glucose) có độc tính tế bào thấp hơn so với dạng tự do [4].

Bằng chứng khoa học về độc tính tế bào từ các loài Rhamnus

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá độc tính tế bào và khả năng kích hoạt chu trình chết tế bào (apoptosis) của các anthraquinone phân lập từ vỏ Rhamnus purshiana [4]. Thử nghiệm thực hiện trên ba dòng tế bào người gồm NOK-SI, HeLa và T98G bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) [4]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất thô chứa độc tính tế bào đáng kể, nhưng sự hiện diện của gốc đường trong cascaroside làm giảm bớt độc tính này [4].

Ở mức độ thử nghiệm trên sinh vật sống, một nghiên cứu trên chuột Sprague Dawley (S.D.) cho thấy độc tính thận rõ rệt [1]. Động vật thí nghiệm được cho uống anthraquinone liên tục trong 13 tuần [1]. Kết quả kiểm tra lát cắt mô học ghi nhận tế bào biểu mô ống thận bị sưng phồng và thoái hóa [1]. Cơ chế được xác định là anthraquinone kích hoạt protein kinase hoạt hóa mitogen (MAPK), gây ngừng chu kỳ tế bào và ức chế sự tăng sinh của biểu mô thận [1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 tổng hợp các rủi ro hệ thống khi tiếp xúc lâu dài với anthraquinone từ các loài Rhamnus [2]. Các hợp chất này liên quan đến suy thận, độc tính trên tế bào gan gây phì đại gan, cùng tổn thương cấu trúc di truyền như đột biến gen và biến dị nhiễm sắc thể trong tế bào động vật có vú [2].

Rủi ro tiêu cơ vân và mất cân bằng điện giải

Biến chứng nguy hiểm nhất của việc lạm dụng anthraquinone nhuận tràng là rối loạn thăng bằng nước và điện giải [1] [2]. Anthraquinone glycoside kích thích đường tiêu hóa mạnh, có thể gây ra các đợt tiêu chảy cấp dữ dội [1]. Tiêu chảy cấp dẫn đến mất lượng lớn dịch ngoại bào và làm cạn kiệt kali trong cơ thể qua đường tiêu hóa [1].

Năm 2015, một báo cáo ca bệnh lâm sàng hiếm gặp ghi nhận trường hợp tiêu cơ vân sau khi dùng Rhamnus alaternus [1]. Bệnh nhân xuất hiện đợt tiêu chảy cấp một tuần trước khi nhập viện [1]. Khi nhập viện, người bệnh có biểu hiện đau cơ lan tỏa, nồng độ men cơ Creatine Phosphokinase (CPK) tăng vọt lên mức 2129 UI/L [1]. Tình trạng tiêu cơ vân trong trường hợp này được giải thích là hậu quả thứ phát từ hạ kali máu nghiêm trọng do tiêu chảy cấp [1].

Rối loạn điện giải mạn tính do mất nước và tiêu chảy kéo dài còn gây kiệt quệ kali, natri và phosphat trong huyết thanh [1] [2]. Khi nồng độ ion kali giảm sâu, màng tế bào cơ vân mất tính ổn định, dẫn đến hoại tử sợi cơ và phóng thích protein vào máu gây tổn thương thận cấp tính [1] [2].

Tác động lâu dài trên đường ruột: Chứng nhiễm hắc tố đại tràng

Sử dụng thuốc nhuận tràng chứa dẫn xuất anthranoid kéo dài còn gây ra tình trạng nhiễm hắc tố đại tràng (melanosis coli) [2]. Đây là hiện tượng niêm mạc đại tràng bị lắng đọng sắc tố sẫm màu [2]. Nguyên nhân do anthraquinone chứa nhóm mang màu chromophore, tạo màu vàng sáng cho tế bào biểu mô đại tràng [2].

Mặc dù tình trạng đổi màu niêm mạc này có thể phục hồi sau khi ngừng sử dụng ở phần lớn trường hợp, những biến đổi cấu trúc sâu hơn vẫn có thể xảy ra [2]. Việc dùng thường xuyên anthraquinone bị nghi ngờ làm thay đổi hình thái hệ thần kinh cơ ruột (hệ thần kinh myenteric) [2].

Tổn thương vĩnh viễn ở mô đại tràng và biểu mô ống thận do tiếp xúc kéo dài với chất kích thích ruột làm tăng nguy cơ tiến triển các bệnh viêm ruột mạn tính nghiêm trọng như bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng [2]. Người dùng cũng đối mặt với chứng chán ăn và mất nước mạn tính [2].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị táo bón

Nhiều người quan niệm các loại vỏ cây, thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và có thể dùng thay nước uống hàng ngày để trị táo bón. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì các hoạt chất anthraquinone thô trong vỏ cây họ Rhamnus có hoạt tính sinh học rất mạnh và độc tính tế bào cao [4] [1]. Tự ý sắc vỏ cây uống không kiểm soát liều lượng dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính [1].

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược nhuận tràng càng lâu càng giúp đường ruột "thải độc" và giảm cân. Nghiên cứu năm 2018 ghi nhận anthraquinone bị lạm dụng phổ biến trong các thực phẩm bổ sung giảm cân không kê đơn, dù các tác dụng phụ lâu dài đã được cảnh báo [4]. Sử dụng liên tục không giúp ích cho hệ tiêu hóa mà ngược lại làm tê liệt nhu động tự nhiên, gây phụ thuộc thuốc và làm biến đổi mô ruột [2].

Bên cạnh đó, việc suy diễn tác dụng của các loài cây cùng chi cũng là sai lầm phổ biến. Hiện tại, các bằng chứng khoa học về anthraquinone chỉ tập trung trên các loài như Rhamnus purshiana, Rhamnus frangula, Rhamnus alaternus hay Rhamnus alpinus [4] [1] [3] [5]. Riêng với loài Mận rừng có ích (Rhamnus utilis), các nghiên cứu độc tính và lâm sàng cụ thể trên người bị táo bón vẫn chưa có dữ liệu đầy đủ trong các tài liệu hiện hành; dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên các loài cùng chi hoặc trên động vật và dòng tế bào [4] [1] [2].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đang gặp các bệnh lý về thận cần tránh xa các chế phẩm thô từ vỏ cây Rhamnus. Dữ liệu thực nghiệm 13 tuần trên chuột đã chứng minh anthraquinone gây tổn thương cấu trúc tế bào ống thận thông qua con đường ức chế tăng sinh biểu mô [1]. Người có tiền sử suy thận có thể gặp biến chứng nguy kịch nếu dùng các chất này [2].

Bệnh nhân mắc các bệnh viêm ruột mạn tính như viêm loét đại tràng hay bệnh Crohn không được tự ý sử dụng [2]. Tác động kích thích mô và khả năng biến đổi hình thái hệ thần kinh cơ ruột của anthraquinone có thể làm bệnh bùng phát nặng nề hơn [2].

Người có nguy cơ rối loạn điện giải, người đang dùng thuốc lợi tiểu, người thể trạng suy kiệt hoặc đang bị mất nước cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao [1] [2]. Đợt tiêu chảy cấp do thảo dược có thể nhanh chóng đẩy nồng độ kali máu xuống mức nguy hiểm, khởi phát tiêu cơ vân và trụy tim mạch [1].

Cách tiếp cận an toàn khi bị táo bón

Khi đối mặt với táo bón, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp can thiệp tự nhiên và an toàn. Uống đủ nước hàng ngày, tăng cường chất xơ từ rau củ quả tươi và duy trì vận động thể chất là nền tảng cốt lõi giúp điều hòa nhu động ruột một cách sinh lý.

Đối với các bài thuốc dân gian hoặc thực phẩm chức năng có chứa vỏ cây chi Mận rừng hay các loài Rhamnus, người dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo đúng chỉ định chuyên môn và không dùng liên tục quá vài ngày. Trích đoạn nghiên cứu không cung cấp liều lượng an toàn cụ thể cho việc tự sắc vỏ cây thô; do đó, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.

Nếu tình trạng táo bón kéo dài không cải thiện sau khi đã thay đổi lối sống, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân và có phác đồ điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự ý mua vỏ cây thảo dược không rõ nguồn gốc để uống dài ngày.

Việc sử dụng vỏ cây thuộc chi Mận rừng để kích thích nhuận tràng có cơ sở từ các hợp chất anthraquinone, nhưng đi kèm với nhiều rủi ro sức khỏe khôn lường [4] [1]. Nguy cơ ngộ độc thận, tiêu cơ vân do hạ kali máu và tổn thương niêm mạc đại tràng cho thấy thảo dược không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối [1] [2]. Hãy luôn lắng nghe tư vấn y khoa chuyên nghiệp thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc truyền miệng kéo dài.