Táo bón kéo dài kèm cảm giác đầy tức bụng là nỗi ám ảnh thường trực của những người mắc hội chứng ruột kích thích. Để nhanh chóng giải thoát khỏi sự khó chịu này, không ít người đã tìm đến các biện pháp thụt tháo đại tràng tại nhà hoặc lạm dụng dịch vụ thải độc ruột trôi nổi.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là tuyệt đối không nên tự ý thụt tháo đại tràng. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro viêm rách niêm mạc, xáo trộn nồng độ điện giải trong máu và phá vỡ hoạt động co bóp tự nhiên của khung ruột [3, 5].

Hội chứng ruột kích thích và hiểu lầm về việc làm sạch ruột

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính ảnh hưởng trực tiếp đến đại tràng, với tỷ lệ mắc ước tính khoảng 11% dân số toàn cầu [1]. Bệnh biểu hiện chủ yếu qua các đợt đau bụng tái diễn kèm theo sự biến đổi bất thường của thói quen đại tiện [1]. Táo bón cũng là vấn đề tiêu hóa chức năng rất phổ biến, ước tính gặp ở khoảng 20% dân số nói chung và phụ nữ lớn tuổi có nguy cơ mắc cao gấp 2-3 lần nam giới [1].

Khi bị táo bón hành hạ dai dẳng, người bệnh thường nảy sinh tâm lý muốn tống khứ chất thải ra ngoài ngay lập tức bằng mọi giá. Họ lầm tưởng rằng việc bơm nước hay dung dịch làm sạch vào trực tràng là biện pháp hỗ trợ cơ học lành tính và vô hại. Trên thực tế, ruột kích thích là tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng, niêm mạc đại tràng rất dễ tổn thương trước các tác động xâm lấn nhân tạo [1].

Cơ chế tác động: Vì sao thụt tháo làm hại đại tràng?

Ống tiêu hóa dưới hoạt động nhịp nhàng nhờ vào các đợt co bóp cơ trơn và phản xạ rặn tự nhiên khi phân chạm đến bóng trực tràng. Khi thực hiện thụt tháo, một lượng lớn chất lỏng được bơm cơ học cưỡng bức vào lòng ruột, gây giãn căng lòng ống tiêu hóa một cách đột ngột. Hoạt động co bóp cơ trơn của đoạn ruột sau khi rửa sạch sẽ bị biến đổi hoàn toàn và khác biệt rõ rệt so với trạng thái tự nhiên [2].

Việc thường xuyên đưa các dụng cụ hoặc hóa chất lạ vào trực tràng còn dễ dẫn đến kích ứng bề mặt, gây tổn thương vi mạch và trợt loét niêm mạc [3, 7]. Hơn thế nữa, các dung dịch thụt có chứa muối phosphat hay khoáng chất hòa tan có xu hướng trao đổi nước và ion xuyên qua hàng rào niêm mạc, trực tiếp gây đảo lộn nồng độ chất điện giải trong tuần hoàn máu [3].

Bằng chứng khoa học về các biến chứng khi làm sạch ruột

Nghiên cứu y khoa đã ghi nhận cụ thể những trường hợp viêm đại tràng cấp tính khởi phát trực tiếp do việc lạm dụng chất làm sạch ruột [1]. Một báo cáo lâm sàng năm 2021 mô tả trường hợp người đàn ông 35 tuổi có tiền sử mắc hội chứng ruột kích thích đã tự ý dùng chất làm sạch đại tràng để giải quyết tình trạng táo bón dai dẳng [1]. Bệnh nhân sau đó phải nhập viện cấp cứu vì đau bụng dữ dội và tiêu chảy ra máu kéo dài suốt 1 tuần [1]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính (CT scan) có cản quang cho thấy thành ruột dày lên và xuất hiện dạng nốt lan tỏa từ đoạn xa đại tràng ngang, đại tràng xuống đến đại tràng xích-ma [1]. Khi nội soi, các bác sĩ phát hiện niêm mạc từ trực tràng đến đại tràng xuống bị viêm lan tỏa mức độ vừa, biến đổi mạch máu, đỏ rực và sần sùi hạt, kèm viêm đỏ tại van hồi manh tràng; người bệnh phải mất 10 ngày điều trị triệu chứng tích cực mới hồi phục [1]. Báo cáo này đưa ra khuyến cáo rõ ràng rằng người bệnh ruột kích thích cần tránh tự ý dùng các chất làm sạch ruột nếu không có chỉ định từ bác sĩ điều trị [1].

Bên cạnh nguy cơ viêm loét, thụt tháo còn kéo theo nguy cơ xáo trộn cân bằng ion nội môi [3]. Một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2006 trên 47 bệnh nhân nội trú chuẩn bị nội soi hoặc thụt bari đã theo dõi sát sao nồng độ điện giải khi sử dụng các phương pháp làm sạch [3]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng dung dịch thụt có chứa phosphat gây ra tình trạng tăng phosphat máu nhẹ ở 33% số trường hợp [3]. Đồng thời, tình trạng hạ canxi máu nhẹ xuất hiện ở 27% bệnh nhân thuộc nhóm thụt tháo này [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc uống dung dịch phosphat thậm chí gây tăng phosphat máu ở 57% trường hợp và hạ canxi máu ở 36% trường hợp, trong khi dung dịch uống PEG thường làm tăng nhẹ natri và giảm nhẹ kali máu [3]. Sự mất cân bằng giữa canxi và phosphat huyết thanh là nguy cơ tiềm ẩn rất đáng lo ngại, đặc biệt với những người có cơ địa yếu [3].

Ảnh hưởng tiêu cực của việc thụt rửa lên nhu động tự nhiên của đại tràng cũng đã được chứng minh qua nghiên cứu năm 1983 về vận động cơ trơn đoạn xa đại tràng [2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên 30 đối tượng sau khi thụt tháo làm sạch ruột bằng nước ở 2 thời điểm cách nhau 1 tuần, chia thành 3 nhóm: 10 người đi ngoài 1 lần/ngày, 10 người đi 2-3 lần/tuần và 10 người đi 3-12 lần/ngày [2]. Nghiên cứu bổ sung trên 10 đối tượng để so sánh đối chứng giữa trạng thái có thụt rửa và không thụt rửa ruột [2]. Kết quả cho thấy chỉ số vận động của đoạn đại tràng đã được rửa sạch hoàn toàn khác biệt so với khi chưa rửa [2]. Chỉ số vận động mỗi 3 phút biến thiên rất mạnh trong suốt 3 giờ theo dõi, và các chỉ số đo được ở những lần thử nghiệm ghép cặp hiếm khi đồng nhất [2]. Việc can thiệp bằng nước thụt đã làm xáo trộn tính ổn định sinh lý của cơ trơn đại tràng, khiến các cơn co thắt trở nên thất thường [2].

Mức độ an toàn của các thủ thuật làm sạch đại tràng còn phụ thuộc lớn vào loại chất lỏng đưa vào cơ thể [4]. Một nghiên cứu năm 1990 trên 247 bệnh nhân nội soi đại tràng đã so sánh 6 phương pháp làm sạch khác nhau để đánh giá khả năng kích ứng niêm mạc và độ sạch [4]. Kết quả ghi nhận dung dịch uống Golyetly và thụt nước muối sinh lý đơn thuần cho tỷ lệ kích ứng niêm mạc thấp nhất (đạt mức an toàn 100%), trong khi việc dùng dầu thầu dầu kết hợp thụt nước xà phòng hay magiê citrat kết hợp nước xà phòng gây kích ứng niêm mạc cao hơn đáng kể, khiến đại tràng bị tổn thương bề mặt [4].

Tại nhóm bệnh nhân trẻ tuổi, một nghiên cứu năm 1993 trên 52 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 4 tháng đến 18 tuổi) áp dụng 22 kiểu phối hợp thuốc nhuận tràng, thụt tháo và thuốc đạn trực tràng đã ghi nhận tác dụng phụ xuất hiện ở 90% bệnh nhân [5]. Đáng chú ý, việc phối hợp dung dịch X-Prep với thụt Fleet người lớn gây ra tỷ lệ tác dụng phụ cao nhất (18%), đồng thời có tới 9% trường hợp làm sạch không đạt yêu cầu khiến thủ thuật phải hoãn lại [5].

Ở chiều ngược lại, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 trên 227 bệnh nhân (gồm 102 nam và 125 nữ) bị táo bón cho thấy thụt tháo chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ làm sạch đại tràng phải trước khi soi nếu được thực hiện theo quy trình y khoa nghiêm ngặt trước khi uống thuốc xổ [6]. Điều này khẳng định thụt tháo chỉ là một can thiệp kỹ thuật có điều kiện trong môi trường bệnh viện, không phải phương pháp để người bệnh tùy tiện thực hiện tại nhà [3, 4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng y học

Lợi ích duy nhất đã được kiểm chứng của thụt tháo là chuẩn bị hình ảnh đại tràng sạch sẽ trước khi tiến hành các thủ thuật y khoa như nội soi hoặc chụp X-quang khung đại tràng cản quang bằng bari [4, 6]. Một khảo sát năm 1986 trên 114 bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích cho thấy chỉ có 15 trong số 84 người được thụt bari là phát hiện có bệnh lý thực thể khác, và các bệnh này đều có thể nghi ngờ từ trước qua xét nghiệm máu [7]. Việc lạm dụng các thủ thuật thụt rửa khi không có chỉ định vừa gây tốn kém vừa làm tăng nguy cơ tai biến không đáng có [6, 8].

Mặt khác, các nghiên cứu sẵn có về biến chứng viêm đại tràng hay rối loạn điện giải chủ yếu được thực hiện trong môi trường nội trú hoặc qua các báo cáo ca bệnh điển hình [3, 5]. Số lượng mẫu ở một số nghiên cứu còn hạn chế ở vài chục bệnh nhân [1, 5, 8]. Tuy nhiên, các cảnh báo về tổn thương mô học và biến động điện giải là bằng chứng xác thực cho thấy việc tự ý bơm chất lỏng vào đại tràng tiềm ẩn nguy cơ vượt xa cảm giác nhẹ nhõm tạm thời [3, 5].

Hiểu lầm phổ biến: Thụt tháo giúp thanh lọc cơ thể?

Nhiều người bệnh ruột kích thích tin theo những lời quảng cáo thiếu khoa học rằng thụt tháo định kỳ sẽ giúp thải sạch độc tố tích tụ trong thành ruột, từ đó chữa dứt điểm triệu chứng chướng bụng, đầy hơi. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng. Hội chứng ruột kích thích vốn dĩ đã có các triệu chứng đặc trưng như bụng căng trướng rõ rệt, cảm giác chướng tức, tăng tiết hơi trong ruột và rối loạn thói quen đi ngoài [8]. Việc thụt tháo không giải quyết được căn nguyên của các rối loạn vận động này mà còn kích thích làm tổn thương thêm niêm mạc vốn đang nhạy cảm [2, 3].

Một hiểu lầm tai hại khác là nghĩ rằng dung dịch làm sạch ruột nào cũng an toàn như nhau. Các dung dịch thụt chứa xà phòng, khoáng chất hay hóa chất tẩy rửa có thể gây viêm đại tràng cấp, trợt loét bề mặt và gây tiêu chảy ra máu dữ dội [3, 7]. Hơn nữa, việc lạm dụng thụt tháo thường xuyên sẽ làm trơ lì các thụ thể cảm nhận áp lực ở trực tràng, làm suy giảm nghiêm trọng phản xạ rặn tự nhiên, khiến tình trạng táo bón sau đó trở nên trầm trọng hơn [1, 3].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Tự ý thụt tháo là điều cấm kỵ với bất kỳ ai, nhưng các nhóm đối tượng sau đây đối mặt với rủi ro biến chứng nguy hiểm tính mạng:

  • Người cao tuổi: Táo bón thường gặp hơn ở người già [1], nhưng nhóm đối tượng này có khả năng bù trừ sinh lý kém, nguy cơ biến chứng rối loạn canxi, phosphat huyết thanh cao hơn hẳn [3].
  • Người có suy giảm chức năng thận: Khả năng đào thải khoáng chất suy yếu khiến việc hấp thu thụ động phosphat từ dịch thụt dễ dẫn đến tình trạng tăng phosphat máu nguy hiểm [3].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Tỷ lệ gặp tác dụng phụ khi can thiệp các biện pháp làm sạch ruột ở lứa tuổi này lên tới 90% [5].
  • Người có các dấu hiệu báo động bệnh lý thực thể: Một nghiên cứu năm 1990 trên 254 bệnh nhân đau bụng mạn tính cho thấy các dấu hiệu gợi ý bệnh lý thực thể ở đại tràng gồm: tốc độ máu lắng (ESR) trên 17 mm ở giờ đầu, tiền sử có máu trong phân, số lượng bạch cầu trên 10.000/cm3, tuổi trên 45, sốt nhẹ và gia đình có người thân trực hệ mắc bệnh tân sinh đại tràng [8]. Nếu có những biểu hiện này, việc tự ý thụt tháo có thể làm che lấp triệu chứng hoặc gây thủng ruột tại vị trí tổn thương [2, 3].

Giải pháp an toàn cải thiện táo bón cho người bệnh ruột kích thích

Thay vì tìm đến các can thiệp xâm lấn nguy hiểm, người mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón nên áp dụng các biện pháp tự nhiên và an toàn:

  • Bổ sung chất xơ hòa tan: Tăng cường các loại rau củ mềm, trái cây chín và yến mạch vào thực đơn hàng ngày. Nên tăng lượng xơ một cách từ từ để tránh sinh nhiều khí đường ruột gây trướng bụng.
  • Uống đủ lượng nước: Duy trì thói quen uống đủ từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày giúp làm mềm khối phân và kích thích nhu động ruột hoạt động nhịp nhàng.
  • Thiết lập phản xạ đi ngoài: Tập thói quen ngồi bồn cầu vào một khung giờ cố định trong ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng để tận dụng phản xạ dạ dày - đại tràng tự nhiên của cơ thể.
  • Vận động thể lực: Duy trì đi bộ hoặc tập thể dục nhẹ nhàng ít nhất 30 phút mỗi ngày nhằm kích thích lưu thông máu và thúc đẩy nhu động ruột.
  • Tuân thủ hướng dẫn y tế: Khi các biện pháp sinh hoạt không mang lại hiệu quả, cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được kê đơn thuốc nhuận tràng thẩm thấu an toàn, tuyệt đối không tự ý mua bộ dụng cụ thụt tháo về nhà [1].

Thụt tháo đại tràng là một thủ thuật y tế chỉ được thực hiện khi có chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh ruột kích thích tuyệt đối không tự ý thực hiện để tránh rủi ro viêm rách đại tràng và rối loạn điện giải. Lối sống khoa học cùng sự tư vấn chuyên môn là chìa khóa an toàn nhất để kiểm soát bệnh bền vững.