Người bị gan nhiễm mỡ không do rượu có nên bổ sung omega-3?

Nhiều người phát hiện gan nhiễm mỡ qua các buổi khám sức khỏe định kỳ rồi vội vã tìm mua dầu cá uống bổ sung. Thói quen tự ý dùng các viên uống này khá phổ biến vì tâm lý coi đây là dưỡng chất bổ trợ lành tính.

Người bị gan nhiễm mỡ không do rượu có thể dùng omega-3 nhưng chỉ nên coi đây là biện pháp hỗ trợ cải thiện men gan, hạ mỡ máu và giảm tích tụ mỡ gan. Axit béo này không thể thay thế phác đồ y khoa, không đảo ngược hoàn toàn tổn thương cấu trúc hay xơ hóa gan.

Gan nhiễm mỡ không do rượu phát triển ra sao?

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ trong tế bào gan vượt quá 5% qua chẩn đoán hình ảnh hoặc hơn 5% tế bào gan chứa hạt mỡ qua sinh thiết ^[1]. Bệnh lý này xuất hiện không xuất phát từ việc uống nhiều bia rượu, không do nhiễm virus hay tác dụng phụ của thuốc ^[1]. Tình trạng này liên quan chặt chẽ tới hội chứng chuyển hóa, béo phì, kháng insulin và rối loạn lipid máu ^[1], ^[2].

Bệnh khởi đầu bằng tích tụ mỡ đơn thuần nhưng có khoảng 30% ca chuyển biến thành viêm gan thoái hóa mỡ ^[1]. Khi chuyển sang giai đoạn viêm, gan bắt đầu xuất hiện tổn thương phình to tế bào kèm xơ hóa ^[1]. Tình trạng viêm và tổn thương này nếu kéo dài có thể dẫn tới xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan ^[2], ^[3].

Vì sao cơ thể người bệnh thiếu hụt omega-3?

Các phân tích mô học cho thấy bệnh nhân gan nhiễm mỡ thường có sự mất cân bằng rõ rệt về cấu trúc axit béo. Tỷ lệ axit béo omega-6 trên omega-3 trong gan người bệnh tăng cao bất thường so với người khỏe mạnh ^[4]. Đồng thời, nồng độ omega-3 và omega-6 tự nhiên trong mô gan của nhóm viêm gan thoái hóa mỡ thấp hơn hẳn so với người chỉ bị gan nhiễm mỡ đơn thuần ^[4].

Sự mất cân bằng này kết hợp với tình trạng oxy hóa lipid làm suy giảm khả năng chống oxy hóa nội sinh của tế bào gan ^[4]. Việc thiếu hụt omega-3 trong cấu trúc hồng cầu và mô tế bào kích thích các phản ứng viêm toàn thân, làm trầm trọng thêm mức độ đề kháng insulin ^[1], ^[4].

Bằng chứng nghiên cứu về tác dụng giảm mỡ gan

Nhiều thử nghiệm lâm sàng ghi nhận khả năng can thiệp của dưỡng chất này đối với lượng mỡ tích tụ trong gan:

Nghiên cứu CONDIN công bố năm 2018 trên 176 bệnh nhân gan nhiễm mỡ chia thành hai nhóm: dùng chế phẩm omega-3 nồng độ cao (87 người) hoặc giả dược (89 người) trong 24 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung có chỉ số omega-3 hồng cầu tăng mạnh, tỷ lệ omega-6 trên omega-3 giảm rõ rệt (p < 0.0001) ^[1]. Lượng mỡ trong gan đo bằng cộng hưởng từ ghi nhận mức giảm ở cả hai nhóm khi kết hợp chế độ ăn chuẩn ^[1].

Một nghiên cứu năm 2006 theo dõi 42 bệnh nhân dùng 1 g EPA và DHA (tỷ lệ 0,9:1,5) mỗi ngày trong 12 tháng so sánh với 14 người đối chứng ^[4]. Siêu âm gan cho thấy cấu trúc hồi âm gan được cải thiện và chỉ số tưới máu Doppler tăng lên rõ rệt ở nhóm dùng omega-3 ^[4].

Một thử nghiệm năm 2008 tiến hành trên 40 người chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp dùng 2 g/ngày axit béo không bão hòa đa kết hợp ăn kiêng 25-30 kcal/kg/ngày ghi nhận mỡ gan trên siêu âm cải thiện tốt hơn nhóm chứng ^[4].

Tuy nhiên, hiệu quả giảm mỡ không đồng nhất ở mọi thử nghiệm. Năm 2019, một nghiên cứu trên 50 nam giới thừa cân dùng 1728 mg chất béo trung tính từ biển (chứa 588 mg EPA, 412 mg DHA và 200 mg CoQ10) hoặc giả dược dầu ô liu trong 12 tuần ^[5]. Kết quả đo bằng phổ cộng hưởng từ hạt nhân cho thấy lượng mỡ gan không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p > 0.05) ^[5].

Cải thiện men gan và các chỉ số chuyển hóa

Lợi ích rõ ràng nhất của omega-3 nằm ở khả năng hỗ trợ phục hồi chức năng gan và cân bằng mỡ máu:

Một phân tích tổng hợp năm 2024 từ 15 nghiên cứu cho thấy bổ sung omega-3 giúp hạ men gan ALT trung bình 2,12 đơn vị và AST trung bình 1,50 đơn vị ^[6]. Men gan GGT cũng ghi nhận xu hướng giảm ^[6]. Các chỉ số mỡ máu như triglyceride, cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) đều hạ đáng kể ^[6].

Phân tích tổng hợp năm 2018 gộp dữ liệu từ 18 thử nghiệm lâm sàng với 1424 bệnh nhân cũng chỉ ra lợi ích vượt trội của omega-3 so với nhóm chứng ^[3]. Các chỉ số mỡ gan, men gan ALT, AST, GGT, triglyceride, đường huyết và tình trạng kháng insulin đều được cải thiện ^[3]. Dù vậy, dữ liệu tồn tại sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu nên vẫn cần thêm thử nghiệm quy mô lớn hơn ^[3].

Tổng quan năm 2021 tổng kết rằng bổ sung omega-3 liều trên 3 g/ngày mang lại tác dụng giảm mỡ gan, giảm men gan, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và triglyceride ^[7].

Lợi ích có đi kèm khả năng đảo ngược xơ hóa?

Mặc dù mang lại nhiều kết quả khả quan về mặt sinh hóa và hình ảnh học mỡ gan, omega-3 không phải là thuốc đảo ngược tổn thương xơ hóa. Các thử nghiệm lâm sàng lớn như nghiên cứu WELCOME dùng 4 g/ngày axit béo omega-3 tinh khiết trong 15-18 tháng chỉ nhằm đánh giá sự thay đổi tỷ lệ mỡ gan và điểm số dấu ấn sinh học xơ hóa chứ không thể loại bỏ các mô sẹo xơ đã hình thành ^[8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2024 cũng chỉ rõ tác động thực tế của dưỡng chất này lên việc giảm mỡ gan đôi khi chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các nghiên cứu ^[6]. Bổ sung omega-3 chủ yếu đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ nhằm cải thiện hồ sơ chuyển hóa và hỗ trợ phục hồi men gan chứ không thể tự thân đẩy lùi toàn bộ tổn thương mô bệnh học khi bệnh đã sang giai đoạn viêm xơ nặng ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu cá

Hiểu lầm phổ biến nhất là uống dầu cá có thể thay thế việc kiêng khem ăn uống và tập luyện. Mọi nghiên cứu ghi nhận giảm mỡ gan đều đặt việc dùng dưỡng chất này song song với chế độ tiết chế calo hoặc dinh dưỡng chuẩn ^[1], ^[2], ^[4].

Nhiều người nghĩ cứ uống liều càng cao thì gan càng nhanh hết mỡ. Dù các liều cao từ 1 g đến trên 3 g mỗi ngày được dùng trong các nghiên cứu, việc tự ý tăng liều không theo chỉ dẫn y khoa không làm bệnh khỏi nhanh hơn ^[3], ^[4], ^[7].

Uống omega-3 cũng không thể làm biến mất hoàn toàn các nốt thoái hóa mỡ hay đảo ngược xơ gan ^[1], ^[8]. Nhầm lẫn thực phẩm bổ sung này với thuốc đặc trị khiến nhiều người bỏ qua việc theo dõi y khoa định kỳ.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh gan nhiễm mỡ giai đoạn muộn kèm suy gan, rối loạn đông máu cần hết sức thận trọng trước khi bổ sung omega-3 liều cao. Axit béo này có thể ảnh hưởng tới thời gian chảy máu và quá trình ngưng tập tiểu cầu.

Những người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ điều trị. Người có bệnh lý nền kèm theo như đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết không nên tự ý dùng các chế phẩm phối hợp không rõ nguồn gốc. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi bắt đầu liệu trình bổ sung.

Lời khuyên áp dụng vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày

Bệnh nhân gan nhiễm mỡ nên ưu tiên nguồn omega-3 tự nhiên từ thực phẩm thông qua các loại cá béo trong thực đơn tuần. Kết hợp dinh dưỡng này với mô hình ăn Địa Trung Hải giàu dầu ô liu nguyên chất nhằm tận dụng nguồn chất béo không bão hòa đơn có lợi cho chuyển hóa gan ^[7]. Hạn chế tối đa chất béo chuyển hóa có trong bánh kẹo, đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn để tránh gây viêm oxy hóa mô gan ^[7].

Nếu dùng dạng viên bổ sung, người bệnh nên chọn các sản phẩm công bố rõ hàm lượng EPA và DHA tinh khiết, dùng đúng hàm lượng bác sĩ chỉ định ^[1], ^[8]. Kết hợp liều dùng với việc tập thể dục thường xuyên và duy trì khẩu phần giảm calo để giảm cân từ từ, tạo nền tảng phục hồi chức năng gan bền vững ^[2], ^[4].

Tóm lại, omega-3 là một chất bổ trợ hữu ích giúp kiểm soát men gan, hạ mỡ máu và giảm áp lực tích tụ mỡ tế bào cho bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu. Tuy nhiên, dưỡng chất này không thể đảo ngược tình trạng xơ hóa hay thay thế lối sống lành mạnh. Một chế độ ăn kiêng cân bằng kết hợp vận động mới là phương pháp điều trị gốc rễ mang lại hiệu quả bền lâu.