Nhiều người thường thức dậy với cảm giác nghẹt mũi, khụt khịt khó chịu, đặc biệt vào những buổi sáng thời tiết chuyển lạnh hoặc ẩm ướt. Một thói quen dân gian quen thuộc là nhâm nhi một tách trà gừng ấm để thông mũi và làm dịu cổ họng. Liệu biện pháp này thực sự có cơ sở khoa học hay chỉ là cảm giác tâm lý nhất thời?
Câu trả lời là trà gừng ấm thực sự có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng nghẹt mũi và khó thở đường hô hấp trên. Hiệu quả này đến từ sự kết hợp giữa nhiệt độ ấm giúp thư giãn đường thở và các hoạt chất sinh học tự nhiên, tiêu biểu là gingerol, mang lại khả năng kháng viêm và điều hòa phản ứng dị ứng [1], [2].
Bối cảnh và nguyên nhân khiến mũi dễ nghẹt vào buổi sáng
Nghẹt mũi vào buổi sáng thường xuất phát từ phản ứng viêm hoặc dị ứng của niêm mạc mũi trước các tác nhân như bụi nhà, phấn hoa hoặc sự thay đổi nhiệt độ đột ngột. Khi tiếp xúc kháng nguyên, hệ thống miễn dịch giải phóng các chất trung gian hóa học làm giãn mạch, tăng tiết dịch và kích thích phản ứng ngứa, hắt hơi liên tục [1], [3].
Bên cạnh đó, việc nằm ngủ suốt đêm khiến dịch nhầy dễ ứ đọng lại ở xoang mũi và đường thở. Khi tỉnh dậy, luồng không khí lạnh kích thích niêm mạc đang nhạy cảm, làm tăng phản ứng viêm và co thắt nhẹ cơ trơn phế quản [4], [2].
Trà gừng ấm từ lâu đã được xem như một thức uống hỗ trợ khởi đầu ngày mới. Không chỉ đơn thuần là làm ấm cơ thể, các thành phần hóa học thực vật bên trong củ gừng mang lại tác động sinh học trực tiếp lên chuỗi phản ứng viêm này [1], [5].
Cơ chế tác động: Làm ấm và kháng viêm nhẹ từ gingerol
Gừng chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao như gingerol, shogaol, paradol, zingerone và các loại tinh dầu thực vật [4]. Trong đó, 6-gingerol và 6-shogaol được chứng minh là những thành phần quan trọng nhất tạo nên khả năng giảm viêm và chống dị ứng [1], [6].
Về mặt vật lý và sinh lý, việc hít hơi nước nóng và uống nước gừng ấm giúp làm dịu niêm mạc, kích thích lưu thông khí huyết. Đồng thời, các nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết gừng cùng các hoạt chất gingerol có khả năng thúc đẩy giãn cơ trơn đường thở nhanh chóng thông qua việc điều hòa ion canxi nội bào [4], [2].
Về mặt hóa sinh, các hoạt chất gingerol tác động sâu vào chu trình viêm. Chúng ức chế quá trình sinh tổng hợp prostaglandin và leukotriene thông qua việc ngăn chặn men 5-lipoxygenase hoặc cyclooxygenase (COX-1, COX-2) [1], [5]. Điều này trực tiếp làm giảm sưng nề mô mũi, giúp khoang mũi thông thoáng hơn [1], [3].
Bằng chứng khoa học về khả năng chống dị ứng mũi của gừng
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế ức chế phản ứng dị ứng của gừng ở cấp độ tế bào và mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2020 ghi nhận chiết xuất cồn của gừng ức chế phản ứng dị ứng trên dòng tế bào bạch cầu ưa kiềm chuột (RBL-2H3) với giá trị IC50 là 12,93 +- 1,28 mcg/ml [1]. Trong đó, 6-shogaol và 6-gingerol thể hiện hoạt tính chống dị ứng mạnh nhất với nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 0,28 +- 0,11 mg/ml và 18,30 +- 3,38 mg/ml [1].
Thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị viêm mũi dị ứng do mẫn cảm ovalbumin (OVA) cho thấy chế độ ăn bổ sung 2% gừng giúp giảm rõ rệt mức độ cọ mũi và hắt hơi [1], [3]. Chiết xuất này còn ngăn chặn sự thâm nhiễm của tế bào mast vào niêm mạc mũi và làm giảm tiết kháng thể IgE đặc hiệu trong huyết thanh chuột [1], [3].
Nghiên cứu công bố năm 2016 đi sâu vào cơ chế tế bào T cho thấy 6-gingerol ức chế sự biệt hóa của cả tế bào Th1 và Th2 từ tế bào T nguyên bản [3]. Khi kích thích tế bào lách chuột bằng ovalbumin, 6-gingerol ở nồng độ 50 microM đã ức chế sự biểu hiện của các cytokine Th2 như IL-4, IL-10, IL-13 cũng như cytokine Th1 như IFN-gamma [1], [3]. Hoạt chất này cũng làm gián đoạn chuỗi truyền tín hiệu kích hoạt thụ thể tế bào T, từ đó ngăn chặn hoạt hóa tế bào B và dưỡng bào giải phóng chất gây viêm [3].
Tác động bảo vệ đường thở và giảm tích tụ dịch nhầy
Không chỉ giới hạn ở khoang mũi, các nghiên cứu năm 2008 và 2021 tiếp tục chứng minh dịch chiết gừng dạng nước giàu n-gingerol giúp kiểm soát viêm đường hô hấp dưới [7], [6]. Trên chuột được gây mẫn cảm OVA, tiêm phúc mạc dịch chiết gừng trước khi thử thách đường thở làm giảm mạnh lượng bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) và mô phổi [7], [4].
Cụ thể hơn, nghiên cứu năm 2021 cho thấy việc dùng 10 mg/kg 6-gingerol hoặc 6-shogaol trên chuột hen suyễn đã ức chế sự thâm nhiễm bạch cầu ái toan và giảm tiết dịch nhầy trong mô phổi [6]. Hoạt chất 6-gingerol còn tăng cường biểu hiện của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD) và catalase để bảo vệ tế bào biểu mô [6].
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 bổ sung thêm bằng chứng rằng các chất 6-gingerol, 8-gingerol và 6-shogaol có thể gây giãn nhanh cơ trơn đường thở đã co thắt trên mô hình khí quản chuột lang và người [2]. Việc khí dung 8-gingerol giúp làm giảm sức cản đường thở ở chuột nhờ giảm lượng canxi đi vào tế bào [2]. Thậm chí, dịch chiết chứa polysaccharide của gừng còn được ghi nhận giúp giảm số lần ho do axit citric gây ra trên động vật thí nghiệm [2].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy gừng sở hữu tiềm năng lớn trong việc kiểm soát các triệu chứng viêm đường thở và dị ứng thông qua nhiều cơ chế phân tử rõ ràng [1], [8]. Khả năng ức chế phóng thích các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và giảm co thắt đường thở là điểm tựa vững chắc cho thói quen dùng gừng hỗ trợ hô hấp [1], [5], [2].
Tuy nhiên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của dữ liệu hiện hành. Một bài tổng quan năm 2024 nhấn mạnh rằng phần lớn các dữ liệu sâu về cơ chế chống dị ứng và hen suyễn hiện nay vẫn tập trung ở các mô hình tế bào và động vật gặm nhấm [8]. Việc chuyển dịch các kết quả này thành khuyến nghị điều trị tiêu chuẩn trên người đòi hỏi thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được kiểm chứng nghiêm ngặt [8].
Uống trà gừng là một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên giúp giảm bớt cảm giác nghẹt mũi, khụt khịt và làm ấm họng. Trà gừng không thể thay thế hoàn toàn các thuốc kê đơn điều trị bệnh viêm mũi dị ứng nặng hoặc thuốc cắt cơn hen [4], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng chữa nghẹt mũi
Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm gừng càng cay, càng đậm đặc thì tác dụng trị nghẹt mũi càng nhanh. Việc đun nước gừng quá đặc hoặc uống khi còn quá nóng có thể gây bỏng rát niêm mạc họng, kích thích dạ dày và phản tác dụng.
Nhiều người cũng lầm tưởng trà gừng có thể lập tức làm teo cuốn mũi vĩnh viễn giống như các loại thuốc co mạch tân dược. Thực tế, gừng hoạt động thông qua việc điều hòa phản ứng miễn dịch nhẹ và chống viêm tự nhiên nên cần thời gian tác động và mức độ đáp ứng ở mỗi người là khác nhau [1], [5].
Ngoài ra, không ít người tự ý dùng nước cốt gừng nhỏ trực tiếp vào mũi. Hành động này rất nguy hiểm vì tính cay nóng của gingerol và tinh dầu gừng nồng độ cao sẽ gây tổn thương, bỏng rát nghiêm trọng niêm mạc mũi mỏng manh, làm tăng nguy cơ phù nề và nhiễm trùng.
Những ai nên thận trọng khi uống trà gừng mỗi sáng?
Dù gừng là thực phẩm quen thuộc, nghiên cứu độc tính cho thấy dịch chiết cồn của gừng an toàn ở mức liều thử nghiệm lên tới 5000 mg/kg trên động vật [1]. Tuy vậy, việc sử dụng thường xuyên dạng đậm đặc vẫn cần lưu ý ở một số nhóm đối tượng.
Người mắc bệnh viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản nên cẩn trọng. Vị cay nồng của gừng có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, làm tăng cảm giác ợ nóng nếu dùng lúc bụng đói vào sáng sớm [4].
Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Do gừng có khả năng ức chế kết tập tiểu cầu và tác động đến con đường men COX-1, việc dùng lượng lớn gừng có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu [1], [5].
Hướng dẫn pha và dùng trà gừng đúng cách vào buổi sáng
Để chuẩn bị một ly trà gừng ấm hiệu quả, bạn chỉ cần dùng từ 3 đến 5 lát gừng tươi đã rửa sạch, thái mỏng. Hãm gừng trong khoảng 200 ml nước nóng sôi trong vòng 5-10 phút để các hoạt chất như gingerol khuếch tán ra nước [1], [4].
Thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức là vào buổi sáng sau bữa ăn nhẹ. Hãy tận dụng lúc tách trà còn bốc hơi nghi ngút để ghé mũi lại gần hít thở nhẹ nhàng, hơi nước ấm chứa tinh dầu tự nhiên sẽ hỗ trợ làm loãng dịch nhầy và giãn nở đường thở trước khi uống ngụm nhỏ [2].
Bạn có thể kết hợp thêm một thìa nhỏ mật ong hoặc lát chanh mỏng để làm dịu vị cay nồng và gia tăng hương vị. Tuyệt đối không uống trà gừng thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày, chỉ nên dùng 1-2 tách nhỏ vừa đủ để cơ thể cảm thấy dễ chịu và sảng khoái.
Uống một tách trà gừng ấm vào buổi sáng là giải pháp tự nhiên, lành tính giúp làm dịu cảm giác nghẹt mũi và tăng cường bảo vệ đường thở. Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng để thay thế thuốc điều trị khi có triệu chứng nhiễm trùng hoặc dị ứng hô hấp kéo dài, đồng thời nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu có bệnh lý nền kèm theo [8].