Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo dược để chữa bệnh hoặc cải thiện sức khỏe mà không lường trước nguy cơ ngộ độc. Hạt của các loài cây thuộc chi Bìm bìm (như bìm tía hay Morning Glory) thường được truyền tai sử dụng, nhưng việc dùng nước sắc hạt liều cao tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng đối với hệ thần kinh và nội tạng [1].
Nước sắc hạt bìm tía liều cao có thể gây ảo giác, hành vi bất thường và nhiễm độc cấp tính do chứa các alkaloid nấm cựa gà tự nhiên [5, 8]. Các hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và nhiều cơ quan nội tạng, khiến người dùng đối mặt với những tổn thương sức khỏe khó lường [3, 8].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và cơ thể
Hạt của các loài thực vật thuộc chi Ipomoea chứa nhiều alkaloid tự nhiên nhóm ergot, điển hình như ergine và ergometrine [1]. Về mặt sinh hóa, các alkaloid này có cấu trúc vòng tetracyclic tương tự như các chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên trong cơ thể gồm serotonin, dopamine và noradrenaline [3, 6].
Do sự tương đồng về cấu trúc phân tử, các hợp chất này có khả năng gắn kết và kích hoạt hoặc ức chế các thụ thể serotoninergic, dopaminergic và adrenergic trong cơ thể [2]. Khi hấp thụ liều cao, chúng làm rối loạn quá trình truyền tín hiệu thần kinh trung ương, dẫn đến ảo giác và biến đổi hành vi [3, 5, 8]. Đồng thời, các alkaloid này còn tác động lên mạch máu và cơ trơn, từng được ghi nhận trong lịch sử y học về khả năng kích thích co bóp tử cung gây chuyển dạ từ năm 1582 [3].
Dấu hiệu ngộ độc ergotism và độc tính thần kinh
Nhiễm độc các alkaloid này tương tự như hội chứng ngộ độc ergotism (chứng ngộ độc nấm cựa gà) từng gây ra các đợt dịch bệnh kinh hoàng thời Trung Cổ, khiến hàng chục nghìn người phát bệnh [3]. Người bị ngộ độc phải trải qua các cơn ảo giác, rối loạn tâm thần và hành vi bất thường [3].
Mức độ độc hại không chỉ phụ thuộc vào tổng liều mà còn phụ thuộc vào nồng độ và tỷ lệ tương hỗ giữa từng loại alkaloid cụ thể khi đưa vào cơ thể [2]. Việc sắc hạt bìm tía ở liều lượng lớn giải phóng một lượng hoạt chất vượt ngưỡng kiểm soát, dễ dẫn tới phản ứng kích thích thần kinh quá mức, hoang tưởng và ngộ độc cấp tính [5, 8].
Nghiên cứu chỉ ra những tổn hại nội tạng từ alkaloid
Nhiều công trình khoa học đã đánh giá mức độ nguy hiểm của các alkaloid thuộc nhóm này khi tích tụ trong cơ thể sinh vật.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1996 trên chuột cống trắng Sprague-Dawley nhằm đánh giá độc tính bán cấp của ergometrine maleate với các liều 0, 2, 10, 50 và 250 mg/kg khẩu phần ăn trong vòng 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy mức đường huyết giảm ở chuột cái dùng liều 50 và 250 mg/kg [4]. Nồng độ hormone tuyến giáp thyroxin giảm ở liều 50 mg/kg trên chuột đực và ở liều 250 mg/kg trên cả hai giới [4]. Ở liều cao nhất 250 mg/kg, khối lượng các cơ quan gồm tim, gan, thận và buồng trứng đều gia tăng [4]. Chuột đực ghi nhận sự gia tăng kích thước hạch bạch huyết trung thất và hạch bạch huyết cận ức phụ thuộc theo liều dùng [4]. Phân tích mô bệnh học chỉ ra tình trạng tăng tích trữ glycogen tại gan của chuột dùng liều 250 mg/kg, với mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) là 10 mg/kg [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên vịt Bắc Kinh (Day 0-49, 54 con mỗi nhóm) khảo sát độc tính của tổng lượng alkaloid ergot (TEA) ở các nồng độ 0,0, 0,6, 7,0, 11,4 và 16,4 mg/kg khẩu phần [2]. Ngay từ đầu thử nghiệm, lượng thức ăn nạp vào giảm lần lượt 9%, 28%, 41% và 47% ở các nhóm tiếp xúc, trong đó các nhóm liều cao phải dừng sớm sau 2 tuần do vịt chậm lớn nghiêm trọng [2]. Mức liều quan sát thấy tác dụng bất lợi thấp nhất (LOAEL) được xác định ở mức rất thấp là 0,6 mg/kg khẩu phần [2]. Nghiên cứu cũng phát hiện dịch mật dương tính với ergonovine (ergometrine) với nồng độ trung bình 40 ng/g [2].
Ngoài ra, các tế bào gan và đại tràng cũng chịu áp lực chuyển hóa lớn khi xử lý các alkaloid này, biến đổi chúng thành nhiều chất chuyển hóa mới chưa rõ độc tính thông qua hoạt động giải độc tế bào [5].
Bất ổn về hàm lượng hoạt chất trong từng hạt dược liệu
Việc sử dụng hạt thảo dược nguyên bản tiềm ẩn mối nguy khó kiểm soát do sự chênh lệch lớn về lượng độc chất. Một nghiên cứu năm 2016 trên hạt thuộc chi Morning Glory (Ipomoea) cho thấy trong 5 mẫu hạt thương mại được khảo sát, có 3 mẫu chứa các alkaloid ergot như ergine và ergometrine [1].
Đáng chú ý, mặc dù nồng độ alkaloid tương đối đồng nhất khi phân tích cả gói hạt đại diện, nhưng khi phân tích riêng lẻ từng hạt thì nồng độ ergine và ergometrine lại có sự chênh lệch rất lớn [1]. Điều này có nghĩa là người dùng không thể dự đoán hay định lượng chính xác lượng độc chất dung nạp khi sắc hạt, làm tăng nguy cơ ngộ độc quá liều [1].
Bên cạnh đó, các sắc tố liên quan như secalonic acid A cũng được ghi nhận khả năng gây độc tế bào trên dòng tế bào HepG2 và CCF-STTG1, đồng thời ức chế hoạt tính enzyme topoisomerase I và II [6], cho thấy các hợp chất tự nhiên nhóm này có cơ chế phá hủy tế bào rất phức tạp [1, 4].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến của nhiều người là tin rằng các loại hạt thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc an thần hoặc các chất kích thích tinh thần [1]. Thậm chí, một số nhóm người lạm dụng hạt chi Ipomoea như một dạng chất hướng thần "hợp pháp" [1].
Thực tế, ranh giới giữa tác dụng sinh học và ngộ độc tử vong của nhóm chất này rất mong manh [3]. Dược liệu tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn, và việc sắc uống liều cao hạt bìm tía có thể dẫn tới tình trạng rối loạn chức năng tim, gan, thận hoặc gây loạn thần nguy cấp [2, 5].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng hạt bìm tía dưới mọi hình thức, bởi alkaloid nhóm này có tác dụng kích thích co bóp cơ tử cung mạnh mẽ, dễ gây sảy thai hoặc sinh non [3].
Người có tiền sử bệnh tim mạch, bệnh lý gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh xa do nguy cơ làm tăng khối lượng tạng và tổn thương chuyển hóa [4]. Những người có vấn đề về sức khỏe tâm thần, rối loạn lo âu cũng có thể bị khởi phát cơn loạn thần cấp tính do thụ thể thần kinh bị tác động tiêu cực [3, 6]. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các vị thuốc nam để tránh tương tác bất lợi.
Khuyến cáo sử dụng an toàn
Tuyệt đối không tự ý thu hái, nghiền nát hay sắc uống hạt bìm tía với liều lượng lớn theo lời đồn đại chưa được kiểm chứng khoa học [1]. Hàm lượng alkaloid thay đổi thất thường giữa các hạt khiến việc tự cân chỉnh liều tại nhà là điều bất khả thi và cực kỳ nguy hiểm [1].
Nếu có nhu cầu điều trị bệnh bằng y học cổ truyền, người dân cần đến các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ kê đơn với liều lượng đã được chuẩn hóa an toàn. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, co giật, hoa mắt, nhìn thấy ảo giác hoặc mạch nhanh sau khi uống nước thảo dược, cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.
Tóm lại, hạt bìm tía chứa các alkaloid hướng thần mạnh mẽ có khả năng gây ảo giác và tổn thương nhiều cơ quan nội tạng khi dùng liều cao [2, 5, 8]. Việc hiểu rõ độc tính và thận trọng với các phương thuốc truyền miệng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.