Nhiều người mắc bệnh gút rỉ tai nhau uống nước chanh mỗi sáng để lọc axit uric, giảm đau nhức khớp. Nước chanh có vị chua gắt tự nhiên khiến không ít người e ngại tính axit sẽ làm bệnh trầm trọng thêm. Trái với lo lắng đó, việc bổ sung nước chanh đúng liều lượng mang lại tác động kiềm hóa sau chuyển hóa, hỗ trợ bài tiết axit qua thận.
Nước chanh không trực tiếp triệt tiêu tinh thể urat ở khớp nhưng tạo môi trường thuận lợi để thận đào thải axit uric hiệu quả hơn. Người bệnh gút cần hiểu rõ cơ chế kiềm hóa này để sử dụng hợp lý, tránh lạm dụng gây hại dạ dày và men răng.
Cơ chế kiềm hóa dịch thể từ axit citric tự nhiên
Vị chua của chanh đến từ hàm lượng axit citric dồi dào. Nghiên cứu định lượng cho thấy nước chanh tươi chứa tới 1,44 g axit citric trong mỗi ounce chất lỏng [1]. Nước cốt chanh và nước chanh cô đặc mang lại lượng axit citric trên mỗi lít cao hơn hẳn so với nước ép bưởi hay cam đóng hộp [1].
Dù mang tính axit bên ngoài cơ thể, axit citric khi đi vào chu trình chuyển hóa sinh học lại giải phóng các gốc kiềm. Axit citric tự nhiên kích thích tạo muối citrat trong dịch thể. Citrat là chất ức chế tự nhiên quá trình kết tinh tinh thể trong nước tiểu [1].
Khi nồng độ citrat niệu tăng lên, pH nước tiểu được nâng cao, hạn chế tình trạng toan hóa dịch thể. Dung dịch nước chanh cung cấp thêm lượng chất lỏng cho cơ thể, làm tăng thể tích nước tiểu [1]. Sự gia tăng thể tích này làm giảm độ bão hòa của canxi và các tinh thể khác, thúc đẩy quá trình bài tiết [1].
Bằng chứng lâm sàng về tác động giảm axit uric
Một thử nghiệm ngẫu nhiên tiến hành năm 2008 theo dõi 30 bệnh nhân chia đều thành ba nhóm để đánh giá sự thay đổi bài tiết qua nước tiểu [2]. Nhóm thứ nhất dùng chính xác 60 mEq/ngày nước chanh tươi (tương đương khoảng 85 cc/ngày) [2]. Nhóm thứ hai dùng kali citrat liều 60 mEq/ngày, nhóm thứ ba chỉ áp dụng chế độ ăn kiêng [2].
Sau 3 tháng can thiệp, xét nghiệm máu không ghi nhận khác biệt rõ rệt giữa các nhóm [2]. Sự thay đổi tích cực thể hiện rõ nét qua xét nghiệm nước tiểu 24 giờ [2]. Nồng độ citrat niệu ở nhóm dùng nước chanh tăng gấp 2,5 lần so với ban đầu [2]. Trong khi đó, nhóm dùng kali citrat tăng gấp 3,5 lần và nhóm áp dụng chế độ ăn chỉ tăng 0,8 lần [2].
Mức canxi niệu ghi nhận giảm ở cả nhóm dùng nước chanh tươi và nhóm uống kali citrat [2]. Đáng chú ý, nồng độ axit uric trong nước tiểu giảm rõ rệt ở tất cả các nhóm tham gia [2]. Kết quả này cho thấy nước chanh tươi có thể trở thành phương án thay thế khả thi giúp kiềm hóa và tăng bài xuất axit uric [2].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ bào mòn răng
Dù kết quả kiềm hóa nước tiểu rất khả quan, nghiên cứu lâm sàng nêu trên có quy mô nhỏ với 30 đối tượng [2]. Nước chanh làm tăng citrat niệu nhưng hiệu quả vẫn thấp hơn dạng thuốc kali citrat tiêu chuẩn (tăng 2,5 lần so với 3,5 lần) [2]. Người bệnh không thể dùng nước chanh thay thế hoàn toàn thuốc hạ axit uric đặc hiệu.
Axit citric tự nhiên có nguy cơ làm tổn hại men răng nghiêm trọng nếu tiếp xúc trực tiếp kéo dài. Nghiên cứu năm 2008 theo dõi sự xói mòn răng người kéo dài suốt 20 tuần khi tiếp xúc với các loại nước ép trái cây họ cam quýt [3]. Nước chanh tươi thể hiện mức độ tàn phá men răng nặng nhất trong số các dung dịch thử nghiệm [3].
Răng ngâm trong nước chanh bị mất chiều cao múi răng, mất men răng vùng cổ răng, giảm bán kính thân răng và độ dày lớp men bao phủ [3]. Mức độ ăn mòn của nước chanh mạnh hơn cả axit axetic, nước ép bưởi, nước cam; trong khi mẫu răng ngâm nước lọc không suy chuyển [3]. Do đó, người uống nước chanh hằng ngày phải có biện pháp bảo vệ răng miệng kỹ lưỡng.
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh gút
Nhiều người tin rằng uống nước chanh nguyên chất càng đậm đặc thì khớp càng nhanh hết sưng. Nước chanh pha sẵn thương mại hoặc nước chanh giải khát đóng chai có hàm lượng axit citric dao động rất lớn, từ 0,03 đến 0,22 g/oz, thấp hơn nhiều lần so với chanh tươi [1]. Nước chanh đóng chai chứa ít hơn hoặc bằng một phần sáu lượng axit citric so với nước chanh tươi ép nguyên chất [1].
Các loại nước đóng chai này thường bổ sung nhiều đường ngọt để át vị chua, vô tình làm tăng axit uric máu. Việc tự ý uống nước cốt chanh đậm đặc cũng không làm tăng tốc độ hạ axit uric mà chỉ khiến niêm mạc dạ dày bị kích ứng dữ dội. Nước chanh đóng vai trò hỗ trợ tăng bài xuất qua đường tiết niệu, không phải thuốc giảm đau tức thời trong cơn gút cấp.
Nhóm người bệnh cần thận trọng
Người mắc bệnh gút kèm tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên uống nước chanh khi đói. Nồng độ axit tự nhiên cao dễ kích thích niêm mạc dạ dày đang tổn thương, gây đau thượng vị và ợ chua.
Người có men răng yếu, răng nhạy cảm hoặc đang mắc các bệnh lý nha chu cần tham khảo ý kiến nha sĩ trước khi dùng nước chanh hằng ngày. Những người suy thận nặng hoặc đang dùng thuốc giữ kali cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chức năng thận trước khi thay đổi lượng dịch thể tiêu thụ.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh gút muốn tận dụng tác dụng kiềm hóa cần dùng đúng liều lượng đã được thử nghiệm lâm sàng. Lượng dùng mỗi ngày là khoảng 85 cc nước chanh tươi (tương đương 60 mEq citrat) [2]. Tuyệt đối không uống trực tiếp nước cốt chanh nguyên chất.
Hãy pha loãng 85 cc nước chanh tươi vào 1 đến 1,5 lít nước lọc ấm, chia đều uống rải rác trong ngày. Bổ sung lượng nước này giúp tăng thể tích nước tiểu, làm loãng nồng độ tinh thể và giảm nguy cơ lắng đọng urat [1]. Không thêm đường cát hay mật ong vào nước chanh để tránh nạp thêm năng lượng dư thừa.
Uống nước chanh bằng ống hút để hạn chế tối đa bề mặt răng tiếp xúc trực tiếp với dung dịch axit [3]. Sau khi uống xong, súc miệng ngay bằng nước lọc sạch để trung hòa lượng axit còn sót lại trong khoang miệng. Không đánh răng ngay lập tức vì men răng lúc này đang mềm, rất dễ bị trầy xước và mòn nhanh hơn [3].
Nước chanh tươi đem lại lợi ích hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu và gia tăng đào thải nhờ lượng axit citric dồi dào [1, 6]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ lối sống, không thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh gút cần duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống nhiều nước lọc và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
