Thói quen ngậm tỏi sống và thắc mắc phổ biến
Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng đau rát cổ họng thường xuất hiện và gây nhiều phiền toái cho sinh hoạt hàng ngày. Thay vì đi khám hoặc dùng thuốc theo chỉ định, nhiều người truyền tai nhau mẹo dân gian: ngậm trực tiếp tép tỏi sống hoặc nhai nát tỏi trong miệng để "diệt khuẩn" và giảm đau nhanh chóng.
Tuy nhiên, liệu giải pháp tự nhiên này có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn: ngậm trực tiếp tỏi sống không những không chữa dứt điểm đau họng mà còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây bỏng hóa chất, loét và hoại tử niêm mạc vùng miệng - họng [1].
Cơ chế tác động: Vì sao tỏi sống gây cay rát dữ dội?
Tỏi nguyên củ vốn không có mùi đặc trưng và không gây cay rát [2]. Trong tép tỏi nguyên vẹn, hợp chất alliin và enzym alliinase được lưu trữ riêng biệt trong các túi hoặc không bào [2]. Khi chúng ta cắn, đập dập hoặc nghiền nát tép tỏi, các vách tế bào vỡ ra giải phóng enzym alliinase để thủy phân alliin thành acid allyl sulfenic, rồi nhanh chóng ngưng tụ tạo thành allicin [2]. Allicin chiếm khoảng 60% đến 80% tổng lượng hợp chất lưu huỳnh trong tỏi và là hoạt chất sinh học chính tạo nên mùi vị cay nồng đặc trưng [2].
Dù allicin thể hiện hoạt tính sinh học mạnh, chính chất này lại kích hoạt thụ thể đau ở người [3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng allicin từ tỏi sống kích hoạt mạnh mẽ hai kênh ion cảm nhận nhiệt độ và cơn đau là TRPA1 và TRPV1 [3]. Các kênh này hiện diện dày đặc trên các tế bào thần kinh cảm giác phân bố tại miệng, lưỡi và cổ họng [3].
Khi tỏi sống tiếp xúc trực tiếp với bề mặt niêm mạc, sự kích hoạt của TRPA1 và TRPV1 tạo ra cảm giác bỏng rát, châm chích dữ dội tức thì [3]. Ngược lại, tỏi đã qua xử lý nhiệt (như nướng chín) không gây kích hoạt các thụ thể này do allicin đã bị bất hoạt hoặc biến đổi [3].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về rủi ro bỏng niêm mạc?
Cảm giác bỏng rát khi nhai tỏi sống không chỉ là cảm giác thoáng qua mà đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng [4]. Trong một thử nghiệm công bố năm 2018 trên 7 người tình nguyện, các nhà khoa học đã so sánh phản ứng của vùng họng khi ăn tỏi theo các cách khác nhau [4]. Khi nhai 60 viên tỏi thái hạt lựu kèm bánh mì và bơ, chỉ 1 người báo cáo cảm giác rát nhẹ ở họng [4]. Thế nhưng, ở một thử nghiệm riêng biệt, khi người tham gia chỉ nhai một viên tỏi sống đơn độc mà không có thức ăn đi kèm, cảm giác bỏng rát lập tức bùng phát mạnh mẽ ở cổ họng [4].
Nguy hiểm hơn, việc tiếp xúc kéo dài với tỏi sống có thể gây tổn thương thực thể nghiêm trọng [1]. Một báo cáo lâm sàng năm 2017 đã ghi nhận trường hợp một người đàn ông 49 tuổi bị đau răng hàm trên và tự ý điều trị bằng cách đắp tỏi sống nghiền nát vào ngách hành lang miệng [1].
Hậu quả là bệnh nhân phải nhập viện với vết bỏng hóa chất nghiêm trọng tại niêm mạc miệng, kèm theo hiện tượng hoại tử mô cục bộ ngay tại vị trí tiếp xúc với tỏi [1]. Các bác sĩ phải yêu cầu bệnh nhân dừng ngay thói quen này và cảnh báo đây là trường hợp bỏng niêm mạc miệng thứ hai được ghi nhận trong y văn do tự ý dùng tỏi sống [1].
Hoạt tính chống viêm trong phòng thí nghiệm và giới hạn thực tế
Nhiều người tin rằng tỏi sống giảm được đau họng vì các nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy tỏi có tính kháng viêm [4, 7]. Năm 2013, nghiên cứu trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 cho thấy chiết xuất tỏi sống tươi ức chế sự gia tăng các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và NO mạnh hơn chiết xuất tỏi đã qua đun nóng ở 95 độ C trong 2 giờ [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng allicin dồi dào trong tỏi tươi chịu trách nhiệm cho khả năng ức chế các cytokine gây viêm thông qua cảm ứng enzym HO-1 [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên tế bào thần kinh đệm nhỏ BV2 cũng xác nhận chiết xuất tỏi sống làm giảm nồng độ các yếu tố viêm NO, IL-1beta, TNF-alpha và MCP-1 do ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [6]. Ngược lại, việc hấp chín tỏi trước đó đã ngăn cản sự hình thành allicin và diallyl trisulfide (DATS), làm mất hoạt tính kháng viêm này [6]. Các hợp chất diallyl polysulfid trong tỏi cũng được ghi nhận có khả năng làm giảm hoạt tính của enzym iNOS trong mô hình tế bào [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn cốt lõi: các kết quả trên chỉ diễn ra trên các đĩa nuôi cấy tế bào hoặc mô hình động vật với nồng độ kiểm soát nghiêm ngặt [4, 5, 7]. Ở nồng độ cao hoặc tiếp xúc trực tiếp dạng cùi tỏi thô, các hợp chất lưu huỳnh không chỉ kích ứng mà còn có thể kích thích sản sinh các chất trung gian gây viêm như IL-1beta hoặc TNF-alpha trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi [7]. Hơn nữa, các hợp chất này nhanh chóng bị biến mất khi tiếp xúc với hồng cầu [7]. Do đó, việc ngậm trực tiếp tép tỏi sống thô vào vùng họng đang tổn thương hoàn toàn không mang lại hiệu quả kháng viêm lâm sàng mà chỉ làm nặng thêm vết loét [1].
Một số nghiên cứu dịch tễ ghi nhận lợi ích dài hạn của việc ăn tỏi sống, chẳng hạn như nghiên cứu bệnh - chứng từ 2003 đến 2010 tại Giang Tô, Trung Quốc trên 2.011 ca ung thư gan và 7.933 người đối chứng cho thấy ăn tỏi sống từ 2 lần mỗi tuần trở lên liên quan đến giảm tỷ lệ mắc ung thư gan [8]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu về tiêu thụ tỏi qua đường tiêu hóa thông thường, hoàn toàn không liên quan và không chứng minh tính an toàn cho hành vi ngậm tỏi sống tại vòm họng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tỏi trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng cay rát họng thì vi khuẩn càng nhanh chết". Cảm giác bỏng rát khi cắn tỏi sống thực chất là phản ứng đau do kích hoạt kênh TRPV1 và TRPA1 trên dây thần kinh cảm giác, chứ không phải dấu hiệu niêm mạc đang được "tiệt trùng" [3].
Hiểu lầm thứ hai là xem tỏi sống như một loại kẹo ngậm thảo mộc an toàn tuyệt đối. Niêm mạc hầu họng rất mỏng manh, khi đang bị viêm đỏ do virus hoặc vi khuẩn lại càng dễ tổn thương. Việc đặt khối tỏi nghiền giải phóng allicin nồng độ cao trực tiếp lên mô tổn thương có thể dẫn đến bỏng hóa chất và hoại tử mô tương tự như việc đắp tỏi lên nướu răng [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nuốt tỏi sống nguyên tép không nhai sẽ giữ trọn vẹn allicin chữa bệnh. Khi tép tỏi không bị cắt hay nghiền nát, enzym alliinase không tiếp xúc được với alliin, do đó lượng allicin tạo ra là không đáng kể [2].
Ai cần tuyệt đối tránh ngậm tỏi sống?
Người đang có sẵn tổn thương niêm mạc miệng, nhiệt miệng, loét áp-tơ hoặc đang bị viêm amidan, viêm họng cấp mưng mủ tuyệt đối không được ngậm tỏi sống [1]. Hóa chất tự nhiên từ tỏi sẽ gây xót dữ dội và hủy hoại mô tại vết thương hở [1].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có niêm mạc họng mỏng yếu, nhạy cảm cũng là đối tượng cần tránh xa thói quen này. Ngoài nguy cơ bỏng mô, việc ngậm cả tép tỏi còn tiềm ẩn nguy cơ hóc dị vật đường thở rất nguy hiểm.
Những người chuẩn bị can thiệp phẫu thuật nha khoa hoặc có bệnh lý răng miệng cũng không được tự ý đắp tỏi để giảm đau nhằm tránh nguy cơ hoại tử nướu và niêm mạc miệng [1].
Cách sử dụng tỏi an toàn và chăm sóc họng đúng cách
Nếu muốn tận dụng các hợp chất lưu huỳnh có lợi của tỏi, người dân nên đưa tỏi vào chế độ ăn uống một cách khoa học thay vì ngậm trực tiếp [1, 8]. Nghiên cứu cho thấy khi ăn tỏi băm nhỏ cùng các thực phẩm khác (như bánh mì, bơ), thức ăn đóng vai trò như lớp đệm đệm bảo vệ niêm mạc họng khỏi bị bỏng rát [4]. Đồng thời, thức ăn giúp nâng độ pH dạ dày lên khoảng 4.0 trong nửa giờ, tạo điều kiện thuận lợi cho enzym alliinase tiếp tục chuyển hóa alliin thành allicin trong dịch vị mà không gây hại cho vòm họng [4].
Trong chế biến món ăn, tỏi đen cũng là một lựa chọn thay thế được sản xuất bằng cách ủ củ tỏi ở nhiệt độ 60-90 độ C cùng độ ẩm 80-90% trong 30-40 ngày, giúp loại bỏ tính cay nồng trực tiếp của tỏi tươi [4].
Khi bị đau rát họng, biện pháp an toàn và khoa học nhất là súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm, uống đủ nước và giữ ấm cổ. Nếu các triệu chứng đau họng kéo dài nhiều ngày không thuyên giảm, xuất hiện sốt cao hoặc khó nuốt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời, tuyệt đối không tự ý áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng an toàn.
Lời kết
Tỏi là loại gia vị quen thuộc sở hữu nhiều hợp chất sinh học tiềm năng cho sức khỏe [2]. Dẫu vậy, ngậm tỏi sống trực tiếp trong miệng là một hành vi tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt là nguy cơ bỏng hóa chất và hoại tử niêm mạc miệng - họng [1]. Hãy sử dụng tỏi một cách thông thái qua đường ẩm thực và tìm kiếm tư vấn y khoa chính thống khi cơ thể gặp vấn đề về sức khỏe.
