Đau bụng quặn thắt kèm tiêu chảy khiến nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà. Trong đó, nước sắc cây nắp ấm (hay nắp ấm hoa đôi) thường được truyền tai nhau như một mẹo giúp cầm tiêu chảy và làm dịu đường ruột.
Tuy nhiên, người bị tiêu chảy không nên tự ý dùng nước sắc cây nắp ấm để tự điều trị. Cho đến nay, các dữ liệu nghiên cứu khoa học hoàn toàn chưa ghi nhận bằng chứng thực nghiệm nào đánh giá trực tiếp về hiệu quả cầm tiêu chảy hay độ an toàn của cây nắp ấm hoa đôi trên người.
Tìm hiểu về cơ chế co bóp ruột và tiêu chảy
Để hiểu vì sao một dược liệu có thể hỗ trợ giảm tiêu chảy, khoa học thường xét đến tác động của nó lên hệ cơ trơn đường tiêu hóa và sự bài tiết dịch ruột. Khi bị rối loạn tiêu hóa hoặc mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), cơ trơn ở thành ruột thường co thắt quá mức, gây ra những cơn đau quặn bụng và đẩy thức ăn đi qua ruột quá nhanh [1].
Các thuốc chống co thắt (antispasmodic) có thể giúp ích cho bệnh nhân, đặc biệt là những người bị đau quặn bụng hoặc tiêu chảy [1]. Một số nhóm thuốc chống co thắt hoạt động bằng cách ức chế thụ thể muscarinic trên cơ trơn và làm giảm tiết dịch đường tiêu hóa từ các tế bào biểu mô, từ đó giảm triệu chứng rối loạn tiêu hóa do co thắt cơ trơn [2]. Tuy nhiên, các thuốc kháng muscarinic như propantheline hay dicyclomine chỉ làm giảm phản ứng với các sợi thần kinh phó giao cảm và thường đi kèm nhiều tác dụng phụ khác [1].
Ngược lại, những hoạt chất tác động trực tiếp lên cơ trơn đường tiêu hóa có thể làm dịu cơn co thắt mà không ảnh hưởng đến chức năng ruột bình thường [1]. Do cơ chế này không thông qua hệ thần kinh tự chủ, người bệnh sẽ tránh được các tác dụng phụ kháng cholinergic thường gặp [1]. Bên cạnh đó, các thuốc cầm tiêu chảy như loperamide (thuộc nhóm tác động lên thụ thể opioid ở thần kinh ruột, tế bào biểu mô và cơ trơn) không chỉ ức chế tiêu chảy mà còn làm giảm nhu động ruột nhờ hoạt tính chống co thắt trực tiếp trên cơ trơn ruột [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về dược liệu giảm co thắt ruột?
Dù cây nắp ấm hoa đôi chưa có dữ liệu nghiên cứu cụ thể trong các tài liệu hiện hành, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm trên động vật và mô cô lập để tìm hiểu cách các hợp chất tự nhiên từ thực vật khác kiểm soát tiêu chảy.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá hoạt tính cầm tiêu chảy trên chuột bạch biến Swiss của các phân đoạn dung môi từ cây Hagenia abyssinica [3]. Qua sàng lọc hóa thực vật, các nhà khoa học phát hiện loài cây này chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp như tannin, phenol, flavonoid, saponin, glycoside, alkaloid, anthraquinone và terpenoid [3]. Trong đó, các hợp chất thực vật như saponin, triterpenoid và flavonoid được báo cáo là có khả năng ngăn chặn nhu động đường tiêu hóa và sự bài tiết chất điện giải [3]. Kết quả trên chuột cho thấy các phân đoạn dung môi của H. abyssinica có hoạt tính cầm tiêu chảy đáng kể, củng cố kinh nghiệm dùng lá cây này trong dân gian, dù nghiên cứu mới dừng ở mô hình động vật [3].
Một nghiên cứu khác năm 2014 khảo sát chiết xuất cây Pycnocycla spinosa cùng hai hoạt chất isovanillin và iso-acetovanillon trên mô hình chuột bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu và muối magie sulfat (MgSO4) [2]. Ở liều tương đương (5 mg/kg đường uống), tác dụng cầm tiêu chảy của isovanillin và iso-acetovanillon tương đương với thuốc chuẩn propantheline [2]. Riêng trong thí nghiệm dùng MgSO4, chiết xuất P. spinosa cho hiệu quả nhỉnh hơn propantheline ở cùng liều lượng và làm chậm thời gian khởi phát tiêu chảy, cho thấy ngoài tác dụng chống co thắt, chiết xuất còn ảnh hưởng đến sự bài tiết điện giải trong ruột [2]. Cùng năm 2014, hoạt chất HMPHA chiết xuất từ loài cây này cũng được chứng minh có tác dụng giảm tiêu chảy do dầu thầu dầu và MgSO4 tương đương loperamide, đồng thời loại bỏ phản ứng co thắt đối với kích thích điện trường, acetylcholine và serotonin (5-HT) trên hồi tràng [1]. Giới hạn của các nghiên cứu này là cơ chế chính xác của isovanillin và iso-acetovanillon trên đường tiêu hóa vẫn chưa được biết rõ và mới chỉ thử nghiệm trên chuột [2].
Năm 2020, một nghiên cứu khác đã kiểm tra chiết xuất nước của cây Tagetes lucida trên các đoạn hồi tràng chuột lang cô lập và mô hình vận chuyển bữa ăn than hoạt tính ở chuột nhắt [4]. Trên mô hồi tràng chuột lang bị gây co thắt trước bằng KCl và acetylcholine (ACh), chiết xuất ở nồng độ tối đa làm giảm co thắt lần lượt là 83,7% và 77,2%, nhưng hầu như không làm thay đổi co thắt do kích thích điện trường (chỉ đạt 10,1%) [4]. Chiết xuất này cũng làm giảm phản ứng co thắt tối đa đối với canxi (82,7%), serotonin (68,1%) và histamine (63,9%), đồng thời ở liều thấp đã giúp giảm 50% quãng đường di chuyển của bữa ăn than hoạt tính trong ruột chuột tương tự như thuốc loperamide [4]. Hai hợp chất coumarin trong cây là umbelliferone và herniarin cũng cho thấy tác dụng chống co thắt trên mô cơ [4]. Ngoài ra, các hợp chất tự nhiên khác như vanillin, curcumin, axit rosmarinic và axit caffeic cũng từng được báo cáo có tác dụng chống co thắt cơ trơn không đặc hiệu trên các cơ quan chuột cô lập [2].
Bên cạnh chiết xuất thực vật, một nghiên cứu năm 2011 cũng thử nghiệm các dẫn xuất imidazole tổng hợp trên mô hồi tràng chuột lang cô lập và chuột cống bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu [5]. Ở liều 40 mg/kg trên chuột cống, các hợp chất này làm giảm tần suất đại tiện đáng kể so với nhóm đối chứng và tương đương với thuốc loperamide ở liều 6 mg/kg, thông qua việc ức chế nhu động ruột và giảm tính thấm mao mạch trong ổ bụng [5].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào các dữ liệu trên, có thể thấy y học hiện đại đòi hỏi những quy trình kiểm chứng rất chặt chẽ để xác định một loại thảo dược có thực sự cầm tiêu chảy hay không. Các nhà khoa học phải đo lường thời gian vận chuyển trong đường tiêu hóa, thể tích dịch ruột, khả năng ức chế các chất gây co thắt như serotonin, histamine hay acetylcholine trên mô cơ trơn [4]. Serotonin (5-HT) vốn là chất gây co thắt cơ trơn ruột và kích thích nhu động ruột, nên việc tìm ra các chất đối kháng 5-HT có ý nghĩa lớn trong việc giảm tần suất đại tiện và giảm cảm giác mót rặn [1].
Tuy nhiên, toàn bộ các bằng chứng thực nghiệm nêu trên đều được thực hiện trên các loài thảo dược khác hoặc hợp chất tổng hợp, và mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột nhắt, chuột cống hoặc mô ruột chuột lang cô lập [4]. Đối với cây nắp ấm hoa đôi, hiện chưa có dữ liệu tương đương trong các báo cáo này để khẳng định liều lượng, thành phần hoạt chất hay cơ chế tác động trên cơ trơn ruột người. Việc lấy kinh nghiệm truyền miệng để áp dụng trực tiếp lên người bệnh khi chưa rõ độc tính và liều chuẩn tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá cây trị đau bụng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi chứng tiêu chảy và đau bụng đều giống nhau và đều có thể uống nước lá cây để "cầm" lại. Thực tế, các rối loạn chức năng đường tiêu hóa dưới ở người lớn rất đa dạng, bao gồm hội chứng ruột kích thích (IBS) thể tiêu chảy hoặc thể táo bón, táo bón chức năng, đại tiện không tự chủ chức năng và đau hậu môn trực tràng chức năng [6]. Riêng hội chứng ruột kích thích đã ảnh hưởng đến khoảng 55 triệu người tại Mỹ và cơ chế sinh bệnh học vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [7].
Nguy hiểm hơn, có nhiều bệnh lý thực thể nghiêm trọng có triệu chứng dễ gây nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa hay hội chứng ruột kích thích, chẳng hạn như ung thư đại tràng, viêm loét đại tràng và bệnh Celiac [8]. Nếu người bệnh có các triệu chứng báo động của bệnh nặng mà chỉ tự uống nước sắc cây cỏ tại nhà, việc chẩn đoán và điều trị y khoa chính thống sẽ bị trì hoãn [8]. Ngay cả với các phác đồ điều trị IBS hiện có bằng thuốc chống co thắt hay thuốc cầm tiêu chảy, không có phương pháp nào là chữa khỏi hoàn toàn hay mang lại hiệu quả cho tất cả mọi người [8].
Ai nên thận trọng khi xử trí tiêu chảy?
Người có các triệu chứng tiêu chảy kéo dài, đau bụng dữ dội hoặc có dấu hiệu nghi ngờ bệnh lý thực thể ở đại tràng tuyệt đối không tự ý dùng các loại nước lá truyền miệng mà cần đi khám để loại trừ các bệnh nguy hiểm như viêm loét đại tràng hay ung thư đại tràng [8]. Phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Ngoài ra, những người làm công việc đòi hỏi sự tập trung và tỉnh táo cao độ (như phi công hoặc người vận hành máy móc, lái xe) cũng cần hết sức lưu ý khi dùng các sản phẩm hoặc thuốc điều trị tiêu chảy và chống co thắt [8]. Một nghiên cứu năm 2011 về y học hàng không chỉ ra rằng một số thuốc chống co thắt và thuốc cầm tiêu chảy không phù hợp cho người điều khiển phương tiện bay do tác dụng phụ kháng cholinergic và gây buồn ngủ, an thần [8].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ hệ tiêu hóa
Khi bị tiêu chảy cấp tính nhẹ, nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong đời sống là bù đủ nước và chất điện giải (như dung dịch Oresol pha đúng tỷ lệ), ăn các thức ăn mềm, dễ tiêu hóa và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Với những người bị rối loạn chức năng tiêu hóa mức độ nhẹ, việc điều chỉnh lối sống và chế độ sinh hoạt hàng ngày có thể mang lại lợi ích rõ rệt [6].
Đối với hội chứng ruột kích thích hoặc tiêu chảy kéo dài, tùy thuộc vào phân nhóm bệnh và nguyên nhân cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp điều trị phù hợp như thuốc chống co thắt, thuốc cầm tiêu chảy, men vi sinh (probiotics), kháng sinh hoặc các thuốc chuyên biệt khác [6]. Thay vì tự đun sắc cây nắp ấm với hàm lượng hoạt chất không xác định, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác và dùng thuốc đúng liều lượng.
Tóm lại, dù nhiều hoạt chất từ thực vật như flavonoid, saponin hay tannin đã bước đầu cho thấy khả năng giảm co thắt cơ trơn và giảm tiêu chảy trên động vật, cây nắp ấm hoa đôi vẫn chưa có bằng chứng khoa học kiểm chứng trực tiếp cho mục đích này. Người bệnh nên ưu tiên bù nước, ăn uống lành mạnh và thăm khám bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường trên đường tiêu hóa.