Thói quen nhâm nhi tách cà phê sáng vốn quen thuộc với nhiều người Việt. Tuy nhiên, khi nhận chẩn đoán rối loạn nhịp tim hoặc từng trải qua cảm giác tim đập thình thịch, không ít người lập tức gạch tên thức uống này khỏi thực đơn vì sợ "tim đập nhanh thêm".

Thực tế, người bị rối loạn nhịp tim không nhất thiết phải kiêng cà phê hoàn toàn [1]. Các bằng chứng khoa học cho thấy tiêu thụ cà phê ở mức độ vừa phải không gây ra rung nhĩ, thậm chí còn liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc tình trạng này [2], [3], [1]. Rủi ro thực sự chủ yếu đến từ việc lạm dụng caffeine liều cao hoặc tiêu thụ các loại nước tăng lực chứa nhiều chất kích thích [2], [4], [1].

Nỗi oan của tách cà phê sáng và câu trả lời từ y học

Rung nhĩ là dạng rối loạn nhịp tim phổ biến nhất trên thế giới hiện nay [5]. Nguyên nhân gây ra rối loạn nhịp tim bao gồm nhiều yếu tố kết hợp, thường gắn liền với tuổi tác hoặc các bệnh lý nền như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tuyến giáp [1]. Vì caffeine là chất kích thích hiện diện rộng rãi trong cà phê, trà, sô-cô-la, nước ngọt và nước tăng lực, nó rất dễ bị quy kết là thủ phạm khởi phát cơn loạn nhịp [6], [1].

Tuy nhiên, các tài liệu y khoa không ủng hộ quan điểm đổ lỗi hoàn toàn cho caffeine ở mức dùng thông thường [7], [1]. Một bài tổng quan năm 2013 khẳng định không có lợi ích thực sự nào khi bắt bệnh nhân rối loạn nhịp tim phải hạn chế uống caffeine [1]. Việc uống cà phê hoặc trà cấp tính không gây ra rung nhĩ, và ngay cả những bệnh nhân từng bị nhồi máu cơ tim cũng không tăng tỷ lệ loạn nhịp thất hay các loạn nhịp khác sau khi uống vài tách cà phê [1].

Do đó, lời khuyên yêu cầu người có triệu chứng đánh trống ngực, rung nhĩ kịch phát hoặc nhịp nhanh trên thất phải kiêng tuyệt đối caffeine là không có cơ sở vững chắc [1]. Thay vì cấm đoán tuyệt đối, giới chuyên môn phân biệt rất rõ giữa lượng dùng điều độ từ cà phê truyền thống và việc nạp quá liều từ các sản phẩm công nghiệp [2], [1].

Caffeine tác động lên trái tim theo cơ chế nào?

Để hiểu vì sao caffeine vừa tạo cảm giác hưng phấn vừa gây lo ngại cho tim mạch, cần nhìn vào cơ chế sinh học của nó. Một đánh giá chuyên sâu công bố năm 2024 cho biết caffeine là hợp chất thuộc nhóm methylxanthine, tác động lên hệ tim mạch thông qua bốn cơ chế chính [6], [7]. Các cơ chế này bao gồm đối kháng thụ thể adenosine (chặn các tín hiệu gây buồn ngủ và làm chậm nhịp tim), ức chế enzyme phosphodiesterase, huy động canxi bên trong tế bào và thúc đẩy giải phóng các hormone catecholamine [6].

Cụ thể, caffeine là chất vận mạch có khả năng kích thích cơ thể tiết ra norepinephrine và epinephrine (những hormone làm tăng phản ứng giao cảm) [1]. Khi dùng ở liều lượng bình thường, các phản ứng này không làm tăng nguy cơ rung nhĩ hay cuồng nhĩ [7]. Thậm chí, lượng caffeine vừa phải còn cho thấy tác dụng bảo vệ trước nguy cơ rối loạn nhịp tim [2].

Ngược lại, khi nạp vào cơ thể một lượng quá lớn gây ngộ độc quá liều, tác dụng cường giao cảm do lượng catecholamine lưu hành cao sẽ kích hoạt các cơn nhịp nhanh nguy hiểm [7]. Những biểu hiện tim mạch lúc này có thể bao gồm nhịp nhanh trên thất, rung nhĩ, nhịp nhanh thất và rung thất [7]. Như vậy, ranh giới giữa an toàn và rủi ro nằm ở liều lượng cùng nguồn cung cấp caffeine [2], [7].

Các nghiên cứu lâm sàng và di truyền nói gì?

Bằng chứng mạnh mẽ và gần đây nhất đến từ một nghiên cứu quan sát kết hợp phân tích di truyền (Mendelian Randomization) công bố năm 2024 [3]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu hình ảnh cộng hưởng từ tim mạch (CMR) bằng máy học trên 34.992 người thuộc ngân hàng dữ liệu UK Biobank, với độ tuổi trung bình là 63,5 tuổi và 52,9% là nữ giới [3]. Các nhà khoa học cũng xét nghiệm gen CYP1A2 và điểm số đa gen để xem tốc độ chuyển hóa caffeine nhanh hay chậm của mỗi người có làm thay đổi kết quả hay không [3].

Kết quả cho thấy việc uống nhiều cà phê hơn mỗi ngày có liên quan độc lập với khối lượng thất trái cao hơn, thể tích tâm thất tổng thể lớn hơn, thể tích nhát bóp cao hơn và thể tích tâm nhĩ lớn hơn [3]. Đáng chú ý, mỗi tách cà phê tăng thêm giúp giảm 11% nguy cơ mắc rung nhĩ (tỷ số chênh OR là 0,89; khoảng tin cậy 95% từ 0,84 đến 0,93) và giảm 10% nguy cơ nhịp xoang có khoảng PR ngắn (OR là 0,90; khoảng tin cậy 95% từ 0,82 đến 0,99) [3]. Quá trình chuyển hóa caffeine nhanh hay chậm do gen không làm thay đổi đáng kể mối liên hệ này (giá trị P lớn hơn 0,053 ở mọi phép thử), từ đó nhóm tác giả kết luận việc hạn chế caffeine theo thói quen để giảm nguy cơ loạn nhịp có thể là không cần thiết [3].

Tuy nhiên, bức tranh trở nên phức tạp hơn ở những người đã có sẵn bệnh tăng huyết áp và vừa khởi phát cơn rung nhĩ. Một nghiên cứu năm 2011 đã khảo sát 600 bệnh nhân có cơn rung nhĩ được ghi nhận lần đầu tiên, trong đó xác định được 247 người bị tăng huyết áp [8]. Các nhà nghiên cứu dùng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm để ước tính lượng cà phê, caffeine tiêu thụ và dùng điện tâm đồ, siêu âm tim để đánh giá tình trạng phì đại thất trái nhằm theo dõi khả năng nhịp tim tự trở về bình thường (tự chuyển nhịp) trong vòng 48 giờ [8].

Kết quả ghi nhận nhóm huyết áp bình thường uống nhiều cà phê hơn, nhưng tổng lượng caffeine nạp vào ở hai nhóm là tương đương nhau do người tăng huyết áp nạp thêm caffeine từ các nguồn ngoài cà phê [8]. Ở nhóm huyết áp bình thường, những người không có thói quen uống hoặc uống ít cà phê có khả năng tự chuyển về nhịp tim bình thường cao nhất (OR là 1,93; khoảng tin cậy 95% từ 0,88 đến 3,23; p=0,001) [8]. Trong khi đó, ở nhóm tăng huyết áp, mối liên hệ có hình chữ U: những người uống cà phê mức độ vừa phải lại có xác suất tự chuyển nhịp thấp nhất (OR là 1,13; khoảng tin cậy 95% từ 0,67 đến 1,99; p=0,05), và những bệnh nhân bị phì đại thất trái cũng giảm tỷ lệ tự hồi phục nhịp tim [8].

Khác biệt lớn giữa cà phê và các nguồn caffeine khác

Khi phân tích tác động của caffeine lên bệnh rung nhĩ, một tổng quan năm 2014 chỉ ra sự khác biệt sâu sắc giữa caffeine từ cà phê và caffeine từ các nguồn khác [2]. Trong khi cà phê truyền thống dùng điều độ mang lại tín hiệu an toàn, thì các loại đồ uống giàu caffeine thế hệ mới như nước tăng lực lại làm dấy lên nhiều cảnh báo y khoa, đặc biệt ở người trẻ tuổi [2], [5], [4]. Thống kê cho thấy có khoảng 30% đến 50% thanh thiếu niên và người trẻ tuổi sử dụng nước tăng lực thường xuyên [1].

Nước tăng lực không chỉ nạp một lượng lớn caffeine mà còn chứa nhiều đường và các hóa chất kích thích hệ tim mạch khác, trong khi hàm lượng các chất này часто thiếu sự quản lý chặt chẽ [4], [1]. Một báo cáo y khoa năm 2011 đã ghi nhận hai trường hợp thiếu niên da trắng khỏe mạnh, 14 tuổi và 16 tuổi, hoàn toàn không có tiền sử bệnh tim mạch nhưng nhập viện vì đánh trống ngực và tức ngực sau khi uống quá nhiều đồ uống có hàm lượng caffeine cao [4]. Kết quả điện tâm đồ xác nhận cả hai đều bị rung nhĩ — một bệnh lý vốn cực kỳ hiếm gặp ở trẻ em nếu không có bệnh tim cấu trúc; một em phải dùng thuốc digoxin để lấy lại nhịp xoang bình thường, em còn lại tự hồi phục sau khi truyền dịch tĩnh mạch [4].

Không chỉ nước tăng lực, việc lạm dụng thực phẩm chứa caffeine kết hợp với thuốc điều trị bệnh khác cũng có thể tạo ra chất nền gây loạn nhịp [7]. Một báo cáo ca bệnh năm 2010 mô tả một phụ nữ Ý 19 tuổi bị khởi phát cơn rung nhĩ do ăn quá nhiều sô-cô-la (chứa hai hoạt chất nhóm methylxanthine là theobromine và caffeine) kết hợp với việc lạm dụng thuốc xịt cắt cơn hen salbutamol kéo dài [7]. Mặc dù dùng salbutamol liều thông thường không gây thiếu máu cơ tim hay loạn nhịp ở người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc hen suyễn ổn định, việc dùng thuốc này trong hai tuần đã làm thay đổi hệ thần kinh tự chủ theo hướng tăng đáp ứng giao cảm, khi cộng hưởng với lượng lớn chất kích thích từ sô-cô-la đã kích hoạt cơn rung nhĩ [7].

Những giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm cần tránh

Mặc dù các nghiên cứu dịch tễ học lớn không tìm thấy mối liên hệ giữa việc tiêu thụ cà phê thông thường với sự phát triển của rối loạn nhịp tim, giới khoa học vẫn lưu ý rằng dữ liệu hiện tại còn những điểm gây tranh cãi và phụ thuộc nhiều vào phương pháp nghiên cứu [2], [1]. Đa số dữ liệu về biến chứng loạn nhịp hoặc đột tử do dùng nước tăng lực kết hợp tập thể dục mới dừng ở các báo cáo ca bệnh đơn lẻ, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu quy mô hơn [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu di truyền năm 2024 trên gần 35.000 người chủ yếu thu thập dữ liệu từ những người gốc Âu, và tổng quan cùng năm cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải nghiên cứu thêm trên các nhóm bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao [6], [3].

Từ những dữ kiện trên, người bệnh cần tránh hai hiểu lầm phổ biến trong sinh hoạt hàng ngày. Hiểu lầm thứ nhất là đánh đồng tách cà phê pha phin hoặc pha máy thông thường với các lon nước tăng lực công nghiệp, từ đó kiêng khem quá mức gây ảnh hưởng chất lượng cuộc sống [2], [1]. Hiểu lầm thứ hai là chỉ lo kiêng cà phê mà quên mất rượu bia mới là tác nhân đáng ngại; uống rượu từ mức vừa đến nhiều có liên quan mật thiết đến việc khởi phát rung nhĩ (còn gọi là hội chứng "trái tim ngày lễ" được đặt tên từ năm 1978 sau các cuộc nhậu say), do đó người bị loạn nhịp tim được khuyên nên hạn chế đồ uống có cồn [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng đồ uống chứa caffeine?

Dù không cần kiêng tuyệt đối trong đa số trường hợp, một số nhóm đối tượng vẫn cần đặc biệt lưu tâm khi tiêu thụ caffeine:

  • Bệnh nhân tăng huyết áp hoặc có phì đại thất trái: Nghiên cứu thực tế cho thấy thói quen dùng caffeine và tình trạng dày thành tim có ảnh hưởng đến khả năng tự cắt cơn rung nhĩ trong 48 giờ đầu khi cơn loạn nhịp mới khởi phát [8].
  • Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi: Tuyệt đối không nên lạm dụng nước tăng lực hoặc các loại đồ uống pha chế sẵn có hàm lượng caffeine quá cao, nhất là trong lúc tập luyện thể thao [4], [1].
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Những người đang sử dụng các thuốc có tác động lên hệ thần kinh giao cảm (chẳng hạn như lạm dụng thuốc xịt giãn phế quản salbutamol) cần tránh nạp cùng lúc lượng lớn thực phẩm giàu caffeine và theobromine như sô-cô-la [7].
  • Người có bệnh tim mạch nguy cơ cao: Do phản ứng tim mạch ở nhóm này còn phức tạp, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trực tiếp để có lời khuyên phù hợp nhất với hồ sơ bệnh án của mình [6].

Gợi ý áp dụng thực tế cho người có rối loạn nhịp tim

Để thưởng thức đồ uống yêu thích một cách an toàn mà không làm trái tim "lỡ nhịp", người đọc có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

  • Duy trì lượng dùng điều độ: Giữ thói quen uống cà phê hoặc trà ở mức vừa phải hàng ngày, tránh việc uống dồn dập liều cao cùng một lúc vì lượng lớn caffeine mới là yếu tố làm tăng nguy cơ rung nhĩ và kích hoạt nhịp nhanh [2], [7].
  • Chọn lọc nguồn caffeine: Ưu tiên cà phê hoặc trà tự nhiên; hạn chế hoặc tránh hoàn toàn các loại nước tăng lực vì chúng chứa lượng lớn caffeine, đường và các hóa chất kích thích tim mạch khác [1].
  • Kiểm soát tổng lượng nạp trong ngày: Lưu ý rằng caffeine không chỉ có trong cà phê mà còn ẩn trong trà, nước ngọt có ga và sô-cô-la [6]. Người bị tăng huyết áp cần để ý các nguồn ngoài cà phê để tránh vô tình nạp quá nhiều [8].
  • Kết hợp lối sống lành mạnh: Hạn chế rượu bia để tránh kích hoạt hội chứng "trái tim ngày lễ" [1], uống đủ nước lọc và kiểm soát tốt các bệnh nền như huyết áp, đường huyết hay tuyến giáp [1].

Tóm lại, người bị rối loạn nhịp tim không cần phải từ bỏ hoàn toàn niềm vui bên tách cà phê mỗi ngày nếu sử dụng ở mức độ vừa phải [2], [3], [1]. Điều quan trọng là nói không với nước tăng lực, tránh lạm dụng caffeine liều cao và kiểm soát tốt các bệnh lý nền [2], [1]. Nếu nhận thấy triệu chứng đánh trống ngực hoặc khó chịu ở ngực xuất hiện bất thường sau khi ăn uống, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tim mạch để được thăm khám kịp thời [4].