Thói quen hãm trà thảo mộc từ các loài hoa lan thuộc chi Hoàng thảo (Dendrobium), trong đó có phi điệp kép (Dendrobium nobile), ngày càng phổ biến tại nhiều gia đình Việt. Tuy nhiên, nhiều người vẫn lo lắng việc uống loại trà này liên tục mỗi ngày có thể gây quá tải và làm tổn thương gan, thận.

Dữ liệu nghiên cứu khoa học hiện có cho thấy dịch chiết nước từ nhóm dược liệu này có độ an toàn cao, không gây độc tính bán trường diễn hay tổn thương mô học ở gan, thận trên thực nghiệm động vật ngay cả ở liều cao kéo dài 90 ngày [1]. Ngược lại, các hoạt chất trong phi điệp kép được đào thải nhanh qua cơ thể và còn thể hiện tác dụng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước tình trạng viêm, oxy hóa và nhiễm mỡ [2][3][4].

Dược liệu quý đi vào tách trà hàng ngày

Trong y học cổ truyền châu Á, dược liệu Thạch hộc (Herba Dendrobii hay Shi-Hu) thuộc họ Lan (Orchidaceae) từ lâu đã được hãm làm trà uống bồi bổ sức khỏe, hạ sốt, sáng mắt [1]. Khác với các thảo dược chỉ lấy từ một loài duy nhất, Thạch hộc được thu hái từ nhiều loài lan khác nhau, bao gồm Dendrobium nobile (phi điệp kép/thạch hộc kim thoa), D. tosaense, D. huoshanense và D. candidum [1]. Do tốc độ sinh trưởng chậm và phân bố tự nhiên thưa thớt, nhóm thảo dược này từng nằm trong danh mục cần bảo vệ [1].

Theo ghi chép y học cổ truyền, nhóm dược liệu Dendrobium có vị ngọt, tính hơi hàn, quy vào hai kinh Vị (dạ dày) và Thận [5]. Thảo dược này được dùng để ích vị, sinh tân dịch (kích thích tiết dịch cơ thể, tăng tiết nước bọt), tư âm, thanh nhiệt và cải thiện hội chứng âm hư ở phổi, dạ dày, thận với các biểu hiện khát nhiều, tiểu nhiều, chảy máu chân răng [5]. Tại Úc, các loài thuộc chi này còn được ghi nhận dùng làm thực phẩm bản địa và xử lý tình trạng phát ban, ngứa da dị ứng [5].

Hoạt chất đi vào gan thận và bảo vệ tế bào ra sao?

Phi điệp kép (Dendrobium nobile) chứa các nhóm hợp chất sinh học đặc trưng gồm alkaloid (nổi bật là dendrobine), sesquiterpene glycoside, polysaccharide và bibenzyl [2][3][5]. Khi uống dịch chiết nước phi điệp kép, các hoạt chất này thẩm thấu và thải trừ rất nhanh, không tích tụ lâu gây gánh nặng cho cơ quan nội tạng [2].

Một nghiên cứu năm 2024 phân tích dược động học của 6 hợp chất sesquiterpene glycoside trong dịch chiết nước D. nobile trên chuột cho thấy tất cả đều được hấp thu nhanh và đào thải nhanh khỏi huyết tương [2]. Trong vòng 2 giờ sau khi uống, các chất này phân bố đến các mô theo thứ tự nồng độ từ cao xuống thấp: ruột non, dạ dày, ruột già, tuyến tụy, phổi, thận, gan, tim, tuyến ức, lá lách và thấp nhất ở não [2]. Tốc độ thanh thải nhanh giúp hạn chế nguy cơ ứ đọng độc chất tại thận và gan [2].

Tại mô gan, các hoạt chất của phi điệp kép tác động tích cực lên quá trình chuyển hóa và chống oxy hóa [3][6]. Hoạt chất dendrobine làm giảm men gan ALT, AST, giảm chất chỉ điểm stress oxy hóa Malondialdehyde (MDA) và tăng enzyme chống oxy hóa Superoxide Dismutase (SOD) [3]. Hợp chất này còn điều hòa miễn dịch, giảm tổn thương gan thông qua việc ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF, IL6, IL1B và ức chế đường truyền tín hiệu AKT1, STAT3 [3].

Bên cạnh đó, nhóm alkaloid toàn phần từ D. nobile (DNLA) giúp kích hoạt con đường tín hiệu chống oxy hóa Nrf2 tại nhân tế bào gan, tăng biểu hiện các gen chống oxy hóa (metallothionein-1, Nqo1) [6][7]. Nhóm hoạt chất này còn điều hòa gen chuyển hóa đường và mỡ tại gan: tăng biểu hiện gen đốt cháy axit béo (Acox1, Cpt1a), tăng gen phân giải mỡ (ATGL), tăng gen chuyển hóa đường (Glut2, FoxO1, PGC1alpha, GLUT4, PPARalpha) và giảm yếu tố tổng hợp mỡ Srebp1 [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính và tác dụng trên gan, thận?

Để trả lời câu hỏi dùng dài ngày có hại gan thận không, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đánh giá độc tính bán trường diễn (dùng liên tục nhiều tuần đến nhiều tháng) và thử nghiệm lâm sàng trên người [1][4][5].

Về ngưỡng an toàn và độc tính bán trường diễn, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá độ an toàn trong 90 ngày và độc tính di truyền của dịch chiết nước giống lan lai Dendrobium Taiseed Tosnobile (lai giữa D. tosaense và D. nobile) [1]. Thử nghiệm thực hiện trên 80 con chuột cống Sprague-Dawley, chia làm 4 nhóm (mỗi nhóm 10 đực, 10 cái), cho uống dịch chiết ở các mức liều 800, 1600 hoặc 2400 mg/kg thể trọng mỗi ngày liên tục trong 90 ngày, so sánh với nhóm chứng uống nước cất [1]. Đồng thời, độc tính di truyền được kiểm tra qua xét nghiệm đột biến ngược vi khuẩn và xét nghiệm vi nhân tế bào động vật có vú trên chuột nhắt ICR [1]. Kết quả sau 90 ngày không ghi nhận bất kỳ thay đổi bất thường nào về dấu hiệu lâm sàng, cân nặng hay khám mắt [1]. Các chỉ số xét nghiệm nước tiểu, huyết học, sinh hóa máu (bao gồm chức năng gan, thận) và giải phẫu mô bệnh học nội tạng đều không có sự khác biệt giữa nhóm dùng dược liệu và nhóm chứng [1]. Nghiên cứu kết luận mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) lớn hơn 2400 mg/kg/ngày [1]. Một báo cáo tổng quan năm 2021 cũng khẳng định các thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết nước Dendrobium trên chuột Sprague-Dawley ở mức liều rất cao là 2400 mg/kg và 5000 mg/kg không gây ra độc tính [5].

Về tác dụng trên bệnh lý gan ở người, một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2024 đã khảo sát 80 bệnh nhân mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) mức độ nhẹ đến trung bình trong giai đoạn từ tháng 11/2020 đến tháng 11/2022 [4]. Bệnh nhân được chia làm hai nhóm: nhóm đối chứng (40 người) nhận phác đồ điều trị tiêu chuẩn, và nhóm quan sát (40 người) dùng thêm bột Dendrobium nobile Lindl. kết hợp phác đồ tiêu chuẩn trong 8 tuần [4]. Kết quả cho thấy tổng tỷ lệ có hiệu quả ở nhóm dùng kết hợp bột D. nobile đạt 97,50%, cao hơn mức 72,5% ở nhóm chứng [4]. Sau 8 tuần, nhóm dùng thêm thảo dược giảm rõ rệt điểm triệu chứng lâm sàng, cải thiện chức năng gan, mỡ máu và giảm đáng kể các chỉ số xơ hóa gan trong huyết thanh gồm axit hyaluronic (HA), laminin (LN), procollagen loại III (PC III) và collagen loại IV (CIV) với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) [4].

Một nghiên cứu khác năm 2024 kết hợp dược lý mạng và thực nghiệm trên tế bào gan người HepG2 bị gây độc bằng axit palmitic cũng xác nhận bệnh nhân mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD) được điều trị bằng D. nobile có sự cải thiện rõ rệt chức năng gan [3].

Trên mô hình tổn thương gan do rượu, nghiên cứu năm 2023 tiến hành trên 18 con chuột đực Sprague-Dawley chia làm 3 nhóm (nhóm chứng, nhóm mô hình bệnh, nhóm điều trị, mỗi nhóm 6 con) [8]. Nhóm điều trị được uống dịch chiết nước D. nobile liều 152 mg/kg mỗi ngày trong 30 ngày liên tục; từ ngày 15 đến ngày 30, chuột ở nhóm mô hình và nhóm điều trị bị gây tổn thương gan bằng cồn 30% (liều 10 ml/kg) sau khi uống dược liệu 4 giờ [8]. Kết quả sau 30 ngày cho thấy dịch chiết nước D. nobile giúp giảm tỷ lệ trọng lượng gan/cơ thể, giảm nồng độ cholesterol toàn phần (TC), cholesterol xấu (LDL-C) và bilirubin toàn phần (TBIL) trong máu [8]. Cấu trúc dây tế bào gan, tình trạng phình tế bào và không bào mỡ đều cải thiện đáng kể thông qua cơ chế điều hòa tổng hợp hormone steroid, chuyển hóa riboflavin và glycerophospholipid [8].

Trên mô hình tổn thương gan cấp do hóa chất độc hại, nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên chuột nhắt bình thường và chuột bị bất hoạt gen Nrf2 (Nrf2-/-) [7]. Chuột được uống alkaloid D. nobile (DNLA) liều 20 mg/kg/ngày trong 7 ngày, sau đó tiêm chất gây độc gan carbon tetrachloride (CCl4) liều 20 muL/kg [7]. Ở chuột bình thường, DNLA làm giảm men gan ALT, AST, giảm sản sinh MDA và bảo vệ cấu trúc siêu vi của tế bào gan [7]. Tác dụng bảo vệ này biến mất ở chuột bị thiếu hụt gen Nrf2, chứng minh cơ chế bảo vệ gan phụ thuộc chặt chẽ vào con đường chống oxy hóa Nrf2 [7]. Một thử nghiệm khác năm 2017 cho chuột nhắt uống DNLA liều 10-80 mg/kg trong 8 ngày cũng xác nhận hiệu quả điều hòa các gen chuyển hóa mỡ và đường tại gan [6].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Tổng hợp các dữ liệu trên cho thấy phi điệp kép không những an toàn khi dùng đường uống kéo dài mà còn mang lại lợi ích kép: vừa chống oxy hóa, giảm viêm bảo vệ nhu mô gan, vừa thúc đẩy chuyển hóa lipid và glucose, ngăn ngừa tích tụ mỡ và xơ hóa gan [1][3][4][6].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn dữ liệu về ngưỡng an toàn liều cao (2400 - 5000 mg/kg), dược động học thải trừ qua thận và cơ chế bảo vệ gan trước rượu hay hóa chất đều được thực hiện trên mô hình chuột thực nghiệm hoặc tế bào nuôi cấy [1][2][5][8][7]. Ở người, nghiên cứu năm 2024 trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ mới chỉ dừng ở quy mô nhỏ (80 người), thiết kế hồi cứu trong thời gian 8 tuần và dùng dưới dạng bột kết hợp thuốc điều trị tiêu chuẩn chứ không phải uống trà đơn thuần [4]. Các tài liệu hiện tại cũng lưu ý số lượng nghiên cứu đánh giá tính an toàn trên người còn hạn chế [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa lan làm trà

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các loại hoa lan cảnh ngoài thị trường đều là dược liệu an toàn. Trong khoa học, chỉ một số loài thuộc chi Dendrobium như D. nobile, D. tosaense, D. huoshanense, D. candidum mới được công nhận làm thuốc và trà thảo mộc [1]. Hoa lan trồng làm cảnh thương mại thường bị phun nhiều thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học và chất kích thích tăng trưởng; nếu lấy nấu nước uống hàng ngày sẽ đưa tồn dư hóa chất trực tiếp vào gan, thận.

Hiểu lầm thứ hai là coi trà phi điệp kép như thuốc giải rượu để thoải mái uống bia rượu. Dù nghiên cứu năm 2023 cho thấy dịch chiết nước D. nobile giảm tổn thương gan do cồn trên chuột, đây chỉ là tác dụng hỗ trợ giảm nhẹ mức độ hủy hoại tế bào trong điều kiện phòng thí nghiệm, hoàn toàn không thể ngăn chặn hoàn toàn tác hại của rượu bia nếu lạm dụng [8].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo dược có thể thay thế thuốc điều trị bệnh gan. Trong nghiên cứu lâm sàng năm 2024, bột D. nobile chỉ phát huy hiệu quả tối ưu (97,50%) khi được phối hợp cùng phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn, không phải dùng đơn độc để chữa khỏi bệnh [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Theo đặc tính y học cổ truyền, các loài Dendrobium có tính hơi hàn (lạnh), tác dụng tư âm, thanh nhiệt [5]. Do đó, những người có cơ địa tỳ vị hư hàn, hay bị lạnh bụng, đầy hơi, tiêu chảy mạn tính cần thận trọng, không nên uống trà quá đặc hoặc uống lúc bụng đói.

Người đang có bệnh lý gan, thận mạn tính, tiểu đường hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng hàng ngày. Việc tự ý dùng thêm thảo dược có thể làm thay đổi hiệu quả của phác đồ điều trị hiện tại hoặc gây tương tác không mong muốn, bởi dược liệu này có tác động sinh học rõ rệt lên hệ enzyme chuyển hóa, đường huyết và mỡ máu [4][5][6]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng chưa có dữ liệu an toàn cụ thể trong các nghiên cứu nêu trên nên cần tránh tự ý sử dụng thường xuyên.

Cách áp dụng thực tế để an toàn cho gan và thận

Để thưởng thức trà phi điệp kép an toàn, yếu tố tiên quyết là nguồn nguyên liệu sạch, đúng giống Dendrobium nobile được trồng theo tiêu chuẩn dược liệu, hoàn toàn không tồn dư thuốc trừ sâu hay hóa chất bảo quản [1]. Người dùng chỉ nên pha trà với lượng vừa phải để lấy hương vị và dưỡng chất nhẹ nhàng, sử dụng phương pháp hãm với nước sôi tương tự dạng dịch chiết nước đã được kiểm chứng độ an toàn trong các nghiên cứu [1][2][8].

Thời điểm uống phù hợp là sau bữa ăn. Nhờ các hoạt chất sesquiterpene glycoside được hấp thu và phân bố đến các mô trong vòng 2 giờ rồi đào thải nhanh, việc uống rải rác trong ngày với lượng nước lọc đầy đủ sẽ giúp cơ thể chuyển hóa nhẹ nhàng [2]. Cuối cùng, để bảo vệ gan thận bền vững, tách trà thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ bên cạnh chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế rượu bia, giảm chất béo bão hòa và duy trì vận động thể lực đều đặn.

Tóm lại, uống trà từ phi điệp kép (Dendrobium nobile) sạch, đúng chuẩn không gây độc cho gan và thận mà còn cung cấp nhiều hoạt chất chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào gan [1][3][7]. Tuy nhiên, người dùng không nên thần thánh hóa thảo dược này thành thuốc chữa bệnh, cần chọn nguồn nguyên liệu không hóa chất và hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang điều trị bệnh nền.