Người bị bệnh gút dùng cốt khí củ hỗ trợ hạ axit uric được không?

Đau sưng khớp ngón chân cái về đêm khiến nhiều người bệnh gút tìm đến các loại thảo dược dân gian như cốt khí củ với hy vọng hạ axit uric tự nhiên. Thói quen truyền tai nhau các bài thuốc sắc uống rất phổ biến nhưng lại thiếu thông tin kiểm chứng rõ ràng.

Trả lời thẳng câu hỏi: Các tài liệu nghiên cứu y khoa được cung cấp hiện không ghi nhận bất kỳ dữ liệu nào về tác dụng của cốt khí củ đối với bệnh gút hay khả năng hạ axit uric. Thay vào đó, bằng chứng khoa học tập trung làm rõ cơ chế gây bệnh tại thận, đường ruột và các phương pháp điều trị chuẩn mực giúp kiểm soát axit uric máu an toàn ^{[1] [2] [3]}.

Bản chất bệnh gút và ngưỡng axit uric cần nhớ

Gút là bệnh lý lắng đọng tinh thể, xảy ra khi cơ thể phản ứng viêm hoặc thoái hóa trước sự rối loạn chuyển hóa urat ^[1]. Urat vốn là sản phẩm cuối cùng bắt buộc của quá trình phân hủy purin trong cơ thể người ^[1]. Ở người bệnh gút không được điều trị, tổng lượng urat vượt mức bình thường, nồng độ urat trong máu tăng cao dẫn đến trạng thái siêu bão hòa ^[1].

Tình trạng tăng axit uric máu kéo dài được định nghĩa là khi nồng độ urat huyết thanh vượt quá 6.8 mg/dl ^[1]. Đây là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến các triệu chứng gút trên lâm sàng ^[1]. Khi tinh thể muối axit uric kết tinh tại khớp và mô xung quanh trong thời gian dài, tình trạng viêm khớp sẽ xảy ra và làm ảnh hưởng đến vận động của khớp ^[4].

Trong xã hội hiện đại, tăng axit uric máu là một trong những rối loạn chuyển hóa phổ biến nhất ^[5]. Thống kê từ một tài liệu năm 2006 cho thấy cứ 4 nam giới thì có 1 người và cứ 10 phụ nữ thì có 1 người mắc tăng axit uric máu có hoặc không có triệu chứng ^[5]. Một báo cáo khác công bố năm 2022 ghi nhận tại Mỹ, tỷ lệ người mắc bệnh gút là 3.9% và tỷ lệ tăng axit uric máu là 14.6% ^[6].

Biểu hiện lâm sàng của bệnh rất đa dạng, bao gồm viêm khớp gút cấp tính, bệnh khớp gút mạn tính, viêm bao hoạt dịch, viêm gân, hạt tophi dưới da hoặc hệ xương, cùng các tổn thương thận và sỏi đường tiết niệu ^{[1] [2] [5]}.

Cơ chế gây bệnh từ thận đến đường ruột

Nhiều người lầm tưởng ăn nhiều đạm là nguyên nhân duy nhất gây bệnh, nhưng dữ liệu khoa học chỉ ra gốc rễ nằm ở khả năng đào thải của thận. Trong phần lớn các trường hợp (từ 98-99%), tăng axit uric máu nguyên phát xảy ra do thận suy giảm khả năng bài tiết axit uric, trong khi việc cơ thể sản xuất quá mức axit uric lại khá hiếm gặp ^[2]. Yếu tố di truyền kết hợp với tình trạng thừa cân, suy dinh dưỡng hoặc các yếu tố thứ phát khác làm rối loạn bài tiết axit uric tại thận ^{[7] [5]}.

Tại thận, axit uric được tái hấp thu dưới sự điều hòa của chất vận chuyển urat URAT1 và GLUT9 ^{[1] [6]}. Khi quá trình này mất cân bằng, axit uric ứ đọng lại trong máu dẫn đến lắng đọng tinh thể muối urat tại mô, khớp và thận ^[3].

Bên cạnh thận, các nghiên cứu gần đây phát hiện sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột có liên quan mật thiết đến sự hình thành và phát triển của bệnh gút ^[3]. Chế độ ăn nhiều purin và nhiều đường fructose có thể gây rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột ở người bệnh gút ^[3]. Các axit béo chuỗi ngắn và nội độc tố do vi khuẩn đường ruột tạo ra có liên hệ chặt chẽ với phản ứng viêm của bệnh gút ^[3]. Ngoài ra, người bệnh gút còn có sự suy giảm đáng kể nhóm vi khuẩn đường ruột biểu hiện gen allantoinase ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hướng kiểm soát axit uric?

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại không đánh giá cốt khí củ mà tập trung vào hai hướng chính: điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột trên mô hình động vật và phát triển các hoạt chất nhắm vào quá trình vận chuyển axit uric tại thận.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát sự thay đổi hệ vi sinh đường ruột trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu do chế độ ăn nhiều purin ^[4]. Kết quả cho thấy hệ vi sinh đường ruột của nhóm chuột bệnh thay đổi rõ rệt ^[4]. Nhóm chuột tăng axit uric máu được dùng kháng sinh có hàm lượng axit uric thấp hơn nhóm chuột bệnh không dùng, và việc cấy ghép hệ vi sinh phân từ chuột bệnh sang chuột nhận cũng cho thấy vai trò tiềm năng của vi khuẩn đường ruột ^[4]. Tài liệu này cũng dẫn lại các ghi nhận trên động vật cho thấy một số lợi khuẩn có khả năng phân giải urat giúp ngăn ngừa tăng axit uric máu do axit oxonic, hoặc cải thiện tình trạng tăng axit uric máu do đường fructose bằng cách giảm inosine tại ruột ^[4]. Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng này là cơ chế cụ thể của hệ vi sinh đường ruột vẫn chưa rõ ràng và mới dừng ở mức độ nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột ^[4].

Một tổng quan công bố năm 2023 tiếp tục xem xét đặc điểm hệ vi sinh vật trên cả bệnh nhân và mô hình động vật mắc gút hoặc tăng axit uric máu ^[3]. Nghiên cứu phân tích mối liên hệ thông qua hàng rào ruột, chất chuyển hóa và hệ miễn dịch đường ruột, từ đó mở ra hướng điều trị tiềm năng nhắm vào hệ vi sinh, dù vẫn cần thêm dữ liệu lâm sàng chuẩn hóa ^[3].

Về các hoạt chất tác động lên thận, báo cáo năm 2022 ghi nhận hoạt chất taurine đã được chứng minh làm giảm biểu hiện mRNA và protein UAT trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu ^[6]. Đối với người, các chất ức chế URAT1 như SHR4640 và RDEA3170 hiện vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ^[6]. Đáng chú ý, nhóm thuốc ức chế SGLT2 (vốn là thuốc hạ đường huyết đã được phê duyệt) cho thấy khả năng thúc đẩy bài tiết axit uric thông qua cơ chế ức chế tái hấp thu tại kênh vận chuyển GLUT9 ^[6]. Một nghiên cứu năm 2006 cũng đề cập đến sự phát triển của thuốc ức chế xanthine oxidase là febuxostat và các chế phẩm uricase tái tổ hợp biến đổi ^[1].

Lợi ích và giới hạn của các phương pháp điều trị hiện hành

Mục tiêu điều trị bệnh gút rất rõ ràng, bao gồm hai phần: cắt cơn gút cấp để chấm dứt cơn đau và sự tàn phế, song song với việc hạ axit uric máu lâu dài bằng thay đổi lối sống và thuốc ^[2]. Mức axit uric huyết thanh mục tiêu cần đạt được là dưới 6 mg/dl (tương đương 360 micromol/L) ^[2].

Trong cơn gút cấp, các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), colchicine và glucocorticosteroid là những lựa chọn điều trị hàng đầu ^[7]. Để kiểm soát axit uric dài hạn, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc hạ axit uric như allopurinol hoặc nhóm thuốc tăng thải axit uric qua niệu ^[7]. Trường hợp dự phòng và điều trị bệnh thận cấp tính do axit uric, rasburicase là thuốc được lựa chọn bên cạnh việc bù nước và kiềm hóa nước tiểu ^[7].

Tuy nhiên, các thuốc điều trị hiện hành trên thị trường vẫn tồn tại những giới hạn, chống chỉ định và tác dụng phụ nhất định ^{[5] [4]}. Chẳng hạn, việc dùng thuốc tăng thải axit uric qua đường niệu bị hạn chế ở những bệnh nhân có tiền sử sỏi tiết niệu hoặc suy giảm chức năng thận ^[1]. Chính vì những giới hạn này, giới y học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu thêm các đích tác động mới an toàn hơn ^{[4] [6]}.

Hiểu lầm thường gặp về bệnh gút và thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần dùng các loại lá hoặc củ tự nhiên như cốt khí củ là có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây mà không lo biến chứng. Thực tế, chưa có bằng chứng nào trong các tài liệu y khoa nêu trên xác nhận hiệu quả của cốt khí củ, trong khi việc bỏ điều trị chuẩn sẽ khiến tinh thể urat tiếp tục lắng đọng âm thầm.

Hiểu lầm thứ hai là xem gút chỉ là bệnh đau khớp đơn thuần. Các nghiên cứu chỉ ra tăng axit uric máu còn liên quan chặt chẽ đến tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, đái tháo đường tuýp 2 và bệnh thận mạn tính ^{[8] [4]}. Nghiên cứu trên động vật cho thấy tăng axit uric máu gây căng thẳng oxy hóa, rối loạn chức năng mạch máu và làm thay đổi cấu trúc thành mạch nếu kéo dài ^[8]. Dữ liệu dịch tễ học cũng khẳng định mối liên hệ giữa tăng axit uric và cao huyết áp, đồng thời liệu pháp hạ axit uric giúp giảm huyết áp động mạch ^[8].

Hiểu lầm thứ ba là chủ quan không kiểm tra thận khi mới bị gút. Tổn thương thận do gút ở giai đoạn đầu thường diễn tiến âm thầm, khó nhận biết ^[6]. Nếu không phát hiện và xử trí kịp thời, người bệnh dễ bị sỏi thận axit uric, nhiễm trùng đường tiết niệu mạn tính và đẩy nhanh suy thận ^[6]. Đáng tiếc là thống kê cho thấy chỉ có 1 trong 5 bệnh nhân gút cấp được tầm soát bệnh thận mạn tính trong vòng một tháng sau khi khởi phát triệu chứng ^[6].

Ai nên thận trọng khi kiểm soát axit uric?

Người có bệnh nền thận hoặc tiền sử sỏi thận cần đặc biệt thận trọng. Khi chức năng thận suy giảm, nồng độ axit uric sẽ tăng song song với mức giảm độ lọc cầu thận (GFR) và sự gia tăng protein niệu ^[8]. Việc lựa chọn thuốc điều trị gút và dự phòng cơn cấp bắt buộc phải dựa trên các bệnh lý đi kèm, đặc biệt là bệnh thận mạn tính ^[8]. Những người từng bị sỏi tiết niệu hoặc suy thận không thể tùy tiện dùng các hoạt chất tăng đào thải axit uric qua thận ^[1].

Người mắc kèm tăng huyết áp và đái tháo đường cũng thuộc nhóm nguy cơ cao, vì sự kết hợp giữa tăng axit uric máu và hai bệnh lý này sẽ làm quá trình tổn thương thận diễn ra nhanh hơn ^[6].

Người trẻ tuổi có mức axit uric máu tăng cao bất thường nhưng không có triệu chứng gút và kèm theo suy thận mạn tiến triển chậm cần được thăm khám chuyên sâu để tìm nguyên nhân di truyền ^[8]. Mọi bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị bệnh nền tuyệt đối không tự ý dùng thêm thảo dược chưa rõ tương tác mà cần hỏi ý kiến bác sĩ.

Áp dụng thực tế để kiểm soát bệnh gút an toàn

Thay vì trông chờ vào các dược liệu chưa có dữ liệu kiểm chứng như cốt khí củ, người bệnh nên áp dụng phác đồ kết hợp giữa chế độ ăn uống và y học hiện đại ^{[7] [2]}. Về dinh dưỡng, cần hạn chế thực phẩm giàu purin và giảm tiêu thụ đường fructose để tránh làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, từ đó giảm kích hoạt phản ứng viêm ^[3].

Việc uống đủ nước hàng ngày là biện pháp thiết thực giúp hỗ trợ quá trình đào thải và dự phòng tổn thương thận cấp do axit uric ^[7]. Người bệnh cần thăm khám tổng quát các chỉ số chuyển hóa và khai thác kỹ thói quen dinh dưỡng để loại trừ hội chứng chuyển hóa hoặc các nguyên nhân gây tăng axit uric thứ phát ^[5].

Khi xuất hiện cơn gút cấp, người bệnh nên chủ động đề nghị bác sĩ tầm soát chức năng thận ngay trong tháng đầu tiên để ngăn chặn sớm nguy cơ sỏi thận và suy thận ^[6]. Trong suốt quá trình điều trị, cần tuân thủ thuốc theo đơn để duy trì mức axit uric máu ổn định dưới 6 mg/dl ^[2].

Kiểm soát bệnh gút là hành trình dài hạn đòi hỏi sự kiên trì dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng. Người bệnh không nên tự ý dùng cốt khí củ để thay thế thuốc điều trị khi chưa có bằng chứng y khoa xác thực. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng và phác đồ hạ axit uric phù hợp nhất với thể trạng của mình.