Thói quen nhâm nhi tách trà xanh mỗi sáng từ lâu đã gắn liền với nếp sống của nhiều người Việt. Thế nhưng, khi nhận chẩn đoán mắc sỏi thận, không ít bệnh nhân lập tức gạch tên thức uống này khỏi thực đơn vì nghe nói lá trà chứa nhiều chất tạo sỏi. Liệu người bị sỏi thận có thực sự phải kiêng tuyệt đối trà xanh, đặc biệt là trà pha đậm đặc?
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: người bị sỏi thận không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn nước trà xanh pha vừa phải, nhưng cần tránh uống trà quá đậm đặc và không dùng trà thay thế nước lọc. Dù lá trà tự nhiên có chứa oxalate — một thành phần cấu tạo nên sỏi — nhưng các hợp chất chống oxy hóa dồi dào trong trà xanh lại mang đến hiệu ứng bảo vệ thận bất ngờ, giúp trung hòa nhiều nguy cơ kết tinh sỏi [1].
Nỗi lo mang tên oxalate và nghịch lý của lá trà xanh
Sỏi tiết niệu là bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 8-10% dân số nói chung [2]. Tại Đức, tỷ lệ này là 5%, ở Mỹ là 10%, và đáng ngại hơn, tỷ lệ tái phát sỏi ước tính lên tới 50% sau 10 năm [3]. Trong các loại sỏi, sỏi canxi chiếm tới 80% trường hợp, thường là hỗn hợp của canxi oxalate và canxi photphat [2].
Tinh thể canxi oxalate tồn tại dưới hai dạng chính: dạng ngậm một phân tử nước (COM) phụ thuộc vào nồng độ oxalate, và dạng ngậm hai phân tử nước (COD) phụ thuộc vào nồng độ canxi [2]. Vì nồng độ canxi và oxalate cao trong nước tiểu là yếu tố then chốt dẫn đến tạo sỏi, các bác sĩ thường dặn bệnh nhân hạn chế thực phẩm giàu oxalate [2].
Trà xanh (Camellia sinensis) vốn chứa hàm lượng oxalate đáng kể [1]. Chính vì là tác nhân tự nhiên giàu oxalate, về mặt lý thuyết, trà xanh từng không được khuyến khích cho người có sỏi canxi oxalate [1]. Tuy nhiên, lá trà đồng thời lại chứa nhiều polyphenol đóng vai trò chất chống oxy hóa mạnh [1]. Khoảng 13% trọng lượng lá trà xanh là các catechin [4]. Các catechin này bao gồm epigallocatechin gallate (EGCG), epigallocatechin (GGC), epicatechin gallate (ECG) và epicatechin (EC) [1].
Nhờ đặc tính chống tạo sỏi, chống xơ vữa động mạch và chống oxy hóa, trà xanh thu hút sự chú ý lớn của giới khoa học như một giải pháp bổ trợ cho bệnh nhân sỏi thận [1]. Tại các tế bào thận, oxalate nồng độ cao làm giảm số lượng tế bào sống sót và gia tăng sản sinh gốc tự do gây hại [5]. Hoạt chất EGCG trong trà xanh ức chế quá trình sinh gốc tự do do oxalate gây ra, từ đó bảo vệ tế bào thận khỏi độc tính của oxalate [5].
Bằng chứng trên phòng thí nghiệm và mô hình động vật
Để làm rõ tác động của trà xanh, một nghiên cứu công bố năm 2005 đã khảo sát trên 120 con chuột cống Wistar chia làm 4 nhóm trong 21 ngày [4]. Nhóm đối chứng dùng nước muối; nhóm gây sỏi dùng ethylene glycol và vitamin D3; nhóm thứ ba dùng chất gây sỏi kèm nước trà xanh làm nước uống; nhóm thứ tư dùng chất gây sỏi kèm 2,5% bột lá trà xanh trộn vào thức ăn [4].
Kết quả sau 7, 14 và 21 ngày cho thấy việc dùng trà xanh giúp giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu và giảm hình thành lắng đọng canxi oxalate tại thận [4]. Trà xanh làm tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và giảm rõ rệt mức độ chết tế bào theo chương trình (apoptosis) so với nhóm gây sỏi không dùng trà [4].
Một nghiên cứu khác năm 2006 tiếp tục thử nghiệm trên dòng tế bào thận NRK-52E và chuột đực Sprague-Dawley trong 4 tuần [5]. Những con chuột ăn chế độ chứa 3% natri oxalate kèm tiêm gentamicin (40 mg/kg) nếu chỉ uống nước trà xanh sẽ có số lượng tinh thể sỏi trong thận thấp hơn đáng kể so với nhóm uống nước thường [5]. Đồng thời, trà xanh làm giảm bài tiết oxalate niệu cũng như giảm hoạt tính của hai enzyme chỉ điểm tổn thương ống thận là gamma-glutamyltranspeptidase và N-acetylglucosaminidase [5].
Tổng hợp các dữ liệu tiền lâm sàng năm 2018 cũng xác nhận bổ sung trà xanh giúp giảm độ bão hòa brushite, điều hòa giảm biểu hiện protein osteopontin (OPN) và tăng biểu hiện gen bảo vệ tế bào Bcl-2 trên mô hình chuột bị sỏi thận [1].
Nghiên cứu trên người nói gì về thói quen uống trà?
Kết quả trên động vật rất hứa hẹn, nhưng cơ thể người có phản ứng tương tự? Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 đã đánh giá trực tiếp trên 273 bệnh nhân tạo sỏi có tình trạng tăng canxi niệu [2]. Trong số này, các nhà khoa học so sánh 41 người có thói quen uống trà xanh hằng ngày với nhóm không uống [2].
Khi phân tích mẫu nước tiểu 24 giờ, nhóm uống trà xanh mỗi ngày và nhóm không uống không có sự khác biệt về các yếu tố nguy cơ tạo sỏi như oxalate, canxi, urat, citrat và độ pH nước tiểu [2]. Ở nam giới, thành phần sỏi và chỉ số bão hòa tương đương nhau giữa hai nhóm [2]. Đáng chú ý, ở nữ giới uống trà xanh, tỷ lệ sỏi phụ thuộc oxalate (dạng COM) giảm mạnh xuống 0% so với mức 42% ở nhóm không uống, đi kèm sự sụt giảm chỉ số bão hòa oxalate [2]. Nghiên cứu kết luận không có bằng chứng nào cho thấy uống trà xanh hằng ngày làm tăng yếu tố nguy cơ tạo sỏi hay sỏi phụ thuộc oxalate [2].
Quy mô lớn hơn, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2022 tại Trung Quốc đã xem xét mối liên hệ giữa uống trà và nguy cơ nhập viện vì sỏi thận sau khi đã hiệu chỉnh lượng nước lọc tiêu thụ hằng ngày [6]. Kết quả chỉ ra uống trà gắn liền với giảm nguy cơ nhập viện do sỏi thận, độc lập với các yếu tố nhân khẩu học, hành vi, chuyển hóa và chế độ ăn [6]. Khi phân tích sâu từng phân nhóm, tác dụng bảo vệ này chỉ tìm thấy ở trà xanh mà không thấy ở trà đen [6].
Bài báo năm 2022 cũng dẫn lại hai nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu lớn trên người da trắng [6]. Nghiên cứu thứ nhất gồm 439.072 người (với 2.057 ca sỏi thận) cho thấy người uống 200 mL trà mỗi ngày có tỷ số nguy cơ (HR) mắc sỏi thận là 0,95 so với người không uống [6]. Nghiên cứu thứ hai trên 194.095 người ghi nhận uống 1 cốc trà mỗi ngày giảm nguy cơ sỏi thận (HR = 0,89) so với uống dưới 1 cốc mỗi tuần, dù hai nghiên cứu này có giới hạn là chưa tách biệt rõ từng loại trà [6]. Một dữ liệu dịch tễ khác năm 2014 cũng ghi nhận uống khoảng 240 mL (8-oz) trà chứa caffeine mỗi ngày làm giảm 8% nguy cơ tạo sỏi ở phụ nữ, trong khi cùng lượng cà phê giảm 10% [7].
Về phía trà đen, một thử nghiệm năm 2021 trên 10 nam giới khỏe mạnh ăn chế độ chuẩn hóa trong 10 ngày đã so sánh việc uống 1,5 L/ngày trà trái cây (0 mg oxalate) trong 5 ngày với 1,5 L/ngày trà đen (cung cấp 86 mg oxalate/ngày) trong 5 ngày tiếp theo [3]. Kết quả là lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu 24 giờ không thay đổi đáng kể, độ bão hòa canxi oxalate giữ nguyên, trong khi lượng citrat niệu — một chất ức chế tạo sỏi canxi quan trọng — lại tăng lên đáng kể [3]. Tuy nhiên, nhóm tác giả lưu ý cần nghiên cứu thêm trên bệnh nhân có tình trạng tăng hấp thu oxalate tại ruột [3].
Giải mã những hiểu lầm thường gặp về oxalate thực phẩm
Nhiều người lầm tưởng cứ ăn hay uống thực phẩm có oxalate là chắc chắn bị sỏi. Thực tế, một nghiên cứu dịch tễ năm 2014 cho thấy dù phụ nữ lớn tuổi ăn hơn 8 khẩu phần rau chân vịt (spinach - rất giàu oxalate) mỗi tháng có nguy cơ tương đối tạo sỏi là 1,34 so với người ăn dưới 1 khẩu phần, các tác giả vẫn kết luận oxalate từ thực phẩm không phải là yếu tố nguy cơ chính gây bệnh sỏi thận [7].
Một hiểu lầm phổ biến khác là kiêng khem canxi quá mức khi bị sỏi canxi oxalate. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, chế độ ăn 1.200 mg canxi/ngày kết hợp ít muối và ít đạm động vật ở nam giới tăng canxi niệu có sỏi canxi oxalate đã giúp giảm 50% nguy cơ tái phát sỏi so với chế độ ăn kiêng canxi (400 mg/ngày) [8]. Nghiên cứu Nurses' Health Study I cũng chỉ ra canxi từ thực phẩm tỷ lệ nghịch với nguy cơ sỏi thận, có thể do thời điểm ăn canxi trùng với lúc tiêu thụ oxalate giúp chúng gắn kết ngay trong ruột [8].
Ngoài ra, các dưỡng chất khác trong khẩu phần cũng tác động mạnh đến quá trình tạo sỏi. Magie có khả năng gắn kết với oxalate ở đường tiêu hóa, làm giảm hấp thu oxalate và giảm độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu; thực tế có tới 18% người bị sỏi thận có mức magie thấp [8]. Kali và phytate trong chế độ ăn cũng giúp giảm nguy cơ tạo sỏi, trong khi thiếu kali làm giảm citrat niệu [8]. Ngược lại, ăn nhiều đường sucrose làm tăng nguy cơ sỏi ở phụ nữ, và ăn nhiều đạm động vật làm tăng canxi, axit uric niệu đồng thời giảm citrat niệu (tăng nguy cơ rõ ở nam giới có BMI dưới 25 kg/m2) [8].
Ai nên thận trọng khi uống nước trà xanh?
Dù trà xanh mang lại nhiều lợi ích, không phải cơ địa nào cũng xử lý oxalate giống nhau. Các tài liệu y khoa ghi nhận có tới một phần ba (1/3) số bệnh nhân sỏi thận canxi oxalate có tình trạng tăng hấp thu oxalate từ thực phẩm qua đường ruột [8]. Ở một số trường hợp, thủ phạm là do đường ruột thiếu hụt vi khuẩn Oxalobacter formigenes — loại vi khuẩn có nhiệm vụ phân hủy oxalate trong ruột [8].
Với nhóm bệnh nhân có hội chứng tăng hấp thu oxalate đường ruột này, việc nạp một lượng lớn oxalate từ nước trà pha quá đặc có thể vượt quá khả năng bảo vệ của các chất chống oxy hóa, đẩy lượng oxalate hấp thu vào máu và thải qua thận lên cao [8]. Các nhà khoa học thực hiện thử nghiệm về trà năm 2021 cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải đánh giá riêng tác động của trà trên nhóm bệnh nhân tăng hấp thu oxalate đường ruột này [3].
Bên cạnh đó, những người mắc hội chứng chuyển hóa và béo phì cũng có nguy cơ cao hơn do cơ thể thường tăng bài tiết oxalate niệu, tăng sản xuất axit uric và khiếm khuyết quá trình sinh amoniac [7]. Phụ nữ sau mãn kinh đang dùng viên uống bổ sung kết hợp canxi và vitamin D cũng nằm trong nhóm tăng tỷ lệ mắc sỏi thận theo dữ liệu theo dõi kéo dài 7 năm [7]. Những đối tượng này khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi duy trì thói quen uống trà hằng ngày.
Cách uống trà xanh an toàn và tốt cho thận
Từ các bằng chứng trên, chìa khóa để người bị sỏi thận thưởng thức trà xanh an toàn nằm ở độ đậm đặc, liều lượng và cách kết hợp dinh dưỡng. Thay vì hãm trà xanh thật đặc (vốn làm tăng vọt lượng oxalate hòa tan trong mỗi ngụm uống), bạn nên pha trà loãng vừa phải. Mức tiêu thụ khoảng 1 cốc (tương đương 200-240 mL) mỗi ngày đã được chứng minh trong các nghiên cứu quần thể là mang lại lợi ích giảm nguy cơ sỏi thận [6].
Điều tối quan trọng là uống nhiều nước lọc. Lượng chất lỏng dồi dào là biện pháp dinh dưỡng cốt lõi nhất trong điều trị và dự phòng sỏi tiết niệu, bất kể loại sỏi nào, vì giúp pha loãng nước tiểu và tránh tình trạng thể tích nước tiểu thấp [3]. Hãy xem trà xanh là thức uống bổ sung, không dùng trà đặc để giải khát thay nước lọc.
Về thời điểm và cách kết hợp, người bệnh không nên uống trà đặc lúc bụng rỗng. Việc duy trì chế độ ăn đủ canxi tự nhiên (khoảng 1.200 mg/ngày), giàu magie, kali (từ rau củ quả tươi) và hạn chế muối, đường sucrose cũng như đạm động vật sẽ tạo ra "hàng rào" tại ruột: canxi và magie sẽ khóa chặt oxalate từ trà và thức ăn ngay trong đường tiêu hóa, ngăn không cho chúng ngấm vào máu để đến thận [8].
Tóm lại, người bị sỏi thận không cần từ bỏ hoàn toàn niềm vui bên tách trà xanh nếu biết pha loãng và uống điều độ. Các hoạt chất chống oxy hóa như EGCG trong trà xanh thậm chí còn hỗ trợ bảo vệ tế bào thận và cản trở sự kết tinh sỏi [5]. Tuy nhiên, thức uống này không phải là thuốc chữa bệnh; người bệnh vẫn cần uống đủ nước lọc mỗi ngày và trao đổi trực tiếp với bác sĩ để có phác đồ dinh dưỡng phù hợp nhất với thành phần sỏi của mình.
