Mỗi mùa thi cử hoặc giai đoạn công việc dồn dập, nhiều bạn trẻ lại tìm kiếm các loại thực phẩm chức năng bổ não với hy vọng "học một biết mười", tăng khả năng ghi nhớ kiến thức nhanh chóng. Trong số các sản phẩm được truyền tai nhau nhiều nhất, cao bạch quả (Ginkgo biloba) luôn đứng đầu danh sách nhờ những lời quảng cáo hấp dẫn về khả năng tăng cường tuần hoàn máu não và nâng cấp trí nhớ tức thì.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực tế lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn trái ngược. Chiết xuất cao bạch quả không mang lại hiệu quả thần kỳ giúp người trẻ khỏe mạnh học bài nhanh thuộc hơn hay cải thiện năng lực trí tuệ như lời đồn thổi [1], [2].
Cơ chế tác động được kỳ vọng và thực tế sinh học
Về mặt lý thuyết, chiết xuất từ lá cây bạch quả chứa các hợp chất có đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ và được cho là có khả năng thúc đẩy tuần hoàn máu lên não cũng như tác động lên quá trình chuyển hóa tế bào thần kinh [3], [4]. Nhờ những cơ chế sinh học tiềm năng này, cao bạch quả được kỳ vọng có thể hỗ trợ chức năng nhận thức và giảm bớt tình trạng suy giảm trí nhớ ở những đối tượng có tổn thương hoặc suy thoái thần kinh [3], [4].
Dẫu vậy, não bộ của người trẻ khỏe mạnh vốn đã sở hữu hệ thống mạch máu hoạt động trơn tru và các tế bào thần kinh duy trì hiệu suất tối ưu mà không hề có tình trạng thiếu hụt hay thoái hóa bệnh lý. Do đó, việc bổ sung thêm các hoạt chất thúc đẩy tuần hoàn không đồng nghĩa với việc đẩy năng lực ghi nhớ vượt qua ngưỡng bình thường sẵn có. Vị trí tác động tâm lý - nhận thức cụ thể của cao bạch quả trên người bình thường cho đến nay vẫn chưa được xác định rõ ràng [5].
Bằng chứng ngắn hạn trên người trẻ: Hiệu ứng mong manh và khó lặp lại
Một số thử nghiệm ngắn hạn can thiệp ở liều đơn từng ghi nhận những thay đổi nhỏ nhưng thiếu tính nhất quán. Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược trên 20 người trẻ khỏe mạnh đã so sánh liều đơn 360 mg cao bạch quả, 400 mg nhân sâm (Panax ginseng), 960 mg kết hợp cả hai và giả dược, với thời gian đánh giá 1, 2,5, 4 và 6 giờ sau uống [6]. Kết quả cho thấy cả ba phương pháp đều cải thiện trí nhớ thứ cấp trên bộ công cụ kiểm tra vi tính CDR, đồng thời nhóm dùng ginkgo và dạng kết hợp có cải thiện nhiệm vụ trừ nhẩm liên tiếp (Serial Threes và Serial Sevens) ở các mốc kiểm tra sau cùng, kèm cải thiện tâm trạng tự đánh giá [6].
Một thử nghiệm nhỏ khác trên 20 tình nguyện viên trẻ khỏe mạnh dùng chiết xuất cao bạch quả chuẩn hóa (GB-STE) với liều 240 hoặc 360 mg/ngày cũng ghi nhận tác động tích cực ban đầu lên chất lượng trí nhớ và sự chú ý [2]. Tuy nhiên, kết quả này đã không thể lặp lại khi tiến hành một nghiên cứu tương tự trên cùng nhóm đối tượng [2]. Hơn nữa, việc sử dụng các mẫu thử nghiệm quá nhỏ (chỉ khoảng 20 người) khiến các phát hiện ngắn hạn này không đủ sức nặng khoa học để xác lập kết luận chắc chắn.
Các nghiên cứu dài hạn: Người trẻ hoàn toàn không hưởng lợi
Khi bước vào các thử nghiệm có đối chứng quy mô và thời gian dài hơn, cao bạch quả hoàn toàn thất bại trong việc chứng minh tác dụng hỗ trợ nhận thức cho người trẻ. Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 104 người trẻ (từ 18 đến 43 tuổi) và 93 người lớn tuổi (55 đến 79 tuổi) với liều lượng 120 mg mỗi ngày [5]. Sau 12 tuần kiểm tra toàn diện các khía cạnh nhận thức, chức năng điều hành, khả năng chú ý và tâm trạng, kết quả ở nhóm người trẻ khỏe mạnh cho thấy không có bất kỳ thước đo nào ghi nhận tác dụng cải thiện có ý nghĩa thống kê từ cao bạch quả [5].
Một thử nghiệm mù đôi khác can thiệp bổ sung cao bạch quả liều trung bình 184,5 mg/ngày (dao động 130-234 mg/ngày) trong 13 tuần trên 39 thanh niên khỏe mạnh (19 nam, 20 nữ; độ tuổi trung bình 23,6 ± 5,4) nhằm xem xét tác động làm giảm cơn buồn ngủ sau bữa ăn trưa và cải thiện khứu giác, vị giác [3]. Kết quả cho thấy cao bạch quả hoàn toàn không có hiệu quả trong việc làm giảm tình trạng uể oải, suy giảm tỉnh táo sau bữa ăn và cũng không giúp cải thiện chức năng khứu - vị giác [3]. Thậm chí, một nghiên cứu mù đôi đối chứng khác trên 104 nam thanh niên khỏe mạnh dùng liều 120 mg/ngày cũng xác nhận chiết xuất này không đem lại bất kỳ tác động nào lên trí nhớ [2].
Tổng hợp 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (gồm 7 nghiên cứu liều đơn và 8 nghiên cứu dài hạn từ vài ngày đến vài tuần) trên người trưởng thành khỏe mạnh dưới 60 tuổi đã đi đến kết luận: không có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy cao bạch quả mang lại tác dụng tích cực mạnh mẽ lên bất kỳ khía cạnh nhận thức nào ở người trẻ [1]. Dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ lớn Betula trên 3.500 người theo dõi dài hạn cũng chỉ ra rằng việc sử dụng cao bạch quả (40 người dùng) không liên quan đến sự gia tăng hiệu suất trong bất kỳ bài kiểm tra nào thuộc 8 bài kiểm tra trí nhớ so với nhóm chứng [7].
Người lớn tuổi và suy giảm nhận thức có thực sự cải thiện?
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc có tác dụng tốt với người già suy giảm trí nhớ thì người trẻ uống vào cũng sẽ thông minh hơn, nhưng khoa học không ủng hộ giả định này. Ngay cả trên người cao tuổi, các bằng chứng cũng rất mâu thuẫn và phần lớn là thất vọng [5], [4]. Dù một nghiên cứu can thiệp 120 mg/ngày trong 12 tuần ghi nhận người cao tuổi (55-79 tuổi) có cải thiện trí nhớ dài hạn ở bài tập học liên kết (d = 0,52, p = 0,04), nhưng tất cả các chỉ số đo lường nhận thức khác đều không có sự khác biệt [5]. Một nghiên cứu khác dùng liều cấp tính 120 mg trên người cao tuổi khỏe mạnh cũng không tìm thấy bất kỳ hiệu ứng tăng cường trí nhớ tức thời nào [8].
Nghiên cứu đánh giá trí nhớ GEM - một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn theo dõi trong suốt 6 năm - đã kết luận cao bạch quả không làm giảm tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ hay bệnh Alzheimer ở cả người bình thường lẫn người có suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) [4]. Thử nghiệm của Solomon và cộng sự trên người lớn tuổi sống tại cộng đồng áp dụng đúng liều và thời gian nhà sản xuất cam kết (4 tuần giúp tăng trí nhớ) cũng cho kết quả không có lợi ích trên bất kỳ bài kiểm tra trí nhớ, ngôn ngữ hay sự chú ý nào [1]. Bằng chứng cải thiện đôi khi chỉ thấy yếu ớt trong một vài nghiên cứu nhỏ và lập tức biến mất khi kiểm soát các yếu tố nhiễu [2].
Hiểu lầm thường gặp về "thần dược tăng trí nhớ"
Hiểu lầm phổ biến nhất của các sĩ tử và nhân viên văn phòng là coi cao bạch quả như một loại "hack não" ngắn hạn để nạp kiến thức cấp tốc trước ngày thi. Thực tế, không có một cơ chế dược lý nào biến chiết xuất thực vật thành công cụ tiếp thu kiến thức thay thế cho quá trình tập trung và tư duy thực tế. Các nghiên cứu đã kết luận rõ ràng rằng hiện không đủ bằng chứng khoa học để chứng minh tuyên bố cao bạch quả có thể cải thiện trí nhớ ở người khỏe mạnh [2].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng việc tăng tưới máu não với việc tăng năng lực học tập. Hệ tuần hoàn não của một người trẻ bình thường tự điều chỉnh rất tốt theo nhu cầu tư duy; việc kích thích dòng máu tuần hoàn bằng hoạt chất ngoại lai không làm tăng số lượng noron hay đẩy nhanh tốc độ hình thành liên kết tế bào thần kinh phục vụ việc ghi nhớ [5], [3]. Do đó, người trẻ chi tiền mua các sản phẩm này với kỳ vọng tăng điểm số hay học thuộc bài nhanh gần như chỉ nhận lại hiệu ứng tâm lý giả dược.
Những ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù trong các nghiên cứu lâm sàng ngắn hạn, cao bạch quả dung nạp tương đối tốt và các tác dụng phụ ghi nhận được thường ở mức độ nhẹ [5], người dùng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng bừa bãi. Chiết xuất lá bạch quả chứa các hợp chất có thể làm thay đổi thời gian đông máu và tương tác bất lợi với các thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua gan.
Những người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai, người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi có ý định sử dụng. Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm thảo dược trôi nổi không rõ nguồn gốc để tránh nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc ngộ độc.
Lời khuyên giúp người trẻ cải thiện trí nhớ tự nhiên
Thay vì tìm kiếm sự trợ giúp từ những viên uống bổ não đắt đỏ nhưng thiếu chứng cứ thực nghiệm [1], [2], người trẻ cần tập trung vào các phương pháp đã được khoa học chứng minh giúp tối ưu hóa chức năng não bộ một cách bền vững. Giấc ngủ đủ từ 7-8 tiếng mỗi đêm là yếu tố tiên quyết, bởi giấc ngủ sâu chính là giai đoạn não bộ củng cố và chuyển dịch thông tin từ trí nhớ ngắn hạn sang trí nhớ dài hạn.
Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, tập thể dục thường xuyên nhằm nâng cao sức bền tim mạch và áp dụng các kỹ thuật học tập chủ động (như tự kiểm tra, lặp lại ngắt quãng) đem lại hiệu quả vượt trội. Các yếu tố lối sống như kiểm soát căng thẳng và giữ tinh thần thoải mái chính là chìa khóa then chốt giúp não bộ hấp thu và lưu trữ kiến thức tốt nhất mà không cần dựa dẫm vào bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào.