Người bị sỏi thận canxi có nên dùng bài thuốc chứa mẫu lệ?

Nhiều người có thói quen dùng các bài thuốc cổ phương chứa mẫu lệ (vỏ hàu) để an thần, trị đau dạ dày hoặc bồi bổ cơ thể. Tuy nhiên, người từng có tiền sử sỏi thận thường lo ngại hàm lượng canxi vô cơ dồi dào trong vị thuốc này có thể khiến bệnh tái phát.

Người bị sỏi thận canxi cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa mẫu lệ khi chưa có chỉ định y khoa. Dược liệu này chứa lượng lớn canxi cacbonat tự do; việc bổ sung canxi dạng chế phẩm không đi kèm bữa ăn làm tăng canxi niệu, từ đó thúc đẩy nguy cơ tái tạo sỏi canxi oxalat.

Mẫu lệ và nỗi lo sỏi thận canxi

Mẫu lệ thực chất là vỏ phơi khô của các loài hàu biển, thành phần hóa học chủ yếu chiếm tới 80-95% là canxi cacbonat (CaCO3). Trong Đông y, mẫu lệ là vị thuốc quen thuộc có tác dụng bình can tiềm dương, nhuyễn kiên tán kết, thường xuất hiện trong nhiều thang thuốc trị mất ngủ, đổ mồ hôi trộm hay viêm loét dạ dày tá tràng.

Mặc dù là dược liệu tự nhiên, nhưng khi đi vào cơ thể qua đường sắc uống, mẫu lệ giải phóng ra lượng canxi tự do tương đương với các dạng canxi bổ sung vô cơ thông thường. Với người có cơ địa khỏe mạnh, lượng canxi này có thể được hấp thu hoặc đào thải bình thường. Ngược lại, ở những người có tiền sử sỏi thận, việc tiếp nạp thêm nguồn canxi nồng độ cao tạo ra mối đe dọa trực tiếp đến nồng độ bão hòa khoáng chất trong nước tiểu.

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng canxi từ dược liệu hay thảo mộc thì "lành tính" và không gây lắng đọng như thuốc Tây. Về mặt hóa sinh, ion canxi tự do khi vào tuần hoàn và bài tiết qua thận đều có hoạt tính sinh học tương tự nhau, bất kể nguồn gốc xuất phát từ vỏ hàu hay viên nén tổng hợp.

Canxi tự do và cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat

Sỏi canxi oxalat là dạng sỏi tiết niệu phổ biến nhất trong lâm sàng hiện nay ^[1]. Tình trạng tăng canxi niệu (nồng độ canxi trong nước tiểu quá cao) được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự xuất hiện của loại sỏi này ^[1].

Cơ chế tạo sỏi diễn ra dựa trên sự mất cân bằng giữa lượng canxi tự do và oxalat trong hệ bài tiết. Thông thường, canxi trong chế độ ăn uống hàng ngày giữ vai trò như một chất liên kết tự nhiên, có khả năng tạo phức hợp chelator với photphat và oxalat ngay trong lòng ruột ^[2]. Phức hợp canxi oxalat này không tan và sẽ được đào thải qua phân, ngăn cản oxalat tự do hấp thu vào máu ^[2].

Nếu bổ sung canxi liều cao đơn lẻ, lượng canxi dư thừa hấp thu vào máu sẽ làm tăng nồng độ canxi bài tiết qua nước tiểu tới 20% ở những người có sẵn chứng tăng canxi niệu vô căn ^[2]. Khi nồng độ canxi tự do trong nước tiểu tăng vọt mà không có đủ oxalat hoặc citrate đối kháng, hiện tượng siêu bão hòa canxi oxalat sẽ xảy ra, khởi phát quá trình kết tinh và hình thành sỏi mới hoặc làm tăng kích thước sỏi cũ ^[1].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung canxi và nguy cơ sỏi tái phát

Dữ liệu y học hiện đại đã ghi nhận nhiều nghiên cứu lâm sàng chi tiết nhằm làm rõ sự khác biệt giữa canxi thực phẩm tự nhiên và canxi dạng bổ sung nồng độ cao đối với bệnh lý sỏi niệu.

Một nghiên cứu dịch tễ cắt ngang công bố năm 2025 trên 204 bệnh nhân từ 50 đến 89 tuổi tại vùng Tây Nam, Trung Quốc đã đánh giá nguy cơ sỏi thận khi bổ sung canxi ^[3]. Những người tham gia nghiên cứu được cho sử dụng 600 mg canxi cacbonat kết hợp 0,5 microgam alfacalcidol mỗi ngày trong thời gian ít nhất 1 năm ^[3]. Kết quả phân tích đa biến chỉ ra rằng tiền sử tái phát sỏi thận là yếu tố nguy cơ độc lập dẫn đến việc phát triển sỏi mới ^[3]. Ở những bệnh nhân sỏi thận có tiền sử tái phát, lượng canxi bài tiết trong nước tiểu 24 giờ cao hơn có ý nghĩa thống kê (1,00 ± 0,62 so với 0,57 ± 0,54, p=0,026) so với người không có tiền sử bệnh ^[3]. Nghiên cứu cho thấy canxi bổ sung làm tăng đào thải canxi niệu, trực tiếp làm tăng nguy cơ ở nhóm có tiền sử sỏi ^[3].

Tiếp tục chứng minh cho điều này, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu quy mô lớn từ Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (Nurses' Health Study I) theo dõi 91.731 phụ nữ độ tuổi 34-59 trong suốt 12 năm với 903.849 người-năm đã ghi nhận 864 ca sỏi thận ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc uống canxi bổ sung làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận với nguy cơ tương đối (RR) là 1,20 (KHOẢNG TIN CẬY 95%: 1,02 đến 1,41) so với người không dùng ^[4]. Đáng chú ý, 67% phụ nữ dùng canxi bổ sung không uống cùng bữa ăn hoặc dùng cùng bữa ăn có lượng oxalat thấp ^[4]. Ngược lại, canxi hấp thu từ thực phẩm tự nhiên trong khẩu phần ăn lại có liên quan nghịch đảo, giúp giảm nguy cơ sỏi với RR là 0,65 ở nhóm tiêu thụ cao nhất ^[4].

Tại Phòng khám Mayo (Hoa Kỳ), một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2022 trên 411 bệnh nhân mắc sỏi thận có triệu chứng và 384 người đối chứng được theo dõi trung vị 4,1 năm ^[5]. Có 73 bệnh nhân tái phát triệu chứng sỏi trong thời gian này ^[5]. Phân tích đã điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy chế độ ăn ít canxi và ít kali làm tăng khả năng mắc sỏi và là yếu tố dự báo tái phát sỏi thận có triệu chứng ^[5]. Kết quả nhấn mạnh việc duy trì lượng canxi qua chế độ ăn thực phẩm phong phú giúp phòng ngừa tái phát, trong khi chế độ kiêng khem quá mức lại phản tác dụng ^[5].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu hồi cứu năm 2019 trên 26 bệnh nhân sỏi canxi tái phát có thiếu hụt vitamin D được điều trị bằng 50.000 IU vitamin D mỗi tuần trong 8-12 tuần cho thấy canxi niệu 24 giờ tăng lên đáng kể sau điều trị (p < 0,001), mức siêu bão hòa canxi oxalat cũng có xu hướng tăng dù chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (p = 0,177) ^[1]. Điều này cho thấy bất kỳ sự thay đổi khoáng chất nào can thiệp vào canxi niệu đều cần được giám sát chặt chẽ ^[1].

Hiểu lầm: Bị sỏi canxi thì phải kiêng tuyệt đối canxi?

Nhiều người bệnh khi phát hiện sỏi canxi oxalat lập tức loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm giàu canxi ra khỏi thực đơn. Đây là một sai lầm nghiêm trọng đã được y văn thế giới cảnh báo từ nhiều năm qua ^[6].

Việc hạn chế canxi trong chế độ ăn không những không mang lại lợi ích giảm sỏi mà còn có thể làm tăng nặng nguy cơ loãng xương ^[6]. Khi cơ thể không nhận đủ lượng canxi từ thực phẩm, nồng độ canxi tự do trong lòng ruột bị thiếu hụt, làm mất đi các chất liên kết tự nhiên với oxalat ^[2]. Hệ quả là oxalat tự do trong lòng ruột tăng lên, được ruột hấp thu tối đa vào máu rồi đào thải qua thận, dẫn đến tình trạng tăng oxalat niệu ^[2]. Tăng oxalat niệu kết hợp với lượng canxi nội sinh sẵn có lại thúc đẩy sỏi tái phát mạnh mẽ hơn ^[2].

Do đó, người bị sỏi canxi không cần kiêng canxi từ thực phẩm thông thường. Điều cần kiêng cữ ở đây là các chế phẩm bổ sung canxi cô đặc, canxi vô cơ dùng liều cao dạng tự do như mẫu lệ hoặc viên nén bổ sung uống ngoài bữa ăn ^[4].

Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng với mẫu lệ

Những người có tiền sử sỏi thận tái phát nhiều lần cần tránh sử dụng các thang thuốc chứa mẫu lệ khi chưa có sự thăm khám và cân nhắc rủi ro từ thầy thuốc chuyên khoa ^[3].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý rối loạn chuyển hóa khoáng chất như cường tuyến cận giáp nguyên phát hoặc tăng canxi niệu vô căn càng phải cẩn trọng hơn [2, 8]. Ở những trường hợp này, sự tái hấp thu canxi tại ống thận bị khiếm khuyết, gây thất thoát canxi liên tục ra nước tiểu ^[2]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân tăng canxi niệu vô căn kết hợp cường cận giáp dù đã can thiệp phẫu thuật cắt u tuyến cận giáp vẫn không thể làm giảm nồng độ canxi niệu 24 giờ và gánh nặng sỏi thận ^[7].

Người đang điều trị các bệnh mãn tính liên quan đến thận hoặc đang sử dụng một số loại thuốc làm tăng nguy cơ sỏi như một số thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế protease, kháng sinh cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ dược liệu nào ^[8].

Áp dụng chế độ ăn và kiểm soát nguy cơ sỏi thận hiệu quả

Để bảo vệ đường tiết niệu và hạn chế nguy cơ hình thành sỏi mới, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò cốt lõi:

• Duy trì canxi tự nhiên qua thực phẩm: Cung cấp canxi thông qua chế độ ăn thông thường (dưới ngưỡng 1,2 g/ngày nếu không dùng thực phẩm bổ sung) để canxi chelat hóa oxalat trong ruột ^[2]. Không tự ý uống viên canxi hoặc thuốc Đông y chứa vỏ sò, vỏ hàu (mẫu lệ).
• Kiểm soát lượng oxalat và protein động vật: Hạn chế ăn quá nhiều protein động vật và natri (muối), bởi vì tiêu thụ quá nhiều protein động vật hay muối đều làm tăng gánh nặng lọc của cầu thận và tăng bài tiết canxi qua nước tiểu [2, 5, 7]. Tránh tiêu thụ quá nhiều đường sucrose ^[4].
• Tăng cường chất kiềm hóa nước tiểu: Bổ sung nhiều trái cây và rau xanh giúp kiềm hóa nước tiểu, hỗ trợ ngăn chặn sỏi canxi oxalat và sỏi axit uric ^[8]. Ăn thực phẩm giàu kali và phytate cũng cho thấy khả năng giảm nguy cơ sỏi thận rõ rệt [6, 7].
• Bổ sung đủ dịch: Uống lượng nước vừa phải, duy trì đủ nước hàng ngày là giải pháp quan trọng hàng đầu giúp làm loãng nước tiểu và giảm nồng độ bão hòa chất tan [3, 5, 7].
• Kiểm tra xét nghiệm chuyên sâu: Với những người tái phát sỏi nhiều lần, việc thu thập mẫu nước tiểu 24 giờ để đo lường canxi, oxalat, citrate, axit uric và độ pH nước tiểu là phương pháp khoa học chuẩn xác giúp bác sĩ xây dựng phác đồ dự phòng chuẩn xác [3, 5].

Mẫu lệ là vị thuốc có giá trị trong y học cổ truyền nhưng lại chứa lượng canxi vô cơ đáng kể, không phù hợp cho người đang có nguy cơ sỏi thận canxi oxalat. Người bệnh không nên tự ý bốc thuốc mà cần thông báo tiền sử bệnh thận cho bác sĩ để được thay thế bằng các thảo dược an toàn khác. Kết hợp dinh dưỡng cân bằng và kiểm soát canxi niệu là chìa khóa then chốt để phòng sỏi bền vững.