Nhiều người truyền tai nhau mẹo uống một ly nước ép củ dền mỗi khi thấy chỉ số huyết áp tăng vọt để "hạ áp cấp tốc". Thói quen sử dụng thực phẩm tự nhiên hỗ trợ tim mạch ngày càng phổ biến, nhưng kỳ vọng vào khả năng tác động tức thì của loại củ màu đỏ này vẫn khiến không ít người băn khoăn.
Thực tế, nước ép củ dền giàu nitrate tự nhiên có thể giúp giảm huyết áp ngắn hạn ở người khỏe mạnh chỉ sau 30 phút đến 3 giờ tiêu thụ [1] [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này không kéo dài suốt 24 giờ và không phải nhóm bệnh nhân nào cũng nhận được kết quả giống nhau, đặc biệt là người có bệnh nền như tiểu đường tuýp 2 hoặc đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp [1] [3] [2].
Cơ chế từ nitrate tự nhiên đến giãn mạch máu
Tăng huyết áp hiện ảnh hưởng đến khoảng một tỷ người trên toàn cầu và là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến các bệnh lý tim mạch [1] [2]. Ở người lớn tuổi, tình trạng này chủ yếu do huyết áp tâm thu tăng cao hệ quả từ sự xơ cứng động mạch [2]. Các chế độ ăn hỗ trợ kiểm soát huyết áp, điển hình như chế độ ăn DASH, phát huy tác dụng một phần nhờ hàm lượng cao nitrate vô cơ có trong rau lá xanh và các loại củ, nổi bật là củ dền [1] [3] [4].
Khi đi vào cơ thể, nitrate tự nhiên từ củ dền không tự mình làm hạ huyết áp ngay mà phải trải qua con đường chuyển hóa đường ruột - nước bọt [3]. Nitrate sau khi hấp thu sẽ được chuyển hóa tuần tự thành nitrite, và bước chuyển đổi này phụ thuộc rất lớn vào hoạt động của các vi khuẩn khử nitrate sống trong khoang miệng [5] [4]. Tiếp đó, nitrite đi vào máu và chuyển thành oxit nitric (NO) – một phân tử có vai trò làm giãn mạch máu, cải thiện độ đàn hồi thành mạch và tăng cường lưu thông máu, từ đó giúp kéo giảm áp lực lên thành động mạch [5] [4].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2020 tại Hà Lan trên 30 nam và nữ trẻ tuổi khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 24±6) đã so sánh việc nạp khoảng 400 mg nitrate vào bữa trưa qua nước ép củ dền hoặc ăn rau giàu nitrate trong 1 tuần [6]. Kết quả cho thấy cả hai cách đều làm tăng nồng độ nitrate và nitrite trong huyết tương lúc đói lẫn sau ăn trưa khoảng 2,5 giờ, nhưng uống nước ép củ dền giúp đẩy nồng độ nitrate lên mức cao hơn (2,31±0,56 mg/dL so với 1,71±0,83 mg/dL ở nhóm ăn rau vào ngày đầu tiên) [6].
Tác dụng ở người khỏe mạnh: Hạ nhanh nhưng không kéo dài
Đối với người có sức khỏe bình thường, tác động hạ áp cấp tính của nước ép củ dền diễn ra khá nhanh. Một nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược năm 2019 thực hiện trên 15 nam và nữ khỏe mạnh có huyết áp bình thường (từ 22 đến 40 tuổi) đã kiểm tra hiệu quả của một liều nước ép củ dền chứa 6,5-7,3 mmol nitrate so với nước ép đã loại bỏ nitrate [2]. Chỉ 30 phút sau khi uống, huyết áp tâm thu ở động mạch chủ (huyết áp trung tâm) đã giảm trung bình 5,2 mmHg so với giả dược, và hiệu ứng giảm nhẹ hơn vẫn ghi nhận được ở mốc 60 phút [2]. Tuy nhiên, tác động lên huyết áp động mạch cánh tay rất nhỏ, và hiệu quả giảm áp ở động mạch chủ chỉ tồn tại ngắn hạn, không duy trì được suốt 24 giờ theo dõi sau đó [2].
Ở nhóm người lớn tuổi khỏe mạnh, một nghiên cứu công bố năm 2017 cũng ghi nhận việc giảm huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ở thời điểm 3 giờ sau khi uống nước ép củ dền giàu nitrate [1]. Các dữ liệu được tổng hợp thêm cho thấy bổ sung nước ép củ dền trong 2,5 ngày cũng làm giảm huyết áp ở người lớn tuổi tương đối khỏe mạnh [1].
Khi xét đến nhóm người lớn tuổi hoặc thừa cân có nguy cơ cao (huyết áp nền khoảng 125/74 và 135/77 mmHg), việc nạp khoảng 10 mmol nitrate trong 2 ngày giúp giảm 5 mmHg huyết áp tâm thu, và nạp khoảng 5,5 mmol mỗi ngày trong 3 tuần giúp giảm 7 mmHg huyết áp tâm thu [7]. Dù vậy, một ghi nhận khác ở người lớn tuổi thừa cân uống nước ép củ dền 3 tuần cho thấy chỉ số huyết áp tâm thu hàng ngày có giảm, nhưng huyết áp đo tại phòng khám lúc nghỉ hoặc huyết áp theo dõi lưu động 24 giờ lại không thay đổi [1].
Riêng ở bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên (PAD), chỉ một liều đơn 9,1 mmol nitrate đã giúp giảm 8 mmHg huyết áp tâm trương cả lúc nghỉ ngơi lẫn khi tập luyện [7]. Đáng chú ý, sau khi kết thúc vận động 2 phút, huyết áp tâm thu ở nhóm dùng nitrate thấp hơn tới 18 mmHg so với nhóm không dùng [7].
Nghịch lý ở người bệnh tăng huyết áp và tiểu đường
Trái ngược với kết quả khả quan ở người khỏe mạnh, hiệu quả của nước ép củ dền trên bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp hoặc mắc bệnh lý chuyển hóa lại có sự phân hóa rõ rệt [1] [8].
Một thử nghiệm mù đôi năm 2015 trên 27 nam và nữ đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp đã cho uống nước ép củ dền giàu nitrate hoặc giả dược trong 1 tuần [3]. Dù việc uống nước ép giúp tăng gấp 3 lần nitrite và nitrate huyết tương, tăng gấp 7 lần nitrite nước bọt và gấp 8 lần nitrate nước bọt, nhưng huyết áp đo tại nhà và huyết áp lưu động 24 giờ vào ngày thứ 7 hoàn toàn không có sự khác biệt so với giả dược [3].
Tuy nhiên, một thử nghiệm năm 2018 trên 20 bệnh nhân tăng huyết áp đã điều trị bằng thuốc nhưng chưa kiểm soát được huyết áp (tuổi trung bình 62,5; BMI 30,7 kg/m2; huyết áp nền 137/80 mmHg) lại cho kết quả tích cực [8]. Sau 7 ngày dùng nước ép củ dền chứa liều cao 12,9 mmol nitrate mỗi ngày, huyết áp lưu động 24 giờ của họ đã giảm được 8 mmHg ở chỉ số tâm thu và 4 mmHg ở chỉ số tâm trương so với dùng giả dược [8].
Đối với người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2, nước ép củ dền hầu như không mang lại tác dụng hạ áp [1] [7]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2013 trên 27 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 (tuổi trung bình 67,2±4,9; huyết áp nền khoảng 135/70 mmHg) cho uống 250 ml nước ép củ dền (chứa 7,5 mmol nitrate) mỗi ngày trong 2 tuần [7] [4]. Kết quả là dù nồng độ nitrite và nitrate trong máu tăng lên, huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ vẫn không đổi (135,1±7,8 mmHg so với 134,6±8,4 mmHg ở nhóm giả dược), đồng thời chức năng nội mô mạch máu và độ nhạy insulin cũng không cải thiện [4]. Nguyên nhân được giải thích là do người bệnh tiểu đường bị suy giảm phản ứng mạch máu và kém nhạy cảm với oxit nitric, hoặc do ảnh hưởng từ các loại thuốc điều trị bệnh đi kèm [1] [7].
Tại nhóm phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp (nguy cơ dẫn đến tiền sản giật, thai chậm tăng trưởng và sinh non), một thử nghiệm năm 2018 đã cho 40 thai phụ dùng 70 ml nước ép củ dền giàu nitrate (20 người) hoặc giả dược (20 người) trong 8 ngày [5]. Dù không có sự sụt giảm huyết áp tổng thể khi so sánh chung giữa hai nhóm ở mốc 3 giờ và 8 ngày, nhưng ở những thai phụ có nồng độ nitrite huyết tương tăng tốt, huyết áp tâm trương cũng giảm tương ứng một cách có ý nghĩa thống kê [5]. Tới 97% thai phụ đánh giá việc uống nước ép này là dễ chấp nhận [5].
Những hiểu lầm thường gặp về khả năng "cấp cứu" huyết áp
Hiểu lầm lớn nhất là coi nước ép củ dền như một "liều thuốc hạ áp tức thì" giữ cho huyết áp ổn định cả ngày. Nghiên cứu chỉ ra rằng một liều đơn nước ép củ dền có thể làm giảm huyết áp động mạch chủ sau 30 phút, nhưng tác dụng này rất ngắn ngủi và biến mất trong quá trình theo dõi 24 giờ cùng ngày [2]. Thậm chí, tác động của liều đơn này lên huyết áp đo ở cánh tay (chỉ số người dân thường tự đo bằng máy tại nhà) là rất nhỏ [2].
Hiểu lầm thứ hai là cứ uống nhiều nitrate vào máu thì huyết áp chắc chắn sẽ giảm. Thực tế ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2, người đang kiểm soát huyết áp bằng thuốc hoặc một số phụ nữ mang thai, dù xét nghiệm máu và nước bọt cho thấy lượng nitrate và nitrite tăng vọt gấp nhiều lần, chỉ số huyết áp thực tế vẫn không hề nhúc nhích [3] [5] [4]. Sự khác biệt về tình trạng sức khỏe mạch máu, liều lượng nitrate (ví dụ 7,5 mmol so với 12,9 mmol) và thời gian dùng đóng vai trò quyết định đến việc cơ thể có đáp ứng hay không [1] [7] [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước ép củ dền. Ở những người đã dùng thuốc, việc bổ sung nitrate ngắn hạn 1 tuần có thể không mang lại thêm lợi ích hạ áp nào [3]. Ngược lại, ở người dùng thuốc nhưng huyết áp chưa kiểm soát được, liều cao nitrate có thể làm giảm thêm 8 mmHg tâm thu và 4 mmHg tâm trương, do đó cần theo dõi sát để tránh dao động huyết áp ngoài ý muốn [8].
Bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 và người có nhiều bệnh nền đang phải uống nhiều loại thuốc khác nhau cũng cần thận trọng [7] [4]. Nước ép củ dền không làm cải thiện độ nhạy insulin hay chức năng mạch máu ở người tiểu đường, việc uống lượng lớn mỗi ngày mà không hỏi ý kiến bác sĩ là không cần thiết [4]. Phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính dù dung nạp tốt nước ép củ dền trong nghiên cứu nhưng khả năng chuyển hóa nitrate giữa từng người rất khác nhau, bắt buộc phải có sự giám sát của bác sĩ sản khoa và tim mạch [5].
Cách áp dụng thực tế để tối ưu lợi ích cho mạch máu
Để tận dụng lợi ích của nitrate tự nhiên một cách khoa học, thời điểm uống đóng vai trò rất quan trọng. Các nghiên cứu theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ chỉ ra rằng tác dụng hạ huyết áp của nitrate diễn ra chủ yếu vào ban ngày sau khi uống vào buổi sáng [7]. Trong thử nghiệm trên bệnh nhân tiểu đường không mang lại kết quả, các tình nguyện viên đã uống nước ép củ dền vào buổi tối, đây có thể là một phần nguyên nhân khiến liệu pháp kém hiệu quả [7]. Vì vậy, thời điểm tốt nhất để dùng là vào buổi sáng hoặc bữa trưa [6] [7].
Về liều lượng và cách chế biến, trong các thử nghiệm lâm sàng, lượng nước ép củ dền được sử dụng dao động từ 70 ml đến 250 ml mỗi ngày, cung cấp khoảng 400 mg nitrate (hoặc từ 5,5 mmol đến 12,9 mmol tùy mục đích) [5] [6] [7] [4] [8]. Nếu dùng dưới dạng nước ép nguyên chất, khả năng làm tăng nồng độ nitrate và nitrite trong máu sau ăn 2,5 giờ sẽ cao hơn so với việc chỉ ăn rau củ thông thường [6]. Tuy nhiên, bạn hoàn toàn có thể kết hợp củ dền cùng các loại rau lá xanh giàu nitrate trong chế độ ăn hàng ngày kiểu DASH để duy trì sức khỏe mạch máu lâu dài [1] [6].
Một lưu ý thực tế cực kỳ quan trọng là giữ gìn hệ vi sinh vật tự nhiên trong khoang miệng. Do quá trình biến đổi nitrate thành nitrite có hoạt tính sinh học phụ thuộc chặt chẽ vào các vi khuẩn khử nitrate ở miệng, việc nhai kỹ thực phẩm hoặc giữ nước ép tiếp xúc với khoang miệng trước khi nuốt sẽ hỗ trợ quá trình chuyển hóa này diễn ra thuận lợi [5].
Nước ép củ dền là một thức uống bổ dưỡng, cung cấp nguồn nitrate tự nhiên dồi dào giúp tăng sinh oxit nitric và hỗ trợ giảm huyết áp ngắn hạn ở một số nhóm đối tượng [1] [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế thuốc điều trị và cần thêm nhiều nghiên cứu để khẳng định hiệu quả duy trì trong dài hạn [1]. Người có bệnh lý tim mạch, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung thường xuyên vào thực đơn hàng ngày.
