Nhiều học sinh, sinh viên thường có thói quen đeo tai nghe, bật một bản nhạc không lời du dương trong lúc giải toán hoặc đọc tài liệu ôn thi. Không ít người tin rằng giai điệu êm dịu sẽ giúp tâm trí lắng dịu, chặn đứng tạp âm môi trường và nâng cao độ tập trung. Dẫu vậy, cũng có người nhận thấy bản thân nhanh chóng mỏi mệt, đọc đi đọc lại một trang sách mà không thể tiếp thu trọn vẹn.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy nhạc không lời không mặc nhiên giúp tăng khả năng chú ý hay giúp bạn học giỏi hơn. Âm thanh nền tác động hai chiều lên hệ thần kinh: vừa có thể nâng mức độ tỉnh thức, vừa cạnh tranh tài nguyên xử lý thông tin tại vỏ não. Hiệu quả cuối cùng phụ thuộc rất lớn vào dung lượng trí nhớ làm việc, tính cách cá nhân và độ phức tạp của bài tập bạn đang làm.

Thuyết kích thích tối ưu và gánh nặng vỏ não

Để hiểu được tác động của âm thanh nền, các nhà khoa học thường dựa trên thuyết kích thích tối ưu (optimal arousal theory). Khi hệ thần kinh trung ương ở trạng thái kích thích quá thấp, não bộ dễ rơi vào trạng thái lơ đãng, buồn ngủ và giảm hiệu suất nhận thức. Ngược lại, nếu não bị kích thích quá mức bởi môi trường ồn ào hoặc âm nhạc dồn dập, sự quá tải sẽ gây căng thẳng và mất tập trung.

Một bản nhạc nền phù hợp có thể đưa mức kích thích vỏ não vào "vùng tối ưu", giúp điều hòa tâm trạng và duy trì năng lượng làm việc [1]. Tuy nhiên, não bộ con người có dung lượng bộ nhớ làm việc (working memory capacity) giới hạn. Khi bạn tiếp nhận đồng thời cả thông tin bài học lẫn tín hiệu thính giác từ bản nhạc, vỏ não buộc phải phân bổ tài nguyên để xử lý cả hai luồng dữ liệu [2].

Hiện tượng này liên quan mật thiết đến "hiệu ứng chi tiết quyến rũ" (seductive detail effect), trong đó âm nhạc vô tình trở thành một yếu tố gây nhiễu đòi hỏi năng lượng xử lý [1]. Nếu bài tập đòi hỏi tư duy sâu hoặc ghi nhớ phức tạp, âm thanh nền dễ biến thành gánh nặng nhận thức, làm chậm tiến trình xử lý thông tin của người học [2].

Bằng chứng nghiên cứu trên người trẻ tuổi

Nhiều thực nghiệm đã phân tích chi tiết phản ứng của học sinh, sinh viên khi làm bài tập dưới nền nhạc. Một nghiên cứu năm 2023 trên 100 người học tiếng Anh được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm đọc hiểu có nhạc tự chọn và đọc trong im lặng [2]. Kết quả theo dõi chuyển động mắt cho thấy nhạc nền tự chọn không làm thay đổi độ chính xác khi đọc hiểu hay nhận thức siêu nhận thức, nhưng lại gây thêm tải nhận thức nặng nề hơn ở giai đoạn xử lý sau từ vựng [2].

Đặc biệt, nghiên cứu này phát hiện những người có dung lượng trí nhớ làm việc cao hơn lại phải đầu tư nhiều nỗ lực tinh thần hơn khi đọc sách có nhạc nền [2]. Ngược lại, những học viên có trình độ ngôn ngữ tốt hơn hoặc có thói quen thường xuyên nghe nhạc khi tự học ít gặp áp lực tải nhận thức hơn [2].

Trong một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 52 sinh viên độ tuổi từ 18 đến 30, các tình nguyện viên được kiểm tra dưới điều kiện nghe nhạc cổ điển không lời và im lặng hoàn toàn [3]. Kết quả chỉ ra nhạc nền giúp cải thiện trí nhớ làm việc và tốc độ thao tác kỹ năng vận động khéo léo của ngón tay [3]. Tuy nhiên, bản nhạc cổ điển hoàn toàn không mang lại tác động đáng kể nào đối với khả năng duy trì sự chú ý liên tục của sinh viên [3].

Thú vị hơn, yếu tố tính cách cũng tạo ra sự phân hóa rõ rệt trong nghiên cứu này. Nhóm sinh viên hướng ngoại ghi nhận hiệu suất trí nhớ và độ khéo léo của ngón tay tốt hơn đáng kể so với nhóm hướng nội khi có âm nhạc vang lên [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2017 tiến hành trên 81 sinh viên đại học nhằm so sánh việc học văn bản trực quan khi nghe hai bài hát nhạc pop so với không gian im lặng [1]. Kết quả cho thấy âm nhạc không tạo ra tác động trung gian qua việc thay đổi tâm trạng hay mức độ tỉnh thức lên kết quả học tập [1]. Dẫu vậy, ở bài kiểm tra đọc hiểu, sinh viên có dung lượng trí nhớ làm việc càng cao thì học càng tốt trong điều kiện có nhạc nền [1].

Tác động trên người lớn tuổi và các nhóm đặc thù

Tác động nhận thức của âm thanh nền không đồng nhất ở mọi lứa tuổi và đối tượng. Một nghiên cứu năm 2007 trên người lớn tuổi khỏe mạnh đã so sánh việc nghe trích đoạn "Bốn mùa" của Vivaldi với điều kiện tiếng ồn trắng và không có nhạc [4]. Kết quả ghi nhận nhạc cổ điển giúp gia tăng đáng kể hiệu suất trí nhớ làm việc so với im lặng, trong khi tiếng ồn trắng không đem lại hiệu ứng tích cực này [4].

Năm 2014, một nghiên cứu tiếp tục đánh giá tác động của hai bản nhạc đối lập trên người cao tuổi: bản nhạc vui tươi, tiết tấu nhanh của Mozart và bản nhạc buồn, tiết tấu chậm của Mahler [5]. Nhạc tiết tấu nhanh giúp cải thiện tốc độ xử lý thông tin, trong khi trí nhớ làm việc được hưởng lợi từ cả hai bản nhạc nhanh và chậm [5]. Đáng chú ý, các nghiên cứu trước đó cho thấy tiếng ồn trắng có thể gây xáo trộn tài nguyên nhận thức, nhưng lại thúc đẩy học tập ở người bị thiếu hụt chú ý nhờ nâng mức kích thích vỏ não [5].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2020 trên 51 người trẻ và 12 người lớn tuổi lại đưa ra những phát hiện trái ngược về trí nhớ tình tiết [6]. Phân tích Bayesian cho thấy ở người trẻ tuổi khỏe mạnh, âm nhạc không mang lại lợi thế nào so với sự im lặng hay âm thanh môi trường thông thường [6]. Ngay cả việc cho nghe bản nhạc yêu thích cũng không giúp tăng cường trí nhớ tình tiết [6].

Dù vậy, ở nhóm người cao tuổi có chức năng nhận thức thấp, trí nhớ đối với từng mục thông tin lại được cải thiện khi nghe nhạc trước khi làm bài, đặc biệt là với loại nhạc họ không ưa thích [6]. Điều này củng cố giả thuyết rằng những người có hệ thần kinh suy giảm hoặc khó tập trung có thể phản ứng với kích thích thính giác theo cơ chế rất khác biệt [6].

Đối với bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ thể hay quên, một nghiên cứu gồm ba thử nghiệm năm 2023 ghi nhận nhạc nền không làm tăng hay giảm hiệu suất nhớ khuôn mặt [7]. Khi nghe nhạc có mức độ kích thích cao, hiệu suất nhớ phụ thuộc vào khả năng tự điều hòa cảm xúc của từng cá nhân [7]. Với nhạc có mức độ kích thích thấp, việc người bệnh cảm thấy bản nhạc quá dễ chịu lại tỷ lệ nghịch với kết quả thực hiện bài tập trí nhớ [7].

Bối cảnh văn hóa và những giới hạn nhận thức

Một sai lầm phổ biến là cho rằng âm nhạc mang lại tác động nhận thức đồng nhất cho mọi người trên toàn cầu. Một nghiên cứu năm 2020 tại Rwanda khảo sát 119 người tham gia thực hiện bài kiểm tra trí nhớ làm việc n-back sau khi nghe nhạc phương Tây, nhạc Rwanda hoặc một mẩu truyện ngắn [8]. Trái ngược với các nghiên cứu tại phương Tây, âm nhạc quen thuộc, dễ chịu và kích thích không hề cải thiện trí nhớ làm việc của người tham gia tại Rwanda [8].

Thậm chí, nhóm nghe nhạc truyền thống Rwanda quen thuộc lại có mức cải thiện trí nhớ thấp hơn so với nhóm nghe nhạc phương Tây xa lạ hoặc nhóm nghe truyện [8]. Bằng chứng này nhấn mạnh rằng yếu tố văn hóa và sự quen thuộc với thể loại âm nhạc có thể làm đảo lộn hoàn toàn tác dụng hỗ trợ nhận thức dự kiến [8].

Nhìn chung, nhạc không lời không thể xem là giải pháp vạn năng để nâng cao trí lực. Âm nhạc chỉ đóng vai trò như một tác nhân điều tiết trạng thái sinh lý thần kinh tạm thời. Nếu nội dung bản nhạc gây chia sẻ tài nguyên chú ý, quá trình ghi nhớ sâu và phân tích logic của bạn chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực.

Những ai nên cẩn trọng khi nghe nhạc lúc học bài?

Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm, không phải ai cũng phù hợp với thói quen vừa học vừa nghe nhạc. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cân nhắc:

  • Người có tính cách hướng nội: Thực nghiệm cho thấy người hướng nội xử lý trí nhớ và thao tác khéo léo kém hơn đáng kể so với người hướng ngoại dưới điều kiện có nhạc nền [3]. Người hướng nội vốn có mức kích thích vỏ não nội tại cao, do đó âm thanh bổ sung dễ gây tình trạng quá tải.
  • Người đang học tài liệu ngôn ngữ khó hoặc ngoại ngữ mới: Nghiên cứu chuyển động mắt khẳng định nhạc nền tạo thêm gánh nặng cho giai đoạn xử lý sau từ vựng khi đọc hiểu [2]. Nếu bạn chưa thông thạo thứ tiếng đang học, âm nhạc sẽ khiến bạn tiếp thu chậm hơn [2].
  • Người dễ xao nhãng hoặc có dung lượng trí nhớ làm việc hạn chế: Âm nhạc đóng vai trò như một chi tiết quyến rũ gây phân tán [1]. Người có dung lượng bộ nhớ làm việc thấp dễ bị đuối sức và giảm khả năng đọc hiểu khi môi trường có tiếng nhạc [1].

Hướng dẫn thực hành: Nghe nhạc học tập sao cho đúng?

Để khai thác tối đa lợi ích và hạn chế tác hại của âm thanh nền, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

  • Chọn đúng loại bài tập: Nhạc nền không lời có thể hỗ trợ tốt cho các tác vụ mang tính kỹ năng thao tác, vận động ngón tay hoặc các công việc lặp lại đơn giản [3]. Khi cần giải các bài toán phức tạp, học thuộc lòng hoặc đọc văn bản học thuật nặng, sự im lặng hoàn toàn vẫn là lựa chọn an toàn nhất [2].
  • Cân nhắc nhịp độ giai điệu: Khi cần tăng tốc độ xử lý thông tin, bạn có thể thử các bản nhạc có tiết tấu nhanh và âm hưởng tươi sáng [5]. Khi cần bình ổn tâm trạng để ôn tập nhẹ nhàng, các bản nhạc tiết tấu chậm có thể hỗ trợ chức năng ghi nhớ [5].
  • Thử nghiệm nghe nhạc trước buổi học: Thay vì bật nhạc xuyên suốt quá trình học gây phân tán tài nguyên nhận thức, bạn có thể nghe một bản nhạc yêu thích từ 10 đến 15 phút trước khi ngồi vào bàn để kích hoạt tinh thần tỉnh táo [6].
  • Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu sau 15 phút học cùng âm nhạc, bạn thấy mắt mỏi, đọc lại một dòng nhiều lần hoặc đầu óc căng thẳng, hãy tắt ngay tai nghe [2].

Thói quen nghe nhạc khi làm bài tập thực chất là một "con dao hai lưỡi". Nhạc không lời có thể giúp bạn giải tỏa cảm giác buồn tẻ và tăng tốc độ thao tác, nhưng không thể thay thế cho khả năng tập trung nội tại. Hãy thử nghiệm thận trọng để tìm ra ngưỡng âm thanh tối ưu nhất cho bộ não của chính mình.