Người bị tăng huyết áp có nên dùng thực phẩm bổ sung chứa Yohimbe?

Nhu cầu sử dụng Yohimbe và lời cảnh báo cho người tăng huyết áp

Nhiều người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất vỏ cây Yohimbe hoặc hoạt chất Yohimbine với kỳ vọng cải thiện chức năng sinh lý hoặc hỗ trợ giảm cân nhanh chóng. Trên thị trường thể hình và chăm sóc sức khỏe, dược liệu này thường được quảng bá như một giải pháp tăng cường sinh lực và đốt cháy mỡ thừa tự nhiên.

Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Người bị tăng huyết áp tuyệt đối không nên tự ý sử dụng thực phẩm bổ sung chứa Yohimbe. Hoạt chất này mang lại rủi ro rất lớn trong việc gây bùng phát các biến cố tim mạch cấp tính, đặc biệt là ở những đối tượng đã có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định.

Việc xem Yohimbe là thảo dược tự nhiên vô hại là một sai lầm nghiêm trọng. Tác động dược lý mạnh mẽ của nó lên hệ thần kinh giao cảm có thể đẩy huyết áp và nhịp tim lên mức nguy hiểm chỉ trong một thời gian ngắn sau khi hấp thu.

Cơ chế tác động: Vì sao Yohimbe kích hoạt phản ứng tăng áp?

Yohimbine là một chất đối kháng thụ thể alpha-2 adrenergic tiền synap ^[1], ^[2]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, thụ thể alpha-2 đóng vai trò như một chiếc "phanh hãm" điều hòa luồng tín hiệu thần kinh giao cảm. Khi chiếc phanh này bị Yohimbine phong tỏa, luồng dẫn truyền giao cảm tăng vọt và chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine được phóng thích ồ ạt vào máu ^[2].

Norepinephrine là hormone có tác dụng co thắt mạch máu mạnh và kích thích co bóp tim. Việc phóng thích quá mức chất dẫn truyền này vào tuần hoàn khiến sức cản mạch máu ngoại biên gia tăng đột ngột, dẫn đến tình trạng tăng huyết áp ^[2]. Cơ chế tác động này hoàn toàn trái ngược với các thuốc hạ áp hoạt hóa thụ thể alpha-2 như clonidine ^[3].

Ngoài ra, các nghiên cứu thần kinh học thực nghiệm cho thấy tác dụng làm tăng huyết áp của Yohimbine có nguồn gốc trung ương, khởi phát thông qua mạng lưới thần kinh giao cảm ^[4]. Hoạt chất này không chỉ làm tăng huyết áp ở người bình thường mà còn gây biến động rõ rệt hơn ở người vốn đã mắc bệnh tăng huyết áp ^[2], ^[3].

Bằng chứng lâm sàng: Huyết áp tăng vọt và phản ứng giao cảm quá mức

Tác động làm tăng áp lực máu của Yohimbine trên người đã được ghi nhận chi tiết qua các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu trên 19 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát so sánh với 19 người có huyết áp bình thường đã đánh giá phản ứng huyết động khi truyền tĩnh mạch Yohimbine với liều tiêm tĩnh mạch nhanh 0,125 mg/kg, sau đó truyền duy trì 0,001 mg/kg/phút trong 15 phút ^[2].

Kết quả cho thấy Yohimbine làm tăng huyết áp động mạch trung bình ở hầu hết đối tượng nghiên cứu, ngoại trừ đúng một trường hợp ^[2]. Đáng chú ý, mức tăng huyết áp động mạch trung bình ở nhóm người tăng huyết áp lên tới 17 ± 2%, cao hơn đáng kể so với mức tăng 13 ± 2% ở nhóm người có huyết áp bình thường ^[2]. Lượng norepinephrine trong huyết tương động mạch cũng tăng thêm 312 ± 51 pg/ml ở nhóm tăng huyết áp và tăng 253 ± 50 pg/ml ở nhóm đối chứng ^[2].

Nghiên cứu lâm sàng này còn chỉ ra một phân nhóm bệnh nhân tăng huyết áp có phản ứng tăng vọt huyết áp, tăng cung lượng tim và giải phóng norepinephrine rất mạnh ^[2]. Nhóm phản ứng quá mức này thường là những người có tiền sử lo âu, trầm cảm hoặc từng trải qua các cơn tăng áp và nhịp tim nhanh khi bị căng thẳng tâm lý ^[2]. Nồng độ norepinephrine nền trong máu là chỉ dấu dự đoán mức độ tăng huyết áp khi tiếp xúc với hoạt chất này ^[2].

Ở người khỏe mạnh, việc sử dụng Yohimbine đơn liều cấp tính cũng lập tức kích hoạt sự gia tăng nồng độ norepinephrine và axit béo tự do trong máu ^[5]. Dù một thử nghiệm điều trị 14 ngày trên người tình nguyện khỏe mạnh ghi nhận nồng độ norepinephrine duy trì ở mức cao mà không làm thay đổi chỉ số huyết áp nền lúc nghỉ, nguy cơ huyết động khi dùng ngắt quãng hoặc dùng liều không kiểm soát vẫn là mối đe dọa thường trực ^[5].

Ghi nhận từ các trung tâm chống độc: Nguy cơ ngộ độc cấp tính

Nguy cơ trên thực tế của Yohimbe không chỉ dừng lại trong các phòng thí nghiệm có kiểm soát. Một báo cáo hồi cứu toàn diện dữ liệu suốt 7 năm (2000-2006) của Hệ thống Kiểm soát Chất độc California (CPCS) đã phơi bày thực trạng đáng báo động về các biến cố bất lợi liên quan đến Yohimbine ^[1].

Nghiên cứu đã thu thập 238 trường hợp từ 18 tuổi trở lên có biểu hiện triệu chứng ngộ độc sau khi dùng các sản phẩm chứa Yohimbine ^[1]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi đã tăng mạnh từ mức 1,8 ca trên 10.000 lượt phơi nhiễm ở người lớn vào năm 2000 lên mức 8,0 ca vào năm 2006 ^[1]. Điều đáng chú ý là có tới 98,7% số ca ngộ độc xuất phát từ các sản phẩm thực phẩm bổ sung thảo dược, thay vì các sản phẩm kê đơn ^[1].

Mục đích sử dụng phổ biến nhất của người dùng trong báo cáo là tăng cường sinh lý (27,7%), giảm cân (9,2%) và tạo cảm giác kích thích (7,6%) ^[1]. Tuy nhiên, hậu quả ghi nhận được lại là các biến cố nghiêm trọng: rối loạn tiêu hóa (46%), nhịp tim nhanh (43%), lo âu kích động (33%) và tăng huyết áp (25%) ^[1].

Nghiên cứu cũng kết luận rằng việc phơi nhiễm với Yohimbine có tỷ lệ gặp kết cục nghiêm trọng cao gấp 5,81 lần (tỷ số chênh OR = 5,81; khoảng tin cậy 95%: 4,43 - 7,64) so với mức phơi nhiễm trung bình với các chất khác được báo cáo về hệ thống ^[1]. Bên cạnh đó, người dùng Yohimbine có nguy cơ phải nhập viện điều trị tại cơ sở y tế cao gấp 2,35 lần (OR = 2,35; khoảng tin cậy 95%: 1,82 - 3,04) ^[1].

Bằng chứng tiền lâm sàng và ảnh hưởng tâm thần kinh

Các nghiên cứu trên động vật đã làm sáng tỏ thêm tính chất phức tạp và độc tính tim mạch của Yohimbine. Ở loài chó còn tỉnh táo, tiêm Yohimbine qua đường tĩnh mạch hoặc não thất đều gây hưng phấn hành vi đi kèm với tăng huyết áp và tăng nhịp tim rõ rệt có nguồn gốc từ hệ giao cảm trung ương ^[4]. Phản ứng huyết áp ở động vật có sự khác biệt giữa các loài như mèo, chó và chuột tùy thuộc vào đường dùng và trạng thái gây mê ^[4].

Ở chuột cống, liều thấp Yohimbine (0,5 - 2 mg/kg tiêm màng bụng) kích thích vận động, gây nhịp tim nhanh và tăng huyết áp nhẹ ^[6]. Khi tăng liều lên 3 - 4,5 mg/kg, hoạt chất này kích hoạt thụ thể 5-HT1A, làm hạ thân nhiệt sâu và ức chế hiện tượng tăng áp trước đó ^[6]. Sự phụ thuộc vào liều lượng này cho thấy Yohimbine có thể tác động lên nhiều hệ thụ thể thần kinh khác nhau bao gồm dopaminergic và serotonergic ngoài thụ thể alpha-2 adrenergic ^[6].

Một nghiên cứu trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) bị thắt động mạch vành cho thấy tiêm tĩnh mạch Yohimbine 1,6 mg/kg trước khi thắt mạch làm giảm cơn tim nhanh thất và rung thất, đi kèm hiện tượng hạ áp ban đầu ^[7]. Dù vậy, các biến đổi điện tâm đồ ở chuột dùng Yohimbine lại rõ rệt hơn so với nhóm chứng, cho thấy tác dụng này không qua cơ chế chống thiếu máu cục bộ và đòi hỏi phải nghiên cứu sâu thêm trước khi suy diễn trên người ^[7].

Không chỉ đe dọa thể chất, Yohimbine còn là tác nhân gây rối loạn tâm thần cấp tính. Một thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên 26 cựu chiến binh mắc chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) và 14 người khỏe mạnh cho thấy: truyền tĩnh mạch 0,4 mg/kg Yohimbine đã kích phát các cơn hoảng loạn ở 42% bệnh nhân PTSD ^[8]. Hoạt chất này làm gia tăng mạnh mẽ cảm giác lo âu và hoảng loạn so với nhóm đối chứng, phản ánh tình trạng quá mẫn của hệ noradrenergic ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm bổ sung thảo dược

Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng các sản phẩm có nguồn gốc cây cỏ tự nhiên thì luôn lành tính và an toàn. Tuy nhiên, các thực phẩm bổ sung thảo dược thường được phân loại là thực phẩm chứ không phải dược phẩm, do đó không bắt buộc phải trải qua quy trình đánh giá nghiêm ngặt trước khi ra thị trường của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm ^[1].

Sự thiếu kiểm soát chặt chẽ này dẫn tới rủi ro lớn về liều lượng thực tế bên trong viên uống. Người tiêu dùng rất khó biết chính xác hàm lượng Yohimbine hoạt tính trong mỗi sản phẩm bổ sung thảo dược, khiến nguy cơ vô tình dùng quá liều tăng cao ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng tác dụng phụ chỉ xảy ra ở người dùng quá liều trong thời gian dài. Thực tế lâm sàng chứng minh Yohimbine có thể gây phóng thích ồ ạt norepinephrine và làm tăng vọt huyết áp ngay từ những lần dùng cấp tính đầu tiên ^[2], ^[5]. Đối với người có sẵn nền mạch máu tổn thương hoặc xơ vữa, chỉ một đợt tăng áp kịch phát đơn lẻ cũng đủ kích hoạt biến cố tim mạch nguy hiểm.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa Yohimbe

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu khoa học, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất Yohimbe:

Người mắc bệnh tăng huyết áp hoặc có huyết áp dao động thất thường: Nguy cơ tăng huyết áp động mạch trung bình lên tới 17% và phóng thích ồ ạt norepinephrine có thể đẩy người bệnh vào cơn tăng huyết áp kịch phát ^[2].

Người có tiền sử bệnh mạch vành hoặc bệnh tim mạch: Tác dụng gây nhịp tim nhanh (gặp ở 43% trường hợp ngộ độc) và tăng gánh nặng huyết động làm tăng nguy cơ thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim cấp ^[1], ^[2].

Người có tiền sử rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc hoảng loạn: Hoạt chất này kích thích hệ thần kinh trung ương mạnh, có thể kích hoạt các cơn hoảng loạn cấp tính dữ dội và khiến tình trạng lo âu trở nên trầm trọng hơn ^[1], ^[2], ^[8].

Người đang điều trị bằng các thuốc chống trầm cảm hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh: Cơ chế chẹn alpha-2 của Yohimbine có thể đối kháng hoặc tương tác phức tạp với các thuốc tâm thần như mirtazapine hay các thuốc ức chế tái hấp thu serotonin/noradrenaline, gây biến động khó lường về huyết áp ^[3].

Khuyến cáo an toàn và giải pháp thay thế

Người tiêu dùng cần hình thành thói quen kiểm tra kỹ lưỡng nhãn thành phần của các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng, đặc biệt là các dòng sản phẩm "tăng sinh lực nam giới", "đốt mỡ thừa", "tăng cơ trước tập luyện" (pre-workout) hoặc "tăng năng lượng". Nếu phát hiện thành phần có ghi Yohimbe, Yohimbine, Pausinystalia yohimbe hoặc chiết xuất vỏ cây tương tự, người bị tăng huyết áp cần dừng sử dụng ngay lập tức.

Để cải thiện sức khỏe sinh lý hoặc giảm cân an toàn, người bệnh tăng huyết áp nên lựa chọn các phương pháp khoa học đã được kiểm chứng. Việc giảm cân cần đạt được thông qua chế độ ăn kiểm soát năng lượng, hạn chế muối và tăng cường vận động thể chất phù hợp với tình trạng tim mạch. Đối với các vấn đề về rối loạn cương dương hoặc suy giảm sinh lực, người bệnh cần đến khám tại các chuyên khoa nam học hoặc tim mạch để được kê đơn các giải pháp điều trị chuyên biệt, tránh việc tự ý mua thảo dược trôi nổi.

Tăng huyết áp là một bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự ổn định lâu dài của hệ tuần hoàn. Bất kỳ thực phẩm bổ sung nào có cơ chế kích thích thần kinh giao cảm mạnh như Yohimbe đều đi ngược lại hoàn toàn mục tiêu điều trị và có thể biến một thói quen bồi bổ thành biến cố đe dọa tính mạng. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung mới nào trên thị trường.