Nhiều người trưởng thành và người cao tuổi tại Việt Nam duy trì thói quen chợp mắt sau bữa ăn trưa để phục hồi thể lực cho buổi chiều làm việc. Tuy nhiên, đối với những người được chẩn đoán mắc bệnh cao huyết áp, thói quen này thường đi kèm sự phân vân: liệu giấc ngủ trưa ngắn thực sự giúp ổn định huyết áp, hay lại làm huyết áp biến động bất thường khi thức dậy?
Câu trả lời được khoa học xác nhận là giấc ngủ trưa có tác dụng hạ huyết áp rõ rệt trong suốt thời gian ngủ, tương tự cơ chế diễn ra trong giấc ngủ ban đêm [1]. Khi cơ thể bước vào trạng thái ngủ ban ngày, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương đều giảm đáng kể so với khi thức, mang lại khoảng thời gian nghỉ ngơi quý giá cho hệ tuần hoàn [1], [2].
Cơ chế sinh học: Giấc ngủ trưa tác động lên mạch máu ra sao?
Trong trạng thái tỉnh táo ban ngày, cơ thể con người liên tục chịu sự chi phối của hệ thần kinh giao cảm nhằm duy trì sự tập trung, trương lực mạch máu và đáp ứng các hoạt động thể chất hoặc căng thẳng tinh thần. Hoạt động này giữ huyết áp ở mức cần thiết cho các cơ quan vận hành. Khi một người bắt đầu chợp mắt và chìm vào giấc ngủ, hệ thần kinh giao cảm giảm hoạt động, nhường chỗ cho hệ thần kinh phó giao cảm chiếm ưu thế, dẫn đến nhịp tim chậm lại và các mạch máu ngoại vi giãn nở.
Các quan sát y khoa thông qua theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) đã ghi nhận hiện tượng huyết áp hạ sâu trong lúc ngủ, thường được gọi là hiện tượng trũng huyết áp (dipping) [3], [4]. Trước đây, nhiều quan điểm cho rằng sự suy giảm huyết áp này hoàn toàn do nhịp sinh học nội sinh 24 giờ của cơ thể quy định theo chu kỳ ngày và đêm.
Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu đã chứng minh rằng chính bản thân trạng thái ngủ, chứ không phải nhịp sinh học nội sinh, là yếu tố trực tiếp tạo ra sự suy giảm huyết áp [1]. Do đó, khi bạn ngủ vào buổi trưa, cơ thể cũng kích hoạt các đáp ứng sinh lý tương tự như ban đêm, kéo mức huyết áp tâm thu và tâm trương xuống thấp hơn hẳn so với mức trung bình khi thức [1].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về huyết áp khi ngủ trưa?
Tác động hạ áp của giấc ngủ trưa đã được ghi nhận cụ thể qua các công trình nghiên cứu sử dụng thiết bị đo huyết áp lưu động 24 giờ tự động bơm đo định kỳ nhiều lần mỗi giờ [4].
Một nghiên cứu tiền cứu công bố năm 1994 thực hiện trên các bệnh nhân được theo dõi huyết áp liên tục trong 5 tháng đã ghi nhận 50 đối tượng (chiếm 35% tổng số người tham gia) có thói quen ngủ trưa trong quá trình đeo máy [1]. Trong nhóm này, thời gian ngủ trưa trung bình do bệnh nhân tự báo cáo là 1,8 ± 0,6 giờ, so với thời gian ngủ ban đêm là 7 ± 2 giờ [1]. Kết quả phân tích cho thấy trị số huyết áp lưu động khi thức ban ngày cao hơn đáng kể so với cả thời gian ngủ trưa lẫn thời gian ngủ ban đêm [1].
Đáng chú ý, mức độ sụt giảm huyết áp trong giấc ngủ trưa và giấc ngủ ban đêm diễn ra gần như tương đương nhau [1]. Mô hình suy giảm huyết áp khi ngủ trưa này xuất hiện đồng nhất ở cả 16 người có huyết áp bình thường, 10 người cao huyết áp chưa dùng thuốc, và 24 người cao huyết áp đang điều trị bằng thuốc [1]. Sự suy giảm này nhất quán ở mọi độ tuổi, giới tính và bất kể mức huyết áp nền của người bệnh là bao nhiêu [1].
Tác động tương tự cũng được xác nhận ở các nhóm tuổi nhỏ hơn. Một nghiên cứu công bố năm 2003 theo dõi huyết áp lưu động ở trẻ em và thanh thiếu niên gồm 12 bệnh nhân huyết áp bình thường và 12 bệnh nhân tăng huyết áp [2]. Kết quả ghi nhận trị số huyết áp tâm thu và tâm trương trung bình trong giai đoạn thức ban ngày cao hơn đáng kể so với trị số trung bình của toàn bộ ban ngày nếu tính gộp cả thời gian ngủ trưa ở cả hai nhóm bệnh nhân (với p < 0,001 và p < 0,01 đối với huyết áp tâm thu và tâm trương ở nhóm bình thường; p < 0,001 cho cả hai chỉ số ở nhóm tăng huyết áp) [2].
Hiện tượng trũng huyết áp và tầm quan trọng với sức khỏe tim mạch
Trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá mô hình huyết áp ngày và đêm có ý nghĩa tiên lượng đặc biệt quan trọng đối với biến cố tim mạch [3], [4]. Ở người khỏe mạnh bình thường, huyết áp ban đêm thường giảm từ 10% trở lên so với huyết áp ban ngày [4]. Khoảng 70% cá nhân có mô hình trũng sinh lý này, trong khi khoảng 30% thuộc nhóm không có hiện tượng trũng huyết áp (non-dippers), tức huyết áp ban đêm giữ nguyên như ban ngày hoặc thậm chí tăng cao hơn [4].
Tình trạng không hạ huyết áp ban đêm hoặc tăng huyết áp ban đêm có mối liên hệ mật thiết với sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tim mạch [4]. Một nghiên cứu năm 1995 trên 402 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy mức hạ huyết áp tâm thu/tâm trương qua đêm trung bình ở người tăng huyết áp nguyên phát (290 người) là 20/18 mmHg (tương đương 13%/19%), ở nhóm tăng huyết áp áo choàng trắng (65 người) là 17/15 mmHg (13%/19%), nhưng ở người tăng huyết áp thứ phát (47 người) chỉ giảm 13/11 mmHg (tương đương 9%/12%) [5]. Mức giảm huyết áp ban đêm bị suy giảm rõ rệt ở những người có tổn thương bệnh lý tiềm ẩn [5].
Chính vì vậy, giấc ngủ trưa với hiện tượng hạ áp tạm thời (siesta dipping) mang lại một khoảng đệm giúp giảm tải áp lực dòng máu lên thành mạch giữa chu kỳ hoạt động ban ngày [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng cảnh báo rằng thói quen ngủ trưa có thể làm sai lệch kết quả chẩn đoán nếu bác sĩ không tách riêng giờ ngủ trưa khi phân tích máy đo huyết áp lưu động [1], [2].
Cụ thể, ở bệnh nhân tăng huyết áp có ngủ trưa, tỷ lệ phần trăm sụt giảm huyết áp ban đêm chỉ đạt 7,1 ± 1,5% đối với huyết áp tâm thu và 12,9 ± 2,2% đối với huyết áp tâm trương khi tính gộp cả giấc ngủ trưa vào mức trung bình ban ngày [2]. Nhưng khi loại bỏ giai đoạn ngủ trưa ra khỏi dữ liệu thức ban ngày, tỷ lệ sụt giảm thực sự ban đêm tăng lên thành 8 ± 1,6% đối với tâm thu và 14,8 ± 2,4% đối với tâm trương [2].
Những hiểu lầm phổ biến về giấc ngủ trưa ở người cao huyết áp
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng giấc ngủ trưa có thể thay thế thuốc điều trị hạ huyết áp. Mặc dù huyết áp thực sự hạ xuống trong lúc ngủ trưa [1], tác dụng này mang tính sinh lý tạm thời trong khoảng thời gian cơ thể nghỉ ngơi. Khi thức dậy và quay trở lại công việc, huyết áp sẽ tăng trở lại mức hoạt động ban ngày [1]. Tăng huyết áp là một bệnh mạn tính đòi hỏi kiểm soát áp lực máu ổn định liên tục suốt 24 giờ [6]. Một nghiên cứu năm 1997 trên 823 người chỉ ra rằng dù mức độ sụt giảm huyết áp có tăng theo mức huyết áp ban ngày thì huyết áp lúc ngủ ở người bệnh vẫn cao hơn người bình thường, do đó mục tiêu then chốt vẫn là kiểm soát huyết áp toàn diện cả ngày lẫn đêm [6].
Hiểu lầm thứ hai là đo huyết áp ngay sau khi vừa ngủ dậy buổi trưa rồi tự ý chỉnh liều thuốc. Chỉ số huyết áp đo tại phòng khám thường có sự chênh lệch đáng kể so với chỉ số sinh hoạt tự nhiên do hiệu ứng tâm lý hoặc tư thế [4], [7]. Theo một nghiên cứu năm 2010 so sánh 1.593 lần đo của bác sĩ với huyết áp lưu động, ngưỡng chẩn đoán tăng huyết áp độ 1 ban ngày trên máy đo lưu động thấp hơn tới 11/9 mmHg so với đo trực tiếp tại phòng khám [7]. Do đó, người bệnh không nên dựa vào một vài lần tự đo huyết áp dao động sau khi ngủ dậy để tự ý thay đổi đơn thuốc điều trị.
Hiểu lầm thứ ba là ngủ trưa càng lâu thì huyết áp càng giảm sâu và càng tốt. Trong nghiên cứu năm 1994, giấc ngủ trưa kéo dài trung bình 1,8 giờ đã đem lại mức hạ áp tương đương ban đêm [1]. Tuy nhiên, việc ngủ trưa quá sâu và quá dài có thể gây ức chế thần kinh trung ương, khiến chu kỳ thức - ngủ ban đêm bị đảo lộn, gián tiếp làm mất hiện tượng trũng huyết áp tự nhiên của giấc ngủ đêm [4].
Nhóm đối tượng nào cần thận trọng với giấc ngủ trưa?
Dù giấc ngủ trưa có lợi ích hạ áp tự nhiên, một số nhóm người bệnh cần hết sức lưu ý thói quen này:
Thứ nhất là người cao tuổi có tình trạng xơ cứng mạch máu hoặc huyết áp dao động mạnh. Nghiên cứu cộng đồng Ohasama năm 1997 ghi nhận mức độ sụt giảm huyết áp có sự biến đổi lớn theo tuổi tác và giới tính [6]. Một số phụ nữ trên 70 tuổi có hiện tượng hạ huyết áp ban đêm rất sâu dù không dùng thuốc [6]. Nếu người cao tuổi ngủ trưa quá sâu rồi thức dậy đột ngột, sự biến thiên huyết áp quá mức giữa lúc ngủ và lúc thức có thể gây choáng váng hoặc té ngã do hạ huyết áp tư thế [3], [6].
Thứ hai là người mắc bệnh tăng huyết áp thứ phát hoặc có bệnh lý thận tiềm ẩn. Những bệnh nhân tăng huyết áp thứ phát thường bị suy giảm hoặc mất hẳn khả năng hạ áp tự nhiên khi ngủ [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 1997 trên 31 trẻ em mắc bệnh thận dù chức năng thận còn bảo tồn cho thấy có tới 26% bị tăng huyết áp ban ngày và gần 20% xuất hiện tăng huyết áp ban đêm không kiểm soát [8]. Với nhóm đối tượng này, giấc ngủ trưa không đủ để tái lập trũng huyết áp bình thường và việc điều trị phải tập trung xử lý nguyên nhân gốc rễ [5], [8].
Thứ ba là những người thường xuyên bị mất ngủ, khó đi vào giấc ngủ ban đêm. Nếu giấc ngủ trưa kéo dài, áp lực buồn ngủ ban đêm sẽ giảm sút, dẫn đến rối loạn chu kỳ ngủ - thức. Mất ngủ ban đêm là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm mất hiện tượng trũng huyết áp sinh lý, gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch lâu dài [4].
Hướng dẫn áp dụng giấc ngủ trưa đúng cách cho người bệnh
Để tận dụng tối đa lợi ích điều hòa huyết áp của giấc ngủ trưa mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe, người bệnh cao huyết áp nên xây dựng thói quen khoa học:
Về thời gian, một giấc chợp mắt ngắn từ 20 đến 30 phút là khoảng thời gian lý tưởng cho người trưởng thành để hệ thần kinh được giải tỏa căng thẳng mà không bước vào giai đoạn ngủ quá sâu. Nếu có điều kiện nghỉ ngơi nhiều hơn, thời gian ngủ trưa cũng không nên vượt quá 60 phút nhằm tránh tình trạng uể oải khi thức dậy và không gây rối loạn giấc ngủ ban đêm [1], [4].
Về thời điểm, nên bắt đầu giấc ngủ trưa sau bữa ăn trưa khoảng 15 đến 30 phút. Tránh nằm ngay sau khi ăn no vì dạ dày căng trướng có thể đẩy cơ hoành lên, gây khó thở và làm tăng gánh nặng tuần hoàn. Nên ngủ trong khung giờ từ 12 giờ đến 13 giờ 30, hạn chế ngủ trưa muộn sau 14 giờ chiều.
Về không gian và tư thế ngủ, người bệnh nên chọn nơi yên tĩnh, thoáng khí, giảm bớt ánh sáng chói. Nếu làm việc tại văn phòng, nên sử dụng ghế ngả lưng có gối tựa cổ hoặc đệm nằm phẳng; tuyệt đối tránh thói quen gục đầu xuống bàn làm việc vì tư thế này gây chèn ép lồng ngực, cản trở hô hấp và làm tăng áp lực mạch máu vùng đầu cổ.
Sau khi tỉnh giấc, không nên bật dậy ngay lập tức. Hãy nằm yên hoặc ngồi thư giãn tại chỗ khoảng 1 đến 2 phút, cử động nhẹ nhàng các đầu ngón tay, ngón chân và hít thở sâu để huyết áp và nhịp tim dần thích nghi với trạng thái tỉnh táo, tránh nguy cơ hoa mắt, chóng mặt.
Giấc ngủ trưa mang lại tác dụng hạ huyết áp tâm thu và tâm trương rất thực tế thông qua việc tạo ra hiện tượng trũng huyết áp tương tự giấc ngủ đêm [1], [3]. Đây là một phản ứng sinh lý lành mạnh giúp giảm tải tạm thời cho hệ tuần hoàn giữa ngày làm việc [1]. Tuy vậy, giấc ngủ trưa ngắn chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, người bệnh không được xem đây là biện pháp thay thế thuốc và luôn cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [4], [6].
