Đau nhức xương khớp khi trái gió trở trời hoặc lúc đi lại, đứng lên ngồi xuống là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi. Nhiều người truyền tai nhau dùng rễ cây phòng phong sắc uống để giảm đau, nhưng không rõ thảo dược này tác động ra sao và dùng thế nào cho an toàn.
Thực tế, các nghiên cứu bước đầu trên tế bào và động vật cho thấy chiết xuất phòng phong có khả năng ức chế phản ứng viêm, giảm sưng đau và bảo vệ sụn khớp trong bệnh thoái hóa khớp cũng như viêm khớp dạng thấp [1], [2]. Tuy nhiên, vì chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người và chưa có liều chuẩn cho bệnh nhân, người bệnh chỉ nên xem đây là hướng hỗ trợ tiềm năng và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.
Góc nhìn y học cổ truyền và bản chất bệnh khớp
Trong y học cổ truyền, phòng phong (tên khoa học: Saposhnikovia divaricata) từ lâu đã được ghi nhận trong y văn cổ "Thần Nông bản thảo kinh" là vị thuốc thượng phẩm [1]. Dược liệu này nổi tiếng với công dụng khu phong, trừ hàn, giảm sưng phù, xoa dịu tình trạng đau nhức xương cốt và mệt mỏi toàn thân [1], [3]. Thậm chí, có hơn 130 bài thuốc cổ truyền chứa phòng phong được ứng dụng để xử lý chứng viêm khớp dạng thấp [3].
Dưới góc nhìn y học hiện đại, thoái hóa khớp là rối loạn cơ xương khớp phổ biến nhất và là bệnh lý thoái hóa khớp thường gặp nhất ở người cao tuổi [2]. Bệnh xảy ra do chấn thương, mất cấu trúc và chức năng sụn, kèm theo sự mất cân bằng giữa các quá trình gây viêm và chống viêm trong cơ thể [2]. Tổn thương chủ yếu nằm ở sụn khớp và phần xương dưới sụn của các khớp hoạt dịch, dẫn đến suy giảm chức năng khớp và gây đau đớn khi khớp phải chịu lực như lúc đi bộ hoặc đứng [2].
Hiện nay, y học vẫn chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn bệnh thoái hóa khớp vì sụn một khi đã bị phá hủy thì rất khó phục hồi [2]. Mục tiêu điều trị chủ yếu là giảm đau, duy trì hoặc cải thiện khả năng vận động, tăng cường sức mạnh cho khớp và hạn chế tối đa nguy cơ tàn phế [2].
Phòng phong tác động lên khớp bị viêm như thế nào?
Khi khớp bị tổn thương hoặc viêm nhiễm, các tế bào miễn dịch trong cơ thể sẽ hoạt động quá mức và tiết ra hàng loạt chất trung gian gây viêm. Quá trình này làm khớp sưng tấy, đau nhức và thúc đẩy sự bào mòn lớp sụn bảo vệ đầu xương.
Các phân tích hóa dược hiện đại đã tìm thấy tới 5536 hợp chất trong chiết xuất nước của rễ phòng phong, trong đó chọn lọc được 19 thành phần có hoạt tính sinh học nổi bật [3]. Sau khi đi vào cơ thể động vật, các nhà khoa học xác định được 4945 chất chuyển hóa trong huyết thanh, với 17 chất thể hiện hoạt tính kháng viêm trực tiếp [3]. Hai nhóm hoạt chất đáng chú ý nhất trong phòng phong là các hợp chất chromone và polysaccharide [1], [4].
Các hoạt chất này hoạt động theo cơ chế "đa đích". Thứ nhất, chúng khóa chặt các chất truyền tin gây viêm điển hình như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), các interleukin (IL-6, IL-1beta, IL-17), nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [1], [2], [4]. Thứ hai, phòng phong giúp điều hòa miễn dịch tại khớp bằng cách ức chế đại thực bào M1 (nhóm tế bào thúc đẩy viêm) và tăng cường đại thực bào M2 (nhóm tế bào làm dịu phản ứng viêm và hỗ trợ sửa chữa mô) [3].
Ngoài ra, trong bệnh viêm khớp dạng thấp, lớp màng hoạt dịch quanh khớp thường tăng sinh bất thường như một khối u lành tính, tiết ra các enzyme phá hủy sụn như MMP-1 và MMP-3 [4]. Chiết xuất phòng phong có khả năng kích hoạt gen p53 và protein caspase-3, từ đó thúc đẩy quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của các tế bào màng hoạt dịch tăng sinh bất thường này, ngăn không cho chúng tiếp tục ăn mòn khớp [4].
Bằng chứng khoa học về tác dụng bảo vệ sụn và giảm đau
Cho đến nay, hiệu quả của phòng phong đối với bệnh lý xương khớp đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu trên mô hình tế bào (in vitro) và động vật (in vivo) từ năm 2016 đến năm 2025. Dưới đây là chi tiết từng công trình khoa học.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá trực tiếp tác dụng chống thoái hóa khớp của chiết xuất ethanol từ phòng phong trên cả tế bào và chuột [2]. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất này được thử nghiệm trên dòng đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích viêm bằng lipopolysaccharide (LPS), kết quả cho thấy sự sụt giảm rõ rệt của các chất gây viêm NO, PGE2, TNF-alpha và IL-6 [2]. Trên mô hình chuột bị gây thoái hóa khớp bằng monosodium iodoacetate (MIA), các nhà khoa học cho chuột uống chiết xuất phòng phong với liều 200 mg/kg mỗi ngày trong suốt 28 ngày [2]. Kết quả sau 28 ngày cho thấy chuột phục hồi khả năng chịu lực ở chi sau, giảm nồng độ các cytokine gây viêm trong máu, đồng thời mô sụn và xương dưới sụn được bảo vệ khỏi sự phá hủy [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên chuột và tế bào, chưa xác định được liều dùng tương đương trên người.
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu năm 2018 đã đi sâu vào tác dụng của hoạt chất polysaccharide chiết xuất từ phòng phong trên các tế bào nguyên bào sợi màng hoạt dịch (FLS) tách từ chuột bị viêm khớp dạng thấp [4]. Mô hình chuột bệnh được tạo ra bằng cách kết hợp các yếu tố phong, hàn, thấp cùng tác nhân sinh học [4]. Khi đưa polysaccharide phòng phong nồng độ cao vào môi trường nuôi cấy tế bào, hoạt chất này đã làm tăng biểu hiện gen và protein P53 một cách có ý nghĩa thống kê, đồng thời ức chế tiết TNF-alpha và IL-1beta [4]. Song song đó, tỷ lệ protein chống chết tế bào Bcl-2/Bax cùng mức enzyme phá hủy sụn MMP-1, MMP-3 giảm mạnh, trong khi dấu ấn gây chết tế bào bất thường là caspase-3 lại tăng lên [4]. Điểm hạn chế là thí nghiệm chỉ diễn ra trong ống nghiệm trên tế bào tách rời, chưa phản ánh được toàn bộ phản ứng của cơ thể sống.
Đến năm 2023, một công trình khác đã kết hợp dược lý mạng và thực nghiệm trên chuột bị viêm khớp dạng thấp do chất bổ trợ Freund hoàn chỉnh (CFA) gây ra [5]. Việc sử dụng phòng phong giúp chuột tăng cân trở lại, giảm sưng vùng bàn chân và hạ thấp nồng độ các yếu tố gây viêm trong huyết thanh [5]. Phân tích mô bệnh học cho thấy thảo dược này làm giảm sự xâm nhập của tế bào viêm, giảm tăng sinh màng hoạt dịch và hạn chế rõ rệt tổn thương sụn [5]. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện phòng phong tác động qua con đường chuyển hóa purine, cụ thể là làm giảm biểu hiện mRNA của enzyme adenosine deaminase (ADA) và giảm mức chuyển hóa inosine so với nhóm chuột không được điều trị [5]. Dù vậy, nghiên cứu không công bố số lượng chuột cụ thể cũng như thời gian can thiệp chi tiết trong bản tóm tắt.
Bước sang năm 2024, các nhà khoa học tập trung vào nhóm hoạt chất chromone từ phòng phong trên mô hình chuột bị viêm khớp do collagen (CIA) [1]. Bằng công nghệ cộng hưởng plasmon bề mặt (SPR) và sắc ký hiện đại, nhóm nghiên cứu xác nhận chromone là thành phần chính giúp giảm sưng khớp, hạ chỉ số viêm khớp và giảm nồng độ các kháng thể tự miễn IgG, IgG1, IgG2a, IgG2b ở chuột bệnh [1]. Phân tích chip protein cho thấy chromone ức chế sự kích hoạt tế bào miễn dịch thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu TNF-alpha, IL-17, đồng thời làm tăng các protein tạo xương như BMP3 và phospho-Smad2 [1]. Giới hạn của công trình này vẫn nằm ở phạm vi tiền lâm sàng trên chuột nhắt.
Gần đây nhất, một nghiên cứu năm 2025 đã khảo sát chiết xuất nước của rễ phòng phong trên mô hình chuột thiếu hụt gen IL-1RA bị viêm khớp dạng thấp và trên mô hình tế bào [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước làm giảm triệu chứng viêm khớp ở chuột, ức chế sự tăng sinh bất thường của tế bào màng hoạt dịch và điều chỉnh cân bằng đại thực bào thông qua việc kiểm soát hai con đường tín hiệu TNF-alpha và RAGE (thụ thể của các sản phẩm glycat hóa bền vững) [3]. Cũng giống các nghiên cứu trước, dữ liệu này chưa được kiểm chứng qua thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân thực tế.
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng
Nhìn tổng thể từ chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của phòng phong là khả năng tác động kép: vừa giảm triệu chứng (giảm sưng phù, khôi phục khả năng chịu lực cho chân), vừa bảo vệ cấu trúc giải phẫu của khớp (giảm tổn thương sụn và xương dưới sụn, ngăn màng hoạt dịch dày lên) [2], [5]. Dù dùng dưới dạng chiết xuất nước, chiết xuất cồn (ethanol) hay tách chiết riêng hoạt chất chromone, polysaccharide, dược liệu này đều thể hiện đặc tính kháng viêm nhất quán [1], [2], [3], [4].
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là toàn bộ bằng chứng đều dừng lại ở mức độ tiền lâm sàng (trên đĩa nuôi cấy tế bào và trên chuột). Cơ địa và hệ miễn dịch của con người phức tạp hơn nhiều so với động vật gặm nhấm. Mức liều 200 mg/kg dùng cho chuột trong 28 ngày [2] không thể nhân lên theo cân nặng để áp dụng trực tiếp cho người vì tốc độ chuyển hóa thuốc ở hai loài hoàn toàn khác nhau. Ngoài ra, các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá đầy đủ độc tính trên gan, thận nếu sử dụng chiết xuất phòng phong kéo dài.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng phòng phong trị bệnh khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống nước sắc phòng phong có thể "chữa khỏi tận gốc" bệnh thoái hóa khớp hoặc làm sụn mọc mới hoàn toàn. Như các nhà khoa học đã chỉ rõ, thoái hóa khớp hiện chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn do sụn đã hỏng rất khó tái tạo; mọi can thiệp chỉ nhằm kiểm soát cơn đau, bảo vệ phần sụn còn lại và duy trì vận động [2].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua rễ phòng phong về ngâm rượu hoặc sắc uống với liều lượng tùy thích. Trong thực tế nghiên cứu, các nhà khoa học phải sử dụng quy trình chiết xuất chuẩn hóa bằng nước hoặc ethanol, thậm chí phân lập từng nhóm chất mới đạt được hiệu quả mong muốn [1], [2], [3]. Việc tự đun nấu tại nhà không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, dễ dẫn đến quá liều hoặc nhiễm tạp chất từ dược liệu bảo quản kém.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì phòng phong có tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch (như làm giảm các kháng thể IgG và điều hòa đại thực bào) [1], [3], những người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc sinh học điều trị viêm khớp dạng thấp hoặc thuốc kháng viêm giảm đau Tây y cần hết sức thận trọng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý nền về gan, thận tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm từ phòng phong khi chưa có chỉ định của thầy thuốc. Người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật họ Hoa tán (Apiaceae) cũng cần lưu ý nguy cơ phản ứng quá mẫn.
Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người đau khớp
Trong thực hành y học cổ truyền, phòng phong hiếm khi được dùng độc vị (một mình) để trị bệnh xương khớp mà thường được phối hợp trong hơn 130 bài thuốc cổ phương cùng các vị thuốc khác nhằm tăng hiệu quả và giảm tác dụng phụ [3]. Do đó, người bệnh muốn sử dụng phòng phong nên đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc phòng khám chuyên khoa để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể bệnh.
Về cách chế biến, nghiên cứu cho thấy hoạt chất kháng viêm của phòng phong có thể tan trong nước (dạng thuốc sắc) hoặc trong cồn (chiết xuất ethanol) [2], [3]. Nếu được bác sĩ kê đơn thuốc sắc, người bệnh cần tuân thủ đúng thời gian đun nấu và liều lượng mỗi ngày, không tự ý tăng liều khi thấy khớp đang đau nhiều.
Bên cạnh việc dùng thuốc, người bị thoái hóa khớp cần kết hợp chế độ sinh hoạt khoa học để giảm tải áp lực lên sụn khớp và xương dưới sụn khi đi đứng [2]. Hãy duy trì cân nặng hợp lý, tập các bài vận động nhẹ nhàng không gây dồn lực mạnh lên khớp gối (như bơi lội, đạp xe chậm), ăn uống cân bằng và uống đủ nước mỗi ngày.
Tóm lại, phòng phong là một dược liệu quý có cơ sở khoa học bước đầu trong việc ức chế viêm, giảm sưng đau và bảo vệ sụn khớp trên thực nghiệm [2], [5]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là "thần dược" thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh xương khớp nên thăm khám bác sĩ để có hướng kết hợp Đông - Tây y an toàn, giúp kiểm soát cơn đau bền vững và giữ gìn khả năng vận động lâu dài.
