Nhiều gia đình Việt Nam thường mua vài chậu cây cảnh như ngũ gia bì để bày nơi góc phòng, bàn làm việc với kỳ vọng thanh lọc bụi bẩn và hút bớt hóa chất độc hại từ sơn tường hay đồ gỗ mới. Việc tạo mảng xanh trang trí đem lại cảm giác trong lành, thư thái cho không gian sinh hoạt. Tuy nhiên, liệu một chậu ngũ gia bì cảnh có thực sự giải quyết được các khí độc vô hình trong phòng kín hay không lại là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Dưới góc nhìn khoa học thực tế, các bằng chứng hiện có cho thấy các nguồn ô nhiễm khí hữu cơ trong nhà rất phức tạp và nồng độ chất phát thải liên tục vượt xa khả năng xử lý thụ động của một vài chậu cây cảnh nhỏ. Không gian sống kín, nội thất gỗ công nghiệp và các vật liệu xây dựng liên tục thải ra khí độc, đòi hỏi các biện pháp thông khí chủ động và vật liệu hấp phụ chuyên dụng thay vì chỉ trông cậy vào cây cảnh.
Ô nhiễm không khí trong nhà: Mối nguy từ các hóa chất vô hình
Không khí bên trong các tòa nhà, trường học hay nhà ở không hề tinh khiết như mắt thường quan sát mà chứa hỗn hợp phức tạp của các hạt bụi và nhiều hóa chất độc hại [1]. Nhóm chất gây ô nhiễm lớn và phổ biến nhất là các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC), bao gồm aldehydes, terpenes, hydrocarbon mạch thẳng, hydrocarbon thơm và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi có chứa halogen [1].
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi là bất kỳ hợp chất hữu cơ nào có điểm sôi dao động trong khoảng từ 50-100 độ C đến 240-260 độ C [2]. Nhóm chất này có thể sinh ra từ hai nguồn: nguồn tự nhiên và nguồn nhân tạo [2]. Trong đó, hoạt động sản xuất công nghiệp, lọc hóa dầu và khí thải phương tiện giao thông tạo nên nguồn nhân tạo chính [2]. Mặt khác, thảm thực vật tự nhiên cũng chính là một nguồn phát thải VOC tự nhiên mà con người không thể kiểm soát [2].
Đồ nội thất và nguồn phát thải khí độc dai dẳng
Tại các căn hộ hiện đại, vật liệu xây dựng và trang thiết bị nội thất chính là nguồn tích tụ và phát thải các chất ô nhiễm hữu cơ dạng khí [2]. Con người dành phần lớn thời gian trong đời ở môi trường kín, do đó nồng độ cao của các chất hữu cơ dễ bay hơi trong không khí liên quan trực tiếp đến những tác động tiêu cực cho sức khỏe và hội chứng nhà kín [2].
Đặc biệt, gỗ và các loại ván ép công nghiệp là nguồn giải phóng lượng lớn hợp chất bay hơi [2]. Trong các tấm ván công nghiệp, keo dán và các chất phụ gia được thêm vào để gia tăng tính chất cơ học đã vô tình làm phong phú thêm "cocktail" hóa chất độc hại phát tán vào phòng [2]. Bụi lắng tích tụ trong nhà cũng có thể trở thành giá thể làm cô đặc các chất ô nhiễm ít bay hơi hơn, khiến tình trạng ô nhiễm không gian kín kéo dài [3].
Mối đe dọa sức khỏe từ formaldehyde và các hợp chất bay hơi
Nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong nhà đã được xếp vào nhóm chất gây ung thư ở người đã biết hoặc tiềm ẩn, đồng thời là các chất gây kích ứng và gây độc [4]. Việc tiếp xúc thường xuyên với các chất này liên quan mật thiết tới bệnh hen suyễn cùng nhiều triệu chứng, bệnh lý hô hấp nghiêm trọng [4].
Tình trạng ô nhiễm các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi độc hại và bụi mịn PM2.5 là mối đe dọa thường trực tới sức khỏe con người, có thể gây ra ung thư, bệnh bạch cầu, dị tật thai nhi và sảy thai [5]. Các chất ô nhiễm chính cần xử lý trong môi trường sống bao gồm formaldehyde, các hợp chất benzene, bụi mịn PM2.5, chất chống cháy và chất hóa dẻo [5].
Tại các trường tiểu học được khảo sát năm 2024 tại Tây Ban Nha, khi phân loại các chất theo đặc tính hóa học và độc tính, các nhà khoa học phát hiện có tới 26% các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và bán bay hơi trong không khí lớp học mang mức độ rủi ro độc tính cao [6].
Bằng chứng khoa học về nồng độ và biến thiên của khí độc trong phòng
Các dữ liệu đo đạc cho thấy nồng độ hóa chất trong nhà không ở mức cố định mà biến đổi rất mạnh theo không gian và thời gian. Một tổng quan hệ thống năm 2016 đã sàng lọc 1383 nghiên cứu và chọn ra 40 nghiên cứu phù hợp để so sánh nồng độ chất hữu cơ dễ bay hơi trong 4 nhóm môi trường: trường học, nhà ở, văn phòng và các môi trường kín khác [4]. Kết quả cho thấy nồng độ trung bình của các chất hữu cơ dễ bay hơi trong nhà ở và văn phòng thường cao hơn, đồng thời tăng vọt vào mùa lạnh [4].
Nghiên cứu năm 2023 tại các khu dân cư ở Ottawa, Canada cho thấy nồng độ các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trung gian (IVOC) dao động từ 14,4 đến 69,0 microgam/m3, chiếm trung bình khoảng 20% tổng lượng hợp chất hữu cơ trong nhà [7]. Tổng lượng b-alkanes và hỗn hợp phức tạp không xác định có tương quan thuận rõ rệt với nhiệt độ trong phòng [7]. Trong khi đó, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trung gian có chứa oxy lại có mối tương quan thuận theo thống kê với độ ẩm tương đối của không khí trong phòng [7].
Ngoài ra, chính con người và các hoạt động sinh hoạt cũng là nguồn phát thải liên tục. Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trong một trường trung học cơ sở đang hoạt động cho thấy yếu tố phát thải trên diện tích toàn bộ tòa nhà từ các nguồn trong nhà đạt tới 1020 +- 300 microgam/(m2 giờ) [8]. Trong đó, tỷ lệ phát thải từ chính cơ thể người và hoạt động của con người đối với monoterpene lên tới 280 +- 80 microgam cho mỗi người trong một giờ [8].
Trồng ngũ gia bì cảnh: Lợi ích tinh thần và giới hạn thực tế
Nhiều người tin rằng đặt một vài chậu ngũ gia bì cảnh có thể hút sạch formaldehyde hay benzene phòng kín. Mặc dù cây xanh tạo bóng mát, cải thiện mỹ quan và đem lại giá trị thư giãn, nhưng việc kỳ vọng cây cảnh giải quyết hoàn toàn ô nhiễm khí độc là một hiểu lầm phổ biến.
Thực tế, thực vật tự nhiên cũng tham gia vào chu trình trao đổi khí và có thể giải phóng một số hợp chất hữu cơ tự nhiên vào không khí [2]. Trong khi đó, tải lượng ô nhiễm từ vật liệu xây dựng, keo dán công nghiệp và hoạt động sinh hoạt liên tục sinh ra ở mức hàng trăm đến hàng nghìn microgam mỗi giờ [8]. Tốc độ khuếch tán và trao đổi chất tự nhiên của vài tán lá nhỏ trong chậu đất không thể so sánh với áp lực phát thải liên tục từ bốn bức tường, sàn nhà và đồ dùng xung quanh. Việc chỉ đặt chậu cây mà đóng kín cửa phòng dễ tạo tâm lý an tâm giả tạo trong khi chất độc vẫn tích tụ.
Giải pháp kiểm soát khí độc hiệu quả dựa trên nghiên cứu
Thay vì dựa dẫm vào các giải pháp thụ động, khoa học hiện đại chứng minh các biện pháp công nghệ và cơ học mang lại hiệu quả vượt trội trong việc kiểm soát các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và bụi mịn [5].
Nghiên cứu vật liệu năm 2021 chỉ ra rằng hấp phụ và phân hủy quang xúc tác là hai hướng tiếp cận hiện nay giúp loại bỏ hiệu quả các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và bụi mịn PM2.5 [5]. Các vật liệu hấp phụ tiên tiến gồm than sinh học truyền thống (biochar) và khung hữu cơ kim loại (MOF) - loại vật liệu xốp mới nổi - giúp giữ lại các phân tử khí độc thông qua cơ chế phân tách và hấp phụ vật lý [5].
Bên cạnh đó, việc làm sạch không khí bằng than hoạt tính cũng mang lại kết quả rõ rệt trên diện rộng. Trong thử nghiệm năm 2022 tại một trường trung học, hệ thống xử lý không khí tích hợp bộ lọc than hoạt tính đã giúp giảm 38 +- 19% nồng độ của 125 hợp chất trong không khí cấp, loại bỏ thực tế 2,4 +- 0,4 gam chất hữu cơ mỗi giờ khỏi tòa nhà [8]. Bộ lọc than hoạt tính này giúp làm giảm nồng độ chất hữu cơ ở trạng thái ổn định trong phòng tới 65 microgam/m3 [8].
Ai nên thận trọng với không khí trong nhà và cách bảo vệ sức khỏe
Những đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu ảnh hưởng xấu từ ô nhiễm không khí trong nhà gồm trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và những người mắc bệnh hen suyễn hoặc bệnh lý đường hô hấp mạn tính [4], [5]. Bất kỳ ai đang có bệnh nền hô hấp hoặc các bệnh lý mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn thiết lập không gian sống an toàn, tránh để bệnh tiến triển nặng do hít phải hóa chất bay hơi.
Để cải thiện chất lượng sống một cách thiết thực, người dân nên áp dụng các thói quen sau:
- Thường xuyên mở cửa đón gió tự nhiên vào những thời điểm không khí bên ngoài trong lành nhằm pha loãng nồng độ chất ô nhiễm hữu cơ tích tụ trong phòng.
- Khi mua sắm đồ nội thất bằng gỗ công nghiệp, cần chú ý đến nhãn mác sản phẩm và ưu tiên các loại vật liệu có phát thải thấp theo khuyến cáo của các nghiên cứu [4].
- Cân nhắc sử dụng máy lọc không khí có màng lọc than hoạt tính chất lượng cao hoặc các công nghệ hấp phụ chuyên dụng đã được kiểm chứng [5], [8].
- Vệ sinh định kỳ, hút bụi thường xuyên để tránh bụi lắng đóng vai trò chất cô đặc các hóa chất độc hại [3].
- Duy trì việc trồng cây ngũ gia bì cảnh như một biện pháp xanh hóa không gian, tạo tinh thần thoải mái, nhưng không dùng cây thay thế các hệ thống thông gió và lọc khí.
Ngũ gia bì hay các loại cây cảnh văn phòng là mảnh ghép tuyệt vời giúp không gian sống thêm tươi mát và giảm bớt căng thẳng. Dẫu vậy, để bảo vệ lá phổi trước các hợp chất độc hại và formaldehyde, giải pháp khoa học toàn diện nhất vẫn là thông gió chủ động, kiểm soát nguồn phát thải nội thất và sử dụng các công nghệ lọc khí chuyên dụng.
