Cà phê và các thức uống chứa caffeine là thói quen quen thuộc mỗi sáng của nhiều người. Đối với người mắc bệnh tăng nhãn áp (glaucoma) hoặc có nguy cơ cao, việc các chất kích thích này có làm tăng áp lực trong mắt hay không là mối bận tâm rất lớn.
Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học trên người ghi nhận caffeine có thể gây tăng áp lực nội nhãn (IOP) ở mức độ nhẹ và chỉ mang tính nhất thời sau khi sử dụng [1], [2]. Mức độ ảnh hưởng thực tế có sự khác biệt tùy thuộc vào cơ địa từng người, liều lượng nạp vào và yếu tố tiền sử gia đình [3], [4].
Mức tăng áp lực nội nhãn sau khi dùng caffeine
Tác động sinh lý của caffeine lên mắt biểu hiện rõ nhất ở sự thay đổi áp lực nội nhãn ngắn hạn. Khi uống cà phê, nhãn áp có xu hướng tăng nhẹ trong khoảng 1 đến 2 mmHg sau một giờ nạp vào cơ thể [2]. Mức tăng tạm thời này không quá lớn khi so sánh với khoảng nhãn áp thông thường là 14 đến 22 mmHg [2]. Sự biến thiên áp lực này cũng tương đương với phản ứng của cơ thể khi uống một lượng nước lọc từ 250 đến 1000 mL [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bắt chéo trên 14 bệnh nhân glôcôm góc mở nguyên phát đã đo lường sự dao động này [1]. Người bệnh được đo nhãn áp bằng nhãn áp kế Goldmann liên tục mỗi 15 phút trong vòng một giờ sau thử nghiệm caffeine hoặc thử nghiệm uống nước [1]. Kết quả cho thấy thử nghiệm caffeine khiến nhãn áp dao động tối đa 1,8 ± 1,9 mmHg (tương đương mức tăng 11,7%) [1]. Trong khi đó, thử nghiệm uống nước làm nhãn áp dao động mạnh hơn, đạt mức 4,3 ± 2,7 mmHg (tương đương 27,7%) [1]. Như vậy, caffeine gây tăng nhãn áp nhất thời ở mức độ thấp hơn so với việc uống nhiều nước cùng lúc [1].
Mặc dù mức tăng từ 1 đến 2 mmHg có vẻ nhỏ, việc kiểm soát nhãn áp vẫn đóng vai trò then chốt đối với người bệnh [2]. Trong bệnh glôcôm góc mở, mỗi 1 mmHg áp lực nội nhãn tăng thêm được ghi nhận làm tăng khoảng 10% nguy cơ khởi phát và tiến triển bệnh [5]. Nhãn áp trung bình hiện vẫn là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất có thể can thiệp được, dù vai trò của những đợt dao động nhãn áp ngắn hạn vẫn còn nhiều tranh luận [5].
Tác động dài hạn của cà phê và caffeine đối với bệnh tăng nhãn áp
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn theo dõi 79.120 phụ nữ (từ năm 1980 đến 2004) và 42.052 nam giới (từ năm 1986 đến 2004) từ 40 tuổi trở lên không mắc bệnh từ đầu [3]. Sau thời gian theo dõi ghi nhận 1.011 ca mắc mới glôcôm góc mở, tổng lượng caffeine tiêu thụ nhìn chung không liên quan đến nguy cơ tăng bệnh [3]. Tuy nhiên, nhóm người uống từ 5 tách cà phê chứa caffeine trở lên mỗi ngày có tỷ số tỷ lệ (RR) mắc bệnh là 1,61 [3]. Ngược lại, việc uống trà hoặc nước ngọt có ga chứa caffeine không ghi nhận mối liên quan này [3].
Tại nghiên cứu mắt Blue Mountains ở Úc trên 3.654 người từ 49 tuổi trở lên, mối liên hệ giữa caffeine và nhãn áp cũng được đánh giá qua nhãn áp kế Goldmann [6]. Những người đã mắc glôcôm góc mở có thói quen uống cà phê thường xuyên có nhãn áp trung bình là 19,63 mmHg, cao hơn mức 16,84 mmHg ở nhóm không uống [6]. Nhóm tiêu thụ từ 200 mg caffeine trở lên mỗi ngày cũng có nhãn áp trung bình 19,47 mmHg so với 17,11 mmHg ở nhóm dùng dưới 200 mg, dù sự khác biệt này giảm ý nghĩa sau khi hiệu chỉnh đa biến [6]. Đáng chú ý, hiện tượng tăng nhãn áp này không xuất hiện ở người có mắt bình thường hoặc người chỉ bị tăng nhãn áp đơn thuần chưa tổn thương thị thần kinh [6].
Yếu tố di truyền và nguy cơ từ thói quen dùng caffeine
Ảnh hưởng của caffeine đối với mắt không đồng đều ở mọi đối tượng mà chịu sự chi phối mạnh bởi yếu tố cơ địa. Phân tích thứ cấp từ nghiên cứu đoàn hệ cho thấy lượng caffeine nạp vào cao có liên quan bất lợi hơn với bệnh glôcôm ở những người có tiền sử gia đình mắc bệnh này, đặc biệt là nhóm glôcôm góc mở có nhãn áp cao [3].
Nghiên cứu cắt ngang trên 121.374 người tham gia từ dữ liệu Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank) đã phân tích sâu hơn về mặt di truyền học [4]. Các nhà khoa học đã sử dụng điểm số nguy cơ đa gene kết hợp từ 111 biến thể gene liên quan đến nhãn áp [4]. Kết quả chỉ ra rằng khuynh hướng di truyền có thể làm thay đổi mối quan hệ giữa lượng caffeine nạp từ chế độ ăn và nguy cơ mắc bệnh tăng nhãn áp [4]. Dù vậy, hiện nay vẫn chưa có xét nghiệm di truyền chính thức nào được phê duyệt để xác định nhóm người có nguy cơ cao này trong thực hành lâm sàng [4].
Hiểu lầm thường gặp về caffeine và nhãn áp
Nhiều người cho rằng cà phê và caffeine hoàn toàn đồng nhất với nhau về tác động sinh học. Trên thực tế, hạt cà phê là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh lý khác ngoài caffeine, chẳng hạn như furfural hay acrolein [2]. Một số nghiên cứu cho thấy việc dùng caffeine tinh khiết đường uống không gây tăng áp lực nội nhãn rõ rệt như thói quen uống cà phê nguyên chất [2].
Một hiểu lầm khác là người bệnh glôcôm phải kiêng hoàn toàn caffeine để tránh mù lòa. Bằng chứng hiện tại cho thấy mức tăng nhãn áp sau một cữ cà phê thông thường chỉ là tạm thời và biên độ tăng khá nhỏ [1], [2]. Mức tăng này thậm chí còn thấp hơn việc nạp nhanh một lượng nước lọc lớn vào cơ thể [1], [2]. Do đó, người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn caffeine nếu biết kiểm soát liều lượng hợp lý.
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Dữ liệu y khoa hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được làm sáng tỏ:
- Cơ chế bệnh sinh chính xác của việc caffeine tác động lên hệ thống dẫn lưu thủy dịch ở mắt người bệnh glôcôm vẫn chưa có đủ nghiên cứu thực nghiệm chuyên biệt [2].
- Nghiên cứu chưa xác định liệu những đợt tăng nhãn áp nhỏ từ 1 đến 2 mmHg lặp đi lặp lại hàng ngày sau khi uống cà phê có gây tổn hại tích lũy lên dây thần kinh thị giác về lâu dài hay không [5], [2].
- Mức tiêu thụ caffeine ngưỡng an toàn riêng biệt cho từng thể bệnh tăng nhãn áp vẫn chưa được xác lập cụ thể bằng các thử nghiệm can thiệp dài hạn [4].
- Ảnh hưởng của các dạng bào chế khác như nước tăng lực, viên bổ sung caffeine nồng độ cao lên nhãn áp vẫn chưa có dữ liệu đối chiếu đầy đủ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng caffeine?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh glôcôm góc mở nên theo dõi sát lượng caffeine nạp vào mỗi ngày [1], [6]. Bằng chứng cho thấy mắt của nhóm bệnh nhân này nhạy cảm hơn và có mức nhãn áp nền cao hơn khi dùng cà phê thường xuyên [6].
Người có người thân trực hệ (cha mẹ, anh chị em) từng mắc bệnh tăng nhãn áp cần đặc biệt lưu ý [3]. Việc tiêu thụ lượng lớn caffeine ở nhóm có tiền sử gia đình làm tăng rõ rệt nguy cơ tiến triển thành bệnh glôcôm góc mở thể nhãn áp cao [3].
Những người có thói quen uống từ 5 tách cà phê trở lên mỗi ngày cũng thuộc nhóm nguy cơ cao và nên chủ động cắt giảm [3].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người bệnh
Để duy trì sở thích uống cà phê mà vẫn bảo vệ thị lực, người bệnh nên giới hạn lượng dùng ở mức vừa phải, tránh vượt quá các ngưỡng tiêu thụ lớn đã được cảnh báo [3]. Tránh uống cùng lúc nhiều tách cà phê đậm đặc trong thời gian ngắn để hạn chế các đỉnh dao động nhãn áp [1].
Người bệnh cũng không nên uống một lượng lớn chất lỏng (bao gồm cả nước lọc và cà phê) trong một lần uống, vì việc nạp nhiều nước nhanh có thể gây tăng áp lực nội nhãn cao hơn cả caffeine [1], [2]. Khi đi khám mắt định kỳ, người bệnh nên chủ động trao đổi với bác sĩ nhãn khoa về thói quen sử dụng trà, cà phê để nhận được lời khuyên phù hợp nhất với tình trạng tổn thương thị trường và mức nhãn áp mục tiêu của bản thân.
Thói quen sử dụng caffeine không phải là nguyên nhân trực tiếp duy nhất gây ra bệnh tăng nhãn áp nhưng có thể gây dao động nhãn áp nhất thời. Người bệnh cần duy trì lối sống điều độ, không lạm dụng cà phê liều cao và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
