Người bị huyết áp thấp có nên nằm bật dậy ngay sau khi ngủ trưa?

Nhiều người có thói quen đặt chuông báo thức rồi lập tức bật dậy khỏi giường hoặc ghế làm việc ngay khi vừa tỉnh giấc ngủ trưa. Không ít trường hợp vừa đứng thẳng dậy đã cảm thấy trời đất quay cuồng, mắt tối sầm, tim đập thình thịch và phải vịn vội vào thành giường để không ngã gục.

Đối với người có tiền sử huyết áp thấp, hành động nằm bật dậy đột ngột này tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe. Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y học là: Tuyệt đối không nên bật dậy ngay sau khi ngủ trưa, bởi sự thay đổi tư thế quá nhanh sẽ kích hoạt phản ứng hạ huyết áp thế đứng và gây thiếu máu não cục bộ thoáng qua.

Cơ chế khiến huyết áp tụt dốc khi thay đổi tư thế đột ngột

Khi bạn đang ở trạng thái nằm nghỉ trưa, cơ thể phân bố tuần hoàn máu theo phương ngang, giúp máu lưu thông đến tim và não bộ rất dễ dàng mà không phải chịu lực cản đáng kể. Khi bạn đột ngột bật dậy, trọng lực của Trái Đất ngay lập tức kéo một lượng máu lớn dồn xuống các tĩnh mạch ở vùng bụng và hai chi dưới.

Ở người khỏe mạnh bình thường, hệ thần kinh giao cảm sẽ lập tức phản ứng bằng cách co các mạch máu ngoại vi và tăng nhẹ nhịp tim để duy trì huyết áp ổn định. Tuy nhiên, ở người huyết áp thấp hoặc người có rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ, phản xạ thích nghi này diễn ra rất chậm chạp. Hậu quả là áp lực bơm máu suy giảm tức thì, tạo ra tình trạng tụt huyết áp thế đứng và làm lượng máu nuôi dưỡng tế bào não bị suy giảm đột ngột trong vài giây đến vài phút.

Các nghiên cứu chỉ ra điều gì về dòng máu não khi đứng dậy?

Các thử nghiệm khoa học đã đo lường chi tiết những chuyển biến của hệ tuần hoàn não khi chuyển từ trạng thái nằm sang đứng thẳng. Trong một thử nghiệm thay đổi tư thế ngồi xổm sang đứng thẳng trên 19 người, các chuyên gia nhận thấy huyết áp động mạch trung bình đã giảm rất mạnh, tụt khoảng 37% ở nhóm không xuất hiện triệu chứng và tụt tới 42% ở nhóm có triệu chứng ^[1]. Đáng chú ý, vận tốc dòng máu ở động mạch não giữa của nhóm xuất hiện triệu chứng hoa mắt, chóng mặt đã sụt giảm sâu hơn 6% so với nhóm không có biểu hiện lâm sàng ^[1].

Bên cạnh lưu lượng máu toàn thể, các vùng chức năng của não bộ cũng chịu tác động không đồng đều. Nghiên cứu thực hiện trên 7 người có biểu hiện hạ huyết áp tư thế khi được nâng bàn nghiêng lên góc 70 độ đã ghi nhận huyết áp tâm thu giảm liên tục đi kèm các triệu chứng chóng mặt, buồn nôn hoặc ngất xỉu ^[2]. Phương pháp hít khí Xenon-133 cho thấy lưu lượng máu ở bán cầu não giảm đi so với khi nằm nghỉ, đặc biệt là tình trạng sụt giảm lưu lượng máu xuất hiện rõ rệt nhất tại vùng vỏ não thùy trán ^[2].

Cơ chế thần kinh giao cảm bị ức chế cũng được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu đối chứng giữa 6 bệnh nhân hạ huyết áp thế đứng và 6 người khỏe mạnh bình thường ^[3]. Khi chuyển sang tư thế đứng thẳng, huyết áp tâm thu của nhóm bệnh nhân hạ huyết áp thế đứng sụt giảm trung bình tới 38 mmHg, trong khi nhóm bình thường chỉ giảm khoảng 9 mmHg ^[3]. Đồng thời, nồng độ hormone norepinephrine trong huyết tương tại thời điểm 1 phút và 5 phút sau khi đứng dậy ở nhóm bệnh nhân không hề gia tăng, phản ánh sự mất khả năng thích ứng của mạch máu và gây ra hiện tượng giảm tưới máu cục bộ tại hai bên thùy trán ^[3].

Hiện tượng đảo ngược dòng máu và sự hồi phục chậm trễ

Tình trạng thiếu máu não khi đứng dậy đột ngột không chỉ đơn thuần là sự sụt giảm tốc độ dòng chảy mà còn có thể xuất hiện những biến đổi huyết động rất phức tạp. Một nghiên cứu siêu âm mạch máu trên 12 bệnh nhân bị hạ huyết áp tư thế đã ghi nhận hiện tượng đảo ngược dòng máu bất thường ở thì cuối tâm trương tại động mạch cảnh chung và động mạch đốt sống khi nghiêng người 70 độ ở những bệnh nhân có triệu chứng chóng mặt hoặc ngất ^[4]. Hiện tượng dòng máu chảy ngược nguy hiểm này hoàn toàn không xuất hiện ở những bệnh nhân không bị chóng mặt hay ngất xỉu ^[4].

Không những thế, khả năng tự hồi phục tuần hoàn ở người có vấn đề về huyết áp chậm hơn rất nhiều so với người khỏe mạnh. Nghiên cứu siêu âm trên cũng chỉ ra rằng lưu lượng máu ngoại vi ở nhóm người bệnh sau khi dựng đứng 70 độ vẫn bị suy giảm kéo dài liên tục ít nhất trong 5 phút, trong khi ở người khỏe mạnh bình thường chỉ mất 2 phút là đã hồi phục ^[4].

Một nghiên cứu theo dõi trên 60 bệnh nhân thực hiện nghiệm pháp bàn nghiêng cho thấy lưu lượng máu não khi kết thúc nghiêng giảm trung bình 29% và sau khi đã nằm nghỉ trở lại 5 phút vẫn còn giảm 16% so với ban đầu ^[5]. Sự hồi phục tuần hoàn não diễn ra rất chậm chạp và mức độ suy giảm lưu lượng máu sau nghiệm pháp vẫn tồn tại nặng nề nhất ở những người có thể trạng suy nhược nghiêm trọng ^[5].

Mối nguy hại tiềm ẩn từ thiếu máu não thoáng qua

Hiện tượng thiếu máu não cục bộ thoáng qua khi nằm bật dậy có thể dẫn đến nhiều biến chứng khó lường. Khi não bộ bị thiếu oxy và dinh dưỡng đột ngột, các tín hiệu thần kinh bị gián đoạn, gây ra biểu hiện nhìn mờ, ảo giác thị giác, mất thăng bằng và ngất xỉu ^[2]. Nếu ngất xỉu xảy ra trong tư thế đứng, người bệnh rất dễ té ngã, đập đầu vào sàn nhà, cạnh giường hoặc các vật sắc nhọn, dẫn đến chấn thương sọ não hoặc gãy xương.

Sự suy giảm tưới máu cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến các vùng chức năng như thùy trán, nơi chịu trách nhiệm về tư duy, chú ý và điều hành hành vi ^[2]. Đối với những người đã từng bị tai biến mạch máu não, việc sụt giảm huyết áp khi đổi tư thế còn đáng lo ngại hơn. Một khảo sát trên bệnh nhân sau đột quỵ cho thấy ở những người có triệu chứng tụt huyết áp tư thế, vận tốc dòng máu ở động mạch não giữa bên bị tổn thương vốn đã thấp khi nằm và vẫn ở mức thấp khi đứng góc 80 độ, trong khi động mạch não bên lành bị sụt giảm tốc độ dòng chảy rất mạnh khi chuyển sang tư thế đứng ^[6]. Hiện tượng mất cân bằng huyết động giữa hai bán cầu não này khiến người bệnh có nguy cơ cao bị phản ứng ngất xỉu bất thình lình ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi thức dậy sau giấc ngủ trưa

Rất nhiều người lầm tưởng rằng giấc ngủ trưa thường ngắn nên cơ thể không rơi vào trạng thái nghỉ sâu như ban đêm, do đó có thể thoải mái bật dậy làm việc ngay. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi chỉ cần bạn nằm ngả lưng từ 15 đến 30 phút, tuần hoàn máu đã kịp tái phân bố về trạng thái nằm và các mạch máu ngoại biên đã giãn nở ra. Việc bật dậy đột ngột vẫn tạo ra một cú sốc huyết động lên hệ mạch máu não tương tự như khi thức dậy vào buổi sáng.

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ những người cảm thấy chóng mặt mới bị tụt huyết áp và thiếu máu não. Trên thực tế, một nghiên cứu thực hiện trên 35 bệnh nhân sa sút trí tuệ có hạ huyết áp tư thế khi nâng góc 60 độ cho thấy huyết áp tâm thu đều sụt giảm rõ rệt và lưu lượng máu cục bộ vùng thùy trán cũng giảm sút, thế nhưng lại có rất ít bệnh nhân than phiền về các triệu chứng kinh điển của hạ huyết áp ^[7]. Điều này cho thấy hiện tượng thiếu máu não có thể diễn ra "thầm lặng" mà người bệnh không tự nhận biết được, tạo ra sự chủ quan vô cùng nguy hiểm ^[7].

Nhiều người trẻ tuổi cũng cho rằng huyết áp thấp chỉ là vấn đề thể lực thông thường và có thể hết ngay sau khi uống một cốc nước ngọt hay một tách cà phê. Thực tế cho thấy các phản ứng điều hòa huyết áp đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng của hệ thần kinh giao cảm và trương lực thành mạch, việc ép cơ thể vận động quá nhanh mà không cho mạch máu thời gian thích nghi sẽ khiến nguy cơ ngất xỉu tăng cao.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tình trạng tụt huyết áp thế đứng và thiếu máu não cục bộ thoáng qua có thể xuất hiện ở nhiều nhóm đối tượng, nhưng một số trường hợp cần đặc biệt cẩn trọng:

Người cao tuổi và người mắc hội chứng sa sút trí tuệ: Khả năng tự điều hòa và độ nhạy cảm nhận triệu chứng ở nhóm này suy giảm rõ rệt, tụt huyết áp thế đứng cần phải được chủ động tầm soát ngay cả khi người bệnh không hề kêu chóng mặt ^[7].

Người có tiền sử đột quỵ: Bệnh nhân đang trong quá trình phục hồi chức năng sau đột quỵ có phản ứng tuần hoàn não rất nhạy cảm với việc thay đổi góc độ cơ thể, rất dễ bị ngất và té ngã khi đứng thẳng ^[6].

Người mắc bệnh thần kinh tự chủ hoặc bệnh thần kinh ngoại biên: Những tổn thương thần kinh mạn tính làm tê liệt phản xạ co mạch khi đứng dậy, dẫn đến tình trạng máu ngoại vi bị ứ trệ kéo dài trên 5 phút ^[4].

Người mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính hoặc suy nhược cơ thể: Lưu lượng máu nuôi não của nhóm này cần rất nhiều thời gian mới có thể hồi phục về mức bình thường sau khi cơ thể chịu thử thách thay đổi tư thế đứng ^[5].

Cách thức dậy an toàn và điều chỉnh lối sống

Để ngăn ngừa triệt để cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua và bảo vệ bản thân sau mỗi giấc ngủ trưa, bạn nên áp dụng nguyên tắc thức dậy theo từng bước sau:

Giai đoạn 1 - Đánh thức cơ thể tại chỗ: Khi chuông báo thức reo, hãy mở mắt từ từ và duy trì tư thế nằm trong khoảng 30 đến 60 giây. Cử động nhẹ nhàng các ngón tay, ngón chân, xoay nhẹ cổ chân và nắm chặt bàn tay nhiều lần để thúc đẩy máu từ các chi trở về tim.

Giai đoạn 2 - Chuyển sang tư thế ngồi: Nghiêng người sang một bên rồi dùng tay chống từ từ nâng phần thân trên dậy để chuyển sang tư thế ngồi thả lỏng ở mép giường. Giữ nguyên tư thế ngồi này trong khoảng 1 đến 2 phút, hai chân buông thõng chạm sàn, hít thở sâu vài nhịp để hệ tuần hoàn làm quen với phương thẳng đứng.

Giai đoạn 3 - Đứng thẳng chậm rãi: Từ tư thế ngồi, bám nhẹ tay vào thành giường hoặc điểm tựa vững chắc rồi từ từ đứng thẳng người lên. Đứng yên tại chỗ trong vài giây, nếu cảm thấy hoàn toàn tỉnh táo, mắt sáng rõ và không có cảm giác bồng bềnh mới bắt đầu bước đi.

Bên cạnh việc thay đổi thói quen thức dậy, người có cơ địa huyết áp thấp cần chú ý duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh. Uống một ly nước ấm nhỏ trước hoặc ngay sau giấc ngủ trưa sẽ giúp gia tăng thể tích tuần hoàn trong lòng mạch. Hạn chế sử dụng đồ uống có cồn vào bữa trưa vì cồn làm giãn mạch ngoại vi và khiến huyết áp tụt sâu hơn. Nếu tình trạng hoa mắt, xây xẩm mặt mày diễn ra thường xuyên hoặc kèm theo ngất xỉu, bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh để được thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân và có phác đồ điều trị thích hợp.