Nhiều người có thói quen nấu nước rễ cỏ tranh cùng một số loại thảo mộc để làm nước uống thanh nhiệt trong những ngày thời tiết oi bức. Gần đây, trên nhiều diễn đàn sức khỏe truyền miệng thông tin rằng loại nước uống dân dã này có khả năng "lọc đường", làm mát tụy và hỗ trợ hạ đường huyết hiệu quả cho người đái tháo đường. Liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự đúng dưới góc độ khoa học hay chỉ là một lời đồn thổi thiếu căn cứ?

Các dữ liệu thực nghiệm cho thấy rễ cỏ tranh không có tác dụng làm hạ đường huyết trực tiếp sau bữa ăn. Dù chứa một số hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa lipid gan trong phòng thí nghiệm, loại thảo mộc này không thể thay thế các biện pháp kiểm soát đường huyết chuẩn mực y khoa.

Băn khoăn về bài thuốc dân gian và sự thật từ góc nhìn y khoa

Rễ cỏ tranh, còn gọi là bạch mao căn trong y học cổ truyền, từ lâu đã xuất hiện trong các bài nước mát quen thuộc của người Việt. Nhờ vị ngọt dịu tự nhiên và tính mát, loại rễ này thường được kết hợp với mía lau, râu ngô hoặc lá dứa để giải khát. Khi các bệnh lý mạn tính như tiền đái tháo đường và đái tháo đường type 2 ngày càng gia tăng, xu hướng tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để ổn định đường huyết trở nên phổ biến.

Chính vì vị ngọt thanh mát, không ít người tin rằng nước rễ cỏ tranh có thể thay thế nước lọc hàng ngày để giúp hạ đường huyết và kích thích cơ thể sản sinh insulin. Tuy nhiên, trong y học thực chứng, mọi tác động sinh học của thảo dược đối với chỉ số glucose máu đều cần được kiểm nghiệm nghiêm ngặt qua các thử nghiệm có đối chứng, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận truyền miệng.

Thực tế nghiên cứu cho thấy việc một loại cây có tính giải nhiệt không đồng nghĩa với việc thảo dược đó có khả năng tác động lên quá trình chuyển hóa carbohydrate. Để làm sáng tỏ thắc mắc này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối đầu trực tiếp giữa rễ cỏ tranh và nhiều loài dược liệu khác trên mô hình dung nạp glucose.

Nghiên cứu dung nạp glucose: Rễ cỏ tranh không làm hạ đường huyết

Để đánh giá thực chất khả năng can thiệp vào chỉ số đường huyết, một nghiên cứu so sánh năm 2006 đã kiểm tra tiềm năng chống tăng đường huyết của nhiều cây thuốc dân gian qua nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [1]. Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã cho chuột uống dịch chiết từ các loại thảo dược cùng thời điểm với việc nạp một lượng glucose nhất định [1].

Liều lượng thử nghiệm được áp dụng đồng nhất là 5 mg dịch chiết cho mỗi 20 g trọng lượng cơ thể chuột [1]. Kết quả cho thấy trong khi một số loài thực vật khác như vỏ cây trâm mốc nung (Syzygium cumini) hay lá ngũ trảo (Vitex negundo) thể hiện hoạt tính làm giảm nồng độ glucose máu rõ rệt, thì rễ cỏ tranh (Imperata cylindrica) lại không ghi nhận bất kỳ sự sụt giảm đường huyết có ý nghĩa thống kê nào [1].

Thí nghiệm trên chuột chỉ ra rằng dịch chiết rễ cỏ tranh không thể ngăn chặn sự gia tăng đường huyết đột ngột sau khi nạp carbohydrate vào cơ thể [1]. Kết quả này hoàn toàn trái ngược với niềm tin của nhiều người rằng rễ cỏ tranh có thể hoạt động như một chất ức chế hấp thu đường hay chất kích thích tiết insulin nhanh. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành đánh giá phản ứng cấp tính trên mô hình động vật sau một liều dung nạp glucose, song nó là bằng chứng quan trọng cho thấy rễ cỏ tranh không có tác động hạ đường huyết tức thì [1].

Thành phần polysaccharide trong rễ cỏ tranh và đặc tính sinh học

Mặc dù không có khả năng làm giảm chỉ số đường huyết cấp tính, rễ cỏ tranh vẫn là đối tượng thu hút giới khoa học nhờ sở hữu nguồn polysaccharide tự nhiên dồi dào. Polysaccharide là những chuỗi carbohydrate phức hợp thường đóng vai trò then chốt tạo nên các đặc tính sinh học quý giá của nhiều loại thực vật.

Một nghiên cứu tập trung tối ưu hóa phương pháp chiết xuất polysaccharide từ rễ cỏ tranh bằng công nghệ hỗ trợ sóng siêu âm kết hợp nước nóng đã ghi nhận hiệu suất thu hồi polysaccharide đạt 28,50 % [2]. Các thông số chiết xuất tối ưu được thiết lập gồm thời gian siêu âm 85 phút, công suất siêu âm 192,75 W, nhiệt độ 90,74 độ C cùng tỷ lệ lỏng - rắn là 26,1 [2].

Phân tích hóa lý chuyên sâu cho thấy chuỗi polysaccharide này có trọng lượng phân tử 62,3 kDa và được cấu tạo chủ yếu từ ba loại đường đơn gồm arabinose, galactose và glucose [2]. Việc chứa thành phần gốc glucose trong chuỗi phân tử phức tạp này giải thích vì sao khi đun nấu, nước rễ cỏ tranh có vị ngọt thanh tự nhiên mà không cần thêm phụ gia tạo ngọt [2].

Cũng trong công trình này, dạng polysaccharide chiết xuất bằng sóng siêu âm thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ và có năng lực làm giảm tổn thương tế bào, ngăn ngừa hiện tượng tế bào chết theo chương trình do kích thích từ acid uric tốt hơn so với phương pháp chiết bằng nước nóng truyền thống [2]. Bên cạnh đó, hoạt chất này còn sở hữu độ bền nhiệt cao, mở ra tiềm năng lớn cho các ứng dụng chế biến trong công nghiệp thực phẩm [2]. Tuy nhiên, các đặc tính chống oxy hóa này không đồng nghĩa với khả năng trực tiếp cải thiện độ nhạy cảm của thụ thể insulin trong cơ thể.

Tác động gián tiếp đến chuyển hóa gan và acid uric

Dù không tác động trực tiếp lên chỉ số đường huyết, các hoạt chất từ rễ cỏ tranh lại bộc lộ những tác động tích cực đối với sức khỏe chuyển hóa thông qua việc điều hòa mỡ gan và hỗ trợ phản ứng viêm. Mối liên hệ giữa tình trạng kháng insulin, gan nhiễm mỡ và rối loạn acid uric vốn rất chặt chẽ trong hội chứng chuyển hóa.

Nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát sâu tác động của phân đoạn polysaccharide rễ cỏ tranh (ký hiệu ICPC-a) trên mô hình chuột bị tăng acid uric máu và mô hình tế bào gan HepG2 bị tổn thương bởi acid uric [3]. Kết quả thực nghiệm khẳng định ICPC-a đã cải thiện rõ rệt nồng độ cholesterol toàn phần, chất béo trung tính triglycerides và nồng độ lipoprotein tỷ trọng thấp LDL ở chuột thí nghiệm [3].

Bên cạnh việc cân bằng các chỉ số mỡ máu, hoạt chất này còn làm giảm sự lắng đọng lipid bất thường trong nhu mô gan, giúp giảm tỷ lệ trọng lượng gan trên trọng lượng cơ thể [3]. Đồng thời, các dấu hiệu chỉ điểm tổn thương gan, hiện tượng viêm nhiễm và tình trạng rối loạn mỡ máu đều có sự cải thiện đáng kể [3].

Phân tích chuyển hóa học cho thấy polysaccharide từ rễ cỏ tranh điều hòa quá trình chuyển hóa chất béo tại gan thông qua việc tác động vào con đường glycerophospholipid và enzym LPCAT3 [3]. Khi thử nghiệm trên các tế bào gan bị làm suy giảm biểu hiện enzym LPCAT3, polysaccharide rễ cỏ tranh vẫn có thể làm giảm tích tụ mỡ do acid uric, nhưng mức độ hiệu quả bị suy giảm rõ rệt so với tế bào có mức LPCAT3 bình thường [3].

Phát hiện này chứng minh LPCAT3 là một đích tác động sinh học quan trọng mà qua đó polysaccharide rễ cỏ tranh giúp điều hòa rối loạn mỡ gan do acid uric gây ra [3]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hoạt chất này đóng vai trò như một chất tiền sinh học (prebiotic), hỗ trợ bảo vệ cân bằng nội môi lipid và giảm phản ứng viêm tại gan [3]. Dù tác động này gián tiếp hỗ trợ sức khỏe của lá gan – cơ quan đóng vai trò trung tâm trong chuyển hóa năng lượng – nó vẫn không chứng minh rễ cỏ tranh có thể trực tiếp làm tăng độ nhạy insulin hay hạ đường huyết.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng nước rễ cỏ tranh cho người tiểu đường

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc coi nước rễ cỏ tranh như một vị thuốc "khắc tinh của tiểu đường". Không ít bệnh nhân khi thấy nước có vị ngọt thanh nhưng được quảng cáo là "thảo dược tự nhiên" đã chủ quan uống thay thế nước lọc cả ngày với hy vọng thanh lọc tuyến tụy và đào thải đường thừa qua đường tiểu.

Quan niệm này tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Như dữ liệu khoa học năm 2006 đã chỉ rõ, dịch chiết rễ cỏ tranh không làm giảm mức đường huyết sau ăn khi nạp đường vào cơ thể [1]. Nếu người bệnh ngộ nhận rễ cỏ tranh là bài thuốc hạ đường mà lơ là chế độ dinh dưỡng, chỉ số đường huyết sẽ không được kiểm soát tốt và dẫn đến nguy cơ biến chứng mạn tính.

Một sai lầm nghiêm trọng khác đến từ cách chế biến truyền thống. Người dân thường nấu rễ cỏ tranh chung với mía lau, ngô ngọt hoặc nêm thêm đường phèn để tạo cảm giác dễ uống hơn. Hành động này vô tình biến một loại nước uống thanh nhiệt thành dung dịch chứa hàm lượng đường đơn giản hòa tan cao, khiến đường huyết sau khi uống tăng vọt một cách khó lường.

Nguy hiểm hơn cả là tình trạng một số người bệnh tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ đường huyết theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước rễ cỏ tranh dài ngày. Việc từ bỏ điều trị y khoa dựa trên niềm tin truyền miệng không có căn cứ vững chắc có thể đẩy người bệnh vào các tình trạng cấp cứu nguy hiểm do tăng đường huyết quá mức.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Nước rễ cỏ tranh có tính lợi tiểu tự nhiên và tính hàn theo y học cổ truyền, do đó không phải ai cũng có thể dùng một cách tùy tiện, đặc biệt là các nhóm đối tượng có bệnh nền phức tạp.

Người bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết hay tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Dù rễ cỏ tranh không làm hạ đường huyết trực tiếp [1], việc sử dụng một lượng lớn nước lợi tiểu có thể gây mất nước, làm cô đặc máu hoặc xáo trộn cân bằng thể dịch, gây khó khăn cho việc theo dõi chỉ số đường huyết ổn định.

Những người có bệnh lý suy thận mạn tính hoặc rối loạn chức năng bài tiết của thận tuyệt đối không nên tự ý uống nước rễ cỏ tranh thay nước hàng ngày. Tác dụng kích thích bài niệu mạnh mẽ có thể làm thay đổi nồng độ điện giải trong máu, tạo thêm áp lực lên cầu thận đang bị tổn thương.

Người có thể trạng hư hàn, tỳ vị yếu, thường xuyên bị lạnh bụng, đầy hơi, khó tiêu hoặc dễ đi ngoài phân lỏng cũng nên tránh dùng nước rễ cỏ tranh thường xuyên. Tính chất làm mát của loại nước này có thể làm nặng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa và gây cảm giác mệt mỏi, suy giảm thể lực.

Phụ nữ mang thai và người mẹ đang trong giai đoạn cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại dịch chiết thảo dược đậm đặc nào, bao gồm cả rễ cỏ tranh, để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và trẻ nhỏ.

Hướng dẫn sử dụng rễ cỏ tranh an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị mộc mạc của rễ cỏ tranh và muốn sử dụng như một thức uống giải khát trong những ngày hè, hãy áp dụng các nguyên tắc an toàn để không ảnh hưởng xấu đến sức khỏe chuyển hóa.

Về cách chế biến, chỉ nên dùng rễ cỏ tranh tươi hoặc khô đã được rửa sạch bụi đất, nấu cùng nước sôi trong thời gian vừa phải. Tuyệt đối không thêm đường phèn, đường cát, mật ong hay nấu kèm các nguyên liệu chứa nhiều đường tự do như mía lau ngọt đậm. Việc giữ nguyên vị mộc tự nhiên sẽ giúp bạn tránh nạp thêm calo rỗng và carbohydrate hấp thu nhanh vào cơ thể.

Về liều lượng và tần suất, không nên uống nước rễ cỏ tranh dồn dập nhiều ngày liên tiếp hoặc thay thế hoàn toàn nguồn nước lọc hàng ngày. Mỗi tuần chỉ nên uống từ 1 đến 2 lần, mỗi lần khoảng 1 cốc vừa phải (khoảng 200 ml) như một món nước mát giải nhiệt trong bữa phụ, không nên uống vào buổi tối muộn để tránh làm gián đoạn giấc ngủ do đi tiểu đêm.

Nếu bạn đang được chẩn đoán mắc đái tháo đường, tiền đái tháo đường hoặc có các rối loạn mỡ máu kèm theo, điều quan trọng nhất vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi thay đổi trong thói quen ăn uống, kể cả việc bổ sung các loại nước thảo mộc quen thuộc, đều cần được trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi.

Tóm lại, nước rễ cỏ tranh là một thức uống giải khát truyền thống mang lại cảm giác thanh mát và chứa các polysaccharide có tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ mỡ gan [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học khẳng định rễ cỏ tranh không có công năng hạ đường huyết trực tiếp [1]. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không thần thánh hóa loại thảo mộc này để bảo vệ sức khỏe chuyển hóa một cách an toàn và khoa học.