Thói quen nhâm nhi tách cà phê mỗi sáng rất phổ biến ở người Việt. Tuy nhiên, người có chỉ số axit uric máu cao hoặc mắc bệnh gout thường lo lắng thức uống này làm bệnh nặng thêm. Nhiều người băn khoăn liệu cần cai hẳn cà phê để tránh những cơn sưng đau khớp đột ngột hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Uống cà phê không làm tăng axit uric máu. Ngược lại, tiêu thụ cà phê lâu dài giúp giảm nồng độ axit uric huyết thanh và giảm nguy cơ mắc bệnh gout [1]. Các cơn gout cấp thường bùng phát do bữa ăn thịnh soạn nhiều đạm và uống nhiều rượu bia, không phải do cà phê nguyên chất [2].

Cơ chế cà phê tác động lên nồng độ axit uric

Axit uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình phân hủy chất purine trong cơ thể [3]. Nồng độ axit uric trong máu được quyết định bởi sự cân bằng giữa quá trình sản xuất nội sinh và quá trình đào thải urate qua thận [3]. Khi cơ thể sản xuất quá nhiều hoặc thận bài tiết kém, axit uric tích tụ gây tăng axit uric máu, từ đó làm tăng nguy cơ mắc gout, bệnh tim mạch, đột quỵ và hội chứng chuyển hóa [3].

Cà phê có thể làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh và giảm nguy cơ gout về lâu dài qua nhiều cơ chế khác nhau [1]. Thứ nhất, caffeine (tên hóa học là 1,3,7-trimethyl-xanthine) thuộc nhóm methyl-xanthine, có khả năng hoạt động như chất ức chế cạnh tranh với enzyme xanthine oxidase (loại enzyme xúc tác quá trình tạo ra axit uric), điều này đã được chứng minh trên thực nghiệm ở chuột [1]. Thứ hai, tiêu thụ cà phê sẽ giúp tăng cường bài tiết axit uric ra khỏi cơ thể [2].

Ngoài ra, uống cà phê và tiếp nhận caffeine trong thời gian dài còn giúp giảm nồng độ hormone insulin trong máu và tăng độ nhạy insulin của cơ thể [1]. Đáng chú ý, ngay cả cà phê đã tách caffeine (decaf) cũng có mối liên hệ nghịch đảo với nồng độ axit uric máu [4] và giúp giảm nguy cơ mắc gout [5]. Điều này cho thấy các hợp chất khác ngoài caffeine trong hạt cà phê cũng góp phần vào tác dụng bảo vệ này.

Các nghiên cứu dân số quy mô lớn nói gì?

Nhiều công trình dịch tễ học lớn tại Mỹ, Nhật Bản và Anh đã khảo sát mối liên hệ giữa thói quen uống cà phê và chỉ số axit uric. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân tích dữ liệu của 14.758 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên trong Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia lần thứ ba của Mỹ (NHANES III, giai đoạn 1988-1994) [4]. Trong nghiên cứu này, tình trạng tăng axit uric máu được định nghĩa là nồng độ axit uric huyết thanh trên 7,0 mg/dl ở nam và trên 5,7 mg/dl ở nữ [4].

Kết quả NHANES III cho thấy nồng độ axit uric máu giảm dần khi lượng cà phê tiêu thụ tăng lên [4]. Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi và giới tính, người uống 4-5 tách cà phê mỗi ngày có mức axit uric thấp hơn 0,26 mg/dl so với người không uống [4]. Ở nhóm uống từ 6 tách trở lên mỗi ngày, mức giảm là 0,43 mg/dl và tỷ lệ mắc chứng tăng axit uric máu giảm mạnh với tỷ số chênh (OR) là 0,57 (tức giảm khoảng 43% khả năng mắc) so với người không uống [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận cà phê tách caffeine có tác dụng giảm nhẹ axit uric máu, trong khi tổng lượng caffeine từ các nguồn đồ uống khác hoặc việc uống trà không tạo ra mối liên hệ này [4].

Tại châu Á, một nghiên cứu công bố năm 2010 tại Fukuoka (Nhật Bản) đã khảo sát 11.662 nam giới và phụ nữ từ 49 đến 76 tuổi [3]. Để đảm bảo tính chính xác, nhóm nghiên cứu đã loại trừ những người đang dùng thuốc điều trị gout, thuốc hạ axit uric, thuốc lợi tiểu, hoặc đang điều trị ung thư hay bệnh thận mạn tính [3]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như chỉ số khối cơ thể (BMI), uống rượu, tăng huyết áp và đái tháo đường, kết quả khẳng định uống cà phê giúp giảm nồng độ axit uric và giảm tình trạng tăng axit uric máu ở nam giới [3]. Ở phụ nữ Nhật Bản, mối liên hệ giảm axit uric này vẫn có ý nghĩa thống kê nhưng ở mức độ yếu hơn so với nam giới [3].

Gần đây hơn, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2023 dựa trên dữ liệu Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank) đã theo dõi 447.658 người ban đầu hoàn toàn không mắc bệnh gout [5]. Trong thời gian theo dõi trung vị 13,42 năm, có 3.053 ca mắc gout mới được ghi nhận [5]. Kết quả chỉ ra mối liên hệ phi tuyến tính: mức giảm nguy cơ mắc gout rõ rệt xuất hiện ở ngưỡng uống khoảng 3 tách cà phê mỗi ngày hoặc khoảng 6 tách trà mỗi ngày [5].

Cụ thể, trong nghiên cứu UK Biobank, những người uống trên 6 tách cà phê mỗi ngày giảm 40% nguy cơ mắc gout (HR 0,60), và người uống trên 6 tách trà mỗi ngày giảm 23% nguy cơ (HR 0,77) so với người không uống [5]. Cả cà phê có caffeine và cà phê tách caffeine đều mang lại lợi ích giảm nguy cơ mắc bệnh [5]. Đặc biệt, khi xét kết hợp tình trạng axit uric nền, những người không bị tăng axit uric máu và uống từ 4 tách cà phê trở lên mỗi ngày có nguy cơ mắc gout thấp nhất (HR 0,34, tức giảm 66% nguy cơ) so với người bị tăng axit uric máu mà không uống cà phê [5].

Bằng chứng từ các phân tích gộp và giới hạn khoa học

Để có cái nhìn tổng quan từ nhiều công trình riêng lẻ, các nhà khoa học đã thực hiện các tổng quan hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis). Một phân tích gộp công bố năm 2016 đã tổng hợp 9 nghiên cứu xuất bản từ năm 1999 đến 2014 với tổng cộng 175.310 người tham gia [6]. Kết quả xác nhận cà phê có tác dụng làm giảm đáng kể axit uric huyết thanh, nhưng có sự khác biệt về giới tính ở lượng cà phê cần thiết: phụ nữ cần uống 4-6 tách/ngày để hạ axit uric, trong khi nam giới chỉ cần 1-3 tách/ngày [6]. Phân tích này cũng kết luận uống từ 1 tách cà phê trở lên mỗi ngày đã giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh gout ở cả hai giới, uống càng nhiều nguy cơ càng giảm [6].

Tuy nhiên, giới khoa học cũng ghi nhận những dữ liệu chưa hoàn toàn đồng nhất về chỉ số axit uric đơn thuần. Một phân tích gộp khác cùng công bố năm 2016 (tổng hợp 11 nghiên cứu quan sát gồm 6 nghiên cứu cắt ngang, 3 nghiên cứu đoàn hệ và 2 nghiên cứu bệnh - chứng) lại cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ axit uric máu (SMD = -0,09) cũng như nguy cơ tăng axit uric máu (OR = 0,84) giữa nhóm uống nhiều cà phê nhất và ít nhất [7]. Dù vậy, xét về mặt lâm sàng, phân tích này vẫn khẳng định việc uống cà phê giúp giảm mạnh nguy cơ khởi phát bệnh gout mới với tỷ số rủi ro (RR) là 0,43 (tương đương mức giảm 57% nguy cơ) [7].

Bằng chứng mới nhất đến từ một phân tích gộp công bố năm 2025, tổng hợp 13 nghiên cứu quan sát (10 nghiên cứu cắt ngang và 3 nghiên cứu đoàn hệ) với quy mô lên tới 936.827 người tham gia, trong đó có 27.740 ca tăng axit uric máu và gout [8]. Kết quả tổng hợp khẳng định tiêu thụ cà phê giúp giảm đáng kể nguy cơ tăng axit uric máu và bệnh gout nói chung (OR = 0,73) [8]. Khi phân tích riêng theo thiết kế nghiên cứu, tác dụng bảo vệ của cà phê thể hiện rõ ở cả nhóm nghiên cứu đoàn hệ (OR = 0,51) và nghiên cứu cắt ngang (OR = 0,87) [8].

Giới hạn chung của các bằng chứng hiện tại là phần lớn dữ liệu đến từ các nghiên cứu quan sát (cắt ngang, bệnh - chứng, đoàn hệ) [4, 8]. Một số bảng câu hỏi tần suất thực phẩm có thể chịu ảnh hưởng từ trí nhớ của người tham gia [4]. Các tác giả nghiên cứu năm 2016 và 2025 đều nhấn mạnh cần có thêm các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu thiết kế chặt chẽ và các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để kiểm soát triệt để các yếu tố gây nhiễu [4, 8].

Hiểu lầm thường gặp về cà phê, trà và thủ phạm gây gout cấp

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là đánh đồng tác dụng của trà và cà phê. Dù nghiên cứu tại Anh năm 2023 ghi nhận uống khoảng 6 tách trà mỗi ngày giảm nguy cơ gout [5], nhưng khảo sát NHANES III năm 2007 và phân tích gộp lớn năm 2025 lại cho thấy uống trà nhìn chung không giúp giảm axit uric hay ngăn ngừa gout (OR = 1,02) [2, 8]. Thậm chí, phân tích phân nhóm năm 2025 còn chỉ ra việc uống trà có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ tăng axit uric máu và gout ở cả nam giới (OR = 1,18) và nữ giới (OR = 1,19) [8].

Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi cho cà phê khi bị đau khớp, trong khi bỏ qua thủ phạm thực sự là đường, sữa đặc pha kèm và chế độ ăn dư thừa năng lượng. Béo phì và tăng cân là một trong những yếu tố nguy cơ mạnh nhất gây tăng axit uric máu và bệnh gout, do mỡ thừa vừa làm giảm bài tiết urate ở thận vừa làm tăng sản xuất urate trong cơ thể [1]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc giảm cân (bao gồm cả giảm cân nhờ phẫu thuật thu gọn dạ dày) giúp giảm đáng kể nồng độ urate huyết thanh và giảm nguy cơ mắc gout ở nam giới [1].

Bên cạnh đó, nồng độ axit uric máu tăng cao ở những người thường xuyên uống nước ngọt có đường và nước ép trái cây [5, 6]. Các cơn gout cấp tính thường được kích hoạt bởi những bữa ăn quá thịnh soạn và việc uống nhiều rượu bia [2]. Cứ mỗi khẩu phần thịt tăng thêm trong ngày làm tăng 21% nguy cơ mắc gout, và nguy cơ bệnh cũng tăng lên ngay sau khi tiêu thụ từ 1 đến 2 đơn vị cồn tiêu chuẩn [2]. Ngược lại với quan niệm cũ, các thực phẩm thực vật giàu purine như các loại đậu và rau xanh lại không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gout [2].

Ai nên thận trọng khi dùng cà phê?

Mặc dù cà phê có lợi cho việc kiểm soát axit uric và phòng ngừa gout [3, 8], không phải ai cũng có thể uống lượng lớn từ 4 đến 6 tách mỗi ngày như trong các số liệu thống kê [2, 3]. Bệnh nhân gout thường mắc kèm nhiều bệnh lý đồng mắc liên quan đến chế độ ăn uống như béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp [2]. Ngoài ra, nhiều người cao tuổi còn có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang phải dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ axit uric [3].

Ở những người có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp chưa kiểm soát ổn định hoặc nhạy cảm với caffeine, việc nạp đột ngột lượng lớn cà phê đậm đặc có thể gây bất lợi. Phụ nữ có ngưỡng đáp ứng hạ axit uric cần lượng cà phê nhiều hơn nam giới (4-6 tách so với 1-3 tách) [6], nhưng việc uống quá nhiều caffeine lại dễ ảnh hưởng giấc ngủ và nhịp tim.

Do đó, cà phê chỉ nên xem là một thức uống hỗ trợ trong lối sống, hoàn toàn không phải là thuốc và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người đang có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để biết lượng cà phê phù hợp với thể trạng cá nhân [2].

Cách uống cà phê và ăn uống thực tế cho người lo ngại gout

Để tận dụng lợi ích của cà phê mà không làm tăng rủi ro chuyển hóa, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế dựa trên bằng chứng khoa học:

  • Lượng dùng hợp lý: Mức tiêu thụ vừa phải từ 1 đến 3 tách cà phê mỗi ngày ở nam giới hoặc duy trì từ 1 tách trở lên mỗi ngày đã bắt đầu ghi nhận mối liên hệ giảm nguy cơ mắc gout [6]. Ngưỡng khoảng 3 tách mỗi ngày được chứng minh mang lại hiệu quả giảm nguy cơ gout rõ rệt [5].
  • Lựa chọn loại cà phê: Nên ưu tiên cà phê nguyên chất không đường hoặc ít đường. Nếu bị mất ngủ hoặc nhạy cảm với chất kích thích, bạn hoàn toàn có thể chọn cà phê đã tách caffeine (decaf) vì loại này vẫn giữ được tác dụng giảm axit uric và giảm nguy cơ mắc bệnh gout [2, 7].
  • Kết hợp chế độ dinh dưỡng chuẩn: Khuyến cáo dinh dưỡng hiện đại cho người bệnh gout hướng tới chế độ ăn cân bằng theo mô hình Địa Trung Hải hoặc tháp dinh dưỡng lành mạnh [2]. Nên bổ sung các sản phẩm từ sữa vì chúng giúp tăng đào thải axit uric giống như cà phê [2].
  • Bổ sung vitamin C nếu cần thiết: Các nghiên cứu cho thấy vitamin C liều cao giúp hạ axit uric nhờ tác dụng tăng bài tiết urate [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 184 người không hút thuốc cho thấy bổ sung 500 mg vitamin C mỗi ngày trong 2 tháng giúp giảm 0,5 mg/dL nồng độ urate huyết thanh [1]. Bạn có thể hỏi ý kiến bác sĩ về việc bổ sung vi chất này.

Tóm lại, người có nguy cơ tăng axit uric máu hoặc bệnh gout không cần kiêng khem cà phê nếu cơ thể dung nạp tốt. Duy trì 1-3 tách cà phê nguyên chất mỗi ngày, kết hợp kiểm soát cân nặng, hạn chế thịt đỏ, rượu bia và nước ngọt có đường mới là chìa khóa bền vững để bảo vệ khớp [1, 3, 5]. Khi có dấu hiệu sưng đau khớp hoặc có bệnh nền đi kèm, người bệnh cần thăm khám bác sĩ để được tư vấn và theo dõi lâu dài [2].