Nhiều người mắc bệnh glôcôm (dân gian thường gọi là thiên đầu thống hoặc cườm nước) luôn mang tâm lý lo sợ việc vận động hay đi lại nhiều có thể làm tăng áp lực trong mắt, dẫn đến tổn thương thị thần kinh nghiêm trọng hơn. Sự ngần ngại này khiến không ít người bệnh chọn lối sống thụ động, hạn chế tối đa các hoạt động thể lực thường nhật.
Các bằng chứng khoa học cho thấy đi bộ với cường độ vừa phải không chỉ an toàn mà còn có thể hỗ trợ hạ hoặc duy trì ổn định áp lực nội nhãn [1], [2]. Hoạt động thể chất nhẹ nhàng này đồng thời thúc đẩy lưu lượng tuần hoàn máu đến nuôi dưỡng vùng mắt, mở ra hướng hỗ trợ kiểm soát bệnh tích cực bên cạnh phác đồ điều trị tiêu chuẩn [2].
Mối liên hệ giữa áp lực mắt và bệnh cườm nước
Glôcôm là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây mù lòa vĩnh viễn trên phạm vi toàn cầu [3]. Đây là bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu, đặc trưng bởi sự lõm dần của đĩa thị và suy giảm thị trường [3]. Nếu không được can thiệp y tế kịp thời, bệnh sẽ dẫn đến mất thị lực hoàn toàn và không thể đảo ngược [3].
Trong cơ chế bệnh sinh, tăng nhãn áp là yếu tố nguy cơ hàng đầu có thể can thiệp và điều chỉnh được nhằm làm chậm tiến trình thoái hóa [3]. Mục tiêu điều trị xuyên suốt của các bác sĩ nhãn khoa là tìm cách đưa áp lực bên trong mắt về ngưỡng an toàn [3]. Các phương pháp đầu tay hiện nay bao gồm thuốc nhỏ mắt nhóm chẹn beta hoặc nhóm tương tự prostaglandin, can thiệp laser hoặc phẫu thuật khi việc dùng thuốc không còn đem lại hiệu quả [3].
Chính vì kiểm soát nhãn áp mang ý nghĩa sống còn đối với thị lực, bất kỳ tác nhân nào tác động lên chỉ số này đều nhận được sự quan tâm lớn. Rất nhiều người bệnh băn khoăn liệu sự co bóp cơ bắp, nhịp tim gia tăng khi đi bộ có vô tình đẩy áp lực dịch bên trong nhãn cầu lên cao hay không.
Đi bộ tác động đến áp lực nội nhãn như thế nào?
Cơ chế điều hòa chất lỏng trong mắt chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hoạt động của hệ tuần hoàn và tư thế cơ thể. Khi vận động nhẹ nhàng ở tư thế đứng như đi bộ, hệ thống mạch máu ngoại vi giãn nở, sức cản tuần hoàn thay đổi, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lưu thông của thủy dịch qua các kênh dẫn truyền.
Bên cạnh đó, tư thế đứng thẳng khi đi bộ giữ cho trục cơ thể ở trạng thái sinh lý tự nhiên, hạn chế sự dồn ứ áp lực tĩnh mạch về vùng đầu mặt. Một nghiên cứu năm 2003 cho thấy áp lực nội nhãn tăng đáng kể khi chuyển từ tư thế ngồi sang tư thế nằm ngửa [4]. Trong thử nghiệm này, nhãn áp trung bình tăng thêm 3,1 ± 0,4 mmHg ở người bình thường và tăng tới 4,0 ± 0,2 mmHg ở người bệnh glôcôm góc mở nguyên phát khi nằm ngửa [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tổn thương thị thần kinh có thể diễn tiến nặng hơn khi người bệnh nằm ngủ [4].
Đi bộ giúp người bệnh duy trì trạng thái vận động thẳng đứng, kích thích tuần hoàn mà không gặp phải nguy cơ gia tăng áp lực mắt do thay đổi tư thế nằm [4]. Đây chính là nền tảng giải thích tại sao vận động bền bỉ, cường độ thấp lại mang đến nhiều chuyển biến tích cực đối với thủy dịch nhãn cầu.
Bằng chứng hạ nhãn áp rõ rệt sau các đợt đi bộ
Hiệu quả giảm nhãn áp nhờ đi bộ đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng công bố từ năm 1995 về tác động của các mức độ vận động khác nhau [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên 7 người bình thường và 7 bệnh nhân glôcôm góc mở qua các hình thức: đi bộ, chạy bộ chậm và chạy nhanh đến mức kiệt sức [1]. Nhãn áp của các đối tượng được đo bằng nhãn áp kế Goldmann ngay trong và sau quá trình vận động [1].
Kết quả cho thấy sự chênh lệch nhãn áp trung bình giữa trước và sau khi đi bộ ở nhóm người bình thường là giảm 2,43 ± 0,30 mmHg [1]. Đáng chú ý, ở nhóm bệnh nhân glôcôm, mức giảm nhãn áp sau khi đi bộ đạt tới 7,72 ± 1,25 mmHg [1]. Khi chuyển sang chạy bộ chậm và chạy nhanh, mức giảm ở người bệnh glôcôm lần lượt là 10,86 ± 2,12 mmHg và 12,86 ± 2,05 mmHg [1].
Nghiên cứu ghi nhận chỉ sau 5 phút đi bộ hoặc chạy chậm, nhãn áp ở tất cả người tham gia đều giảm rõ rệt, chiếm khoảng 56% đến 61% tổng mức giảm ghi nhận được [1]. Dù vận động bằng bất kỳ hình thức nào, áp lực bên trong mắt của mọi đối tượng tham gia đều hạ xuống [1]. Bệnh nhân glôcôm có mức độ sụt giảm nhãn áp sâu hơn và thời gian phục hồi sau tập kéo dài hơn so với người bình thường [1]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận không nên ngăn cản người bệnh glôcôm tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ, trái lại cần khuyến khích hoạt động này [1].
Mặc dù có cỡ mẫu tương đối nhỏ, thử nghiệm trên đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng, chứng minh đi bộ có khả năng hạ áp lực nội nhãn rõ rệt ở người bị cườm nước [1].
Tính ổn định của mắt và lợi ích tưới máu khi đi bộ
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ thêm phản ứng của mắt trong lúc đang đi bộ, đồng thời đánh giá thêm chỉ số áp lực tưới máu mắt [2]. Thử nghiệm so sánh tác động của bài tập sức bền cường độ thấp trên 21 bệnh nhân glôcôm góc mở nguyên phát và 17 người khỏe mạnh đồng độ tuổi, giới tính [2]. Tất cả thực hiện 4 quy trình đi bộ cự ly 400 mét với các điều kiện: tốc độ chậm, tốc độ nhanh, có mang tải trọng ngoài và không mang tải trọng [2].
Nhãn áp được đo lường trước khi tập, ngay trong bài kiểm tra đi bộ, cũng như sau 1 phút và 5 phút hồi phục [2]. Áp lực tưới máu mắt được đánh giá trước bài tập và sau 1 phút, 5 phút nghỉ [2]. Kết quả ghi nhận nhãn áp ở bệnh nhân glôcôm hoàn toàn ổn định trong suốt quá trình đi bộ cường độ thấp (p = 0,14), bất kể đi với tốc độ chậm hay nhanh, có mang thêm tải trọng hay không (cả hai chỉ số p > 0,69) [2]. Ngược lại, nhóm đối chứng khỏe mạnh lại có sự gia tăng nhãn áp vừa phải khi đi bộ (p < 0,001), mức tăng này rõ hơn khi có tải trọng (p < 0,001) [2].
Đồng thời, cả hai nhóm đều ghi nhận sự gia tăng thoáng qua của áp lực tưới máu mắt sau khi đi bộ (p < 0,001), trong đó mức tăng ở điều kiện đi bộ nhanh cao hơn so với đi bộ chậm (p = 0,049) [2]. Áp lực tưới máu tăng đồng nghĩa với việc lưu lượng máu giàu oxy cung cấp cho các tế bào võng mạc và dây thần kinh thị giác được cải thiện tốt hơn [2].
Nghiên cứu khẳng định đi bộ cường độ thấp là một chiến lược an toàn để nâng cao thể lực cho bệnh nhân glôcôm góc mở, hỗ trợ quản lý bệnh không dùng thuốc thông qua việc duy trì nhãn áp ổn định và cải thiện tưới máu [2].
Những hiểu lầm thường gặp ở người bệnh cườm nước
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "đã bị cườm nước thì phải ngồi yên một chỗ". Nhiều bệnh nhân tin rằng mọi hoạt động thể chất đều khiến mắt phải chịu thêm áp lực. Dữ liệu khoa học đã phản bác quan niệm này khi chứng minh đi bộ giúp hạ nhãn áp hoặc giữ chỉ số này ở mức an toàn, không gây bùng phát áp lực nội nhãn [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi bài tập với nhau. Những động tác gập người sâu, cúi đầu thấp hoặc các tư thế nằm nâng tạ nặng có thể làm tăng áp lực nội nhãn nguy hiểm, tương tự như hiện tượng tăng nhãn áp khi nằm ngửa [4]. Trong khi đó, đi bộ giữ cơ thể đứng thẳng, hoàn toàn khác biệt về mặt tác động sinh lý học đối với dịch trong mắt [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng đi bộ có thể thay thế hoàn toàn thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp. Cần nhấn mạnh rằng thuốc nhỏ mắt, laser hoặc can thiệp phẫu thuật là các trụ cột y khoa thiết yếu để ngăn chặn tổn thương thị lực vĩnh viễn [3]. Việc tập luyện chỉ đóng vai trò hỗ trợ không dùng thuốc, không thể thay thế cho chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa [2], [3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi tham gia tập luyện
Mặc dù đi bộ rất lành tính, một số nhóm người bệnh vẫn cần đặc biệt thận trọng khi thiết lập chế độ tập luyện hàng ngày. Người bệnh glôcôm tiến triển nặng, có tổn thương đĩa thị sâu hoặc suy giảm thị trường nghiêm trọng cần trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi bắt đầu [3].
Nghiên cứu năm 2003 đã chỉ ra rằng khi chuyển sang tư thế nằm ngửa, mắt có mức tổn thương thị trường nặng hơn sẽ bị tăng nhãn áp nhiều hơn (tăng 4,4 ± 0,3 mmHg, p = 0,02) so với mắt ít tổn thương hơn (tăng 3,6 ± 0,3 mmHg, p = 0,38) [4]. Điều này cho thấy mắt có thị thần kinh yếu rất nhạy cảm với các biến đổi áp lực [4].
Người cao tuổi, người có bệnh lý nền kết hợp như đái tháo đường hoặc cận thị nặng - vốn là những yếu tố nguy cơ thường đi kèm với bệnh glôcôm góc mở - cần lắng nghe cơ thể trong suốt quá trình tập [3]. Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc nhỏ mắt đặc trị nhóm chẹn beta cũng cần lưu ý vì thuốc có thể ảnh hưởng đến nhịp tim khi vận động [3]. Nếu xuất hiện cảm giác đau nhức hốc mắt, mờ mắt đột ngột hay nhìn thấy quầng sáng, người bệnh cần dừng tập ngay và đi khám.
Áp dụng việc đi bộ vào đời sống hàng ngày
Để đạt được hiệu quả tốt nhất cho mắt và hệ tim mạch, người bệnh glôcôm nên đưa việc đi bộ vào nếp sinh hoạt đều đặn mỗi ngày.
Về tốc độ và thời gian, người bệnh nên bắt đầu với tốc độ vừa phải, thong thả trên cung đường bằng phẳng trong khoảng 15-30 phút mỗi đợt. Thử nghiệm thực tế cho thấy chỉ sau 5 phút đi bộ, áp lực nội nhãn đã bắt đầu giảm rõ rệt [1]. Khi thể lực cải thiện, việc tăng nhẹ tốc độ đi bộ có thể hỗ trợ nâng cao áp lực tưới máu cho mắt tốt hơn so với đi bộ quá chậm [2].
Về tải trọng, người bệnh nên đi bộ tay không, thả lỏng cơ thể tự nhiên. Dù việc mang thêm tải trọng ngoài ở bài tập đi bộ cự ly 400 mét không làm biến động nhãn áp của người bệnh glôcôm trong thử nghiệm, việc hạn chế mang vác nặng vẫn giúp phòng tránh các nguy cơ căng thẳng cơ bắp không cần thiết [2].
Về thời điểm và thói quen, thời gian lý tưởng là vào sáng sớm hoặc chiều mát khi không khí trong lành, ánh sáng vừa phải. Người bệnh cần duy trì lịch dùng thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ, không tự ý ngưng thuốc hay thay đổi liều lượng dựa trên cảm giác chủ quan sau khi tập luyện [3]. Luôn kiểm tra thị trường và đo nhãn áp định kỳ để theo dõi sát diễn tiến bệnh [3].
Đi bộ là hình thức vận động thể lực an toàn, hỗ trợ hạ nhãn áp và cải thiện lưu thông máu đến mắt ở người bệnh glôcôm [1], [2]. Người bệnh nên duy trì thói quen đi bộ hàng ngày một cách nhẹ nhàng, kết hợp tuân thủ chặt chẽ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ để bảo vệ tối ưu thị lực của mình [1], [3].
