Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các loại thảo mộc dân gian với hy vọng cải thiện chỉ số đường huyết an toàn mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc. Trong số đó, cây tía tô giới (tên khoa học là Hyptis suaveolens) được truyền tai nhau như một vị thuốc nam giúp ổn định đường huyết và thanh lọc cơ thể [1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ tía tô giới mới chỉ ghi nhận tác dụng hạ đường huyết và cải thiện chuyển hóa qua các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô biệt lập. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người, vì vậy việc uống trà tía tô giới chỉ dừng ở mức tiềm năng hỗ trợ và người bệnh tuyệt đối không được dùng thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Tía tô giới là cây gì và vì sao được chú ý?

Tía tô giới, còn gọi là é lớn tròng hay é rừng họ Hoa môi (Lamiaceae), là loại cây mọc hoang dã khá phổ biến tại các vùng nhiệt đới [2]. Trong y học dân gian ở nhiều nơi trên thế giới, loài cây này từ lâu đã được sử dụng nhằm mục đích điều trị bệnh đái tháo đường, chàm da, sốt, đau đầu và ung thư [1].

Các phân tích hóa thực vật cho thấy các bộ phận trên mặt đất của tía tô giới chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được các hợp chất diterpene như axit suaveolic, suaveolol, methyl suaveolate; các axit phenolic gồm axit rosmarinic và methyl rosmarinate; cùng nhóm triterpene gồm axit oleanolic và axit ursolic [1]. Chính sự hiện diện phong phú của các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên này đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu trong việc tìm kiếm các hoạt chất mới hỗ trợ người bệnh đái tháo đường [1].

Cơ chế hỗ trợ chuyển hóa đường của tía tô giới

Theo các tài liệu y khoa, đái tháo đường là nhóm rối loạn chuyển hóa đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết mạn tính do thiếu hụt insulin tuyệt đối hoặc tương đối [3]. Để hạ mức glucose máu, cơ thể cần đưa glucose từ mạch máu vào tiêu thụ tại các mô ngoại vi hoặc kích thích bài tiết insulin [3].

Thông qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất tía tô giới có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết thông qua cơ chế ngoài tuyến tụy [3]. Cụ thể, các thành phần trong thảo mộc này thúc đẩy sự hấp thu và sử dụng glucose tại các mô ngoại vi của cơ thể [4], [3]. Đồng thời, các hợp chất phenolic và diterpene kích thích các enzyme chống oxy hóa nội sinh, góp phần bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do phát sinh khi đường huyết tăng cao [4], [1].

Nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường thực nghiệm

Hiệu quả hạ đường huyết của tía tô giới đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2011 trên mô hình chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [4].

Trong thử nghiệm này, chiết xuất lá tía tô giới (HSE) được cho chuột uống hàng ngày với hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng, kéo dài liên tục trong vòng 21 ngày [4]. Kết quả cho thấy nhóm chuột đái tháo đường được dùng chiết xuất đã giảm đáng kể lượng glucose trong máu so với nhóm chuột bệnh không được điều trị [4].

Không chỉ dừng lại ở chỉ số đường huyết, chiết xuất tía tô giới ở các mức liều nghiên cứu còn giúp giảm nồng độ triglycerid, cholesterol toàn phần, chỉ số mỡ xấu LDL và VLDL so với nhóm đối chứng [4]. Nhóm tác giả kết luận rằng chiết xuất lá tía tô giới có hoạt tính chống tăng đường huyết và hạ lipid máu rõ rệt, gắn liền với việc thúc đẩy sử dụng glucose và tăng cường hoạt tính của enzyme chống oxy hóa [4]. Một tổng quan năm 2021 cũng tái khẳng định chiết xuất cồn-nước 50% của loài thảo dược này làm giảm glucose, cholesterol và triglycerid hiệu quả trên chuột tiểu đường [1].

Tăng tiêu thụ glucose tại mô ngoại vi

Để làm rõ hơn đường đi của phân tử đường, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành đánh giá khả năng sử dụng glucose của các phân đoạn chiết xuất tía tô giới trên mô cơ hoành biệt lập của chuột [3]. Cây được chiết bằng cồn-nước qua phương pháp ngâm lạnh, sau đó phân đoạn bằng các dung môi có độ phân cực khác nhau để thử nghiệm ở hai nồng độ 0,1% và 0,2% [3].

Kết quả cho thấy các phân đoạn của tía tô giới làm tăng khả năng hấp thu glucose một cách phụ thuộc vào liều lượng [3]. Trong đó, nồng độ chiết xuất 0,2% cho hiệu quả vượt trội hơn nồng độ 0,1%, và phân đoạn chiết xuất cồn-nước cùng phân đoạn ete dầu hỏa mang lại hiệu quả hấp thu glucose cao nhất [3].

Đáng chú ý, hoạt tính thúc đẩy tiêu thụ glucose của tía tô giới trong mô hình này được ghi nhận tương đương với tác dụng của insulin chuẩn (với mức ý nghĩa P < 0,01) [3]. Thử nghiệm chứng minh thảo dược này chứa cơ chế hạ đường huyết ngoài tuyến tụy thông qua việc tăng cường thu nhận glucose trực tiếp tại mô cơ ngoại vi [3].

Tiềm năng chống oxy hóa đi kèm

Bên cạnh ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose, tía tô giới còn sở hữu khả năng bảo vệ tế bào trước tổn thương oxy hóa do các gốc tự do gây ra. Một nghiên cứu năm 2012 đã thử nghiệm chiết xuất methanol của cây trên mô hình chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) và tế bào gan HepG2 bị tấn công bởi hydro peroxide (H2O2) [5].

Kết quả chỉ ra rằng việc bổ sung chiết xuất tía tô giới giúp bảo vệ tế bào gan HepG2 khỏi nguy cơ tử vong do H2O2 gây ra, đồng thời hỗ trợ gan của chuột thí nghiệm chống lại các tổn thương hoại tử và phản ứng viêm từ hóa chất độc hại [5]. Nghiên cứu xác định cơ chế bảo vệ tế bào này đến từ hoạt tính chống oxy hóa và dọn sạch các gốc tự do của chiết xuất thảo mộc [5]. Các đặc tính chống viêm và chống oxy hóa của các bộ phận trên mặt đất tía tô giới cũng được ghi nhận giúp ức chế tổn thương mô trong các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính [1], [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại nhiều triển vọng, người bệnh đái tháo đường cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của bằng chứng hiện hành.

Tất cả các thử nghiệm ghi nhận tác dụng hạ glucose và giảm mỡ máu của tía tô giới đến nay mới chỉ dừng lại trên chuột cống hoặc mô cơ cô lập trong ống nghiệm [4], [3]. Toàn bộ các nghiên cứu đều dùng chiết xuất dung môi đặc chế (chiết xuất cồn, chiết xuất ete dầu hỏa) đã được cô đặc chuẩn hóa liều lượng tính theo miligram hoạt chất trên mỗi kilogam thể trọng [4], [3].

Nước trà hãm dân dã từ lá khô tại nhà có nồng độ hoạt chất không đồng nhất, hoàn toàn khác biệt với chiết xuất phòng thí nghiệm. Do đó, người bệnh không thể kỳ vọng một vài ly trà có thể tạo ra hiệu quả hạ đường huyết tương đương insulin như trên mô hình cơ hoành chuột [3].

Nguy cơ tương tác thuốc người bệnh cần đặc biệt thận trọng

Một yếu tố an toàn vô cùng quan trọng mà người bệnh cần nắm rõ là nguy cơ tương tác thuốc của tía tô giới. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2018 đã kiểm tra tác động của chiết xuất tía tô giới lên các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng của gan gồm CYP1A2, CYP2D6 và CYP3A4 [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất thảo dược này ức chế có hồi phục và ức chế phụ thuộc thời gian (TDI) đối với cả ba enzyme trên [2]. Đáng chú ý, mức độ ức chế mạnh nhất được ghi nhận ở enzyme CYP2D6 với nồng độ ức chế là 1,39 microg/mL, kế đến là CYP3A4 với 2,36 microg/mL và CYP1A2 với 3,68 microg/mL [2].

Các enzyme CYP3A4 và CYP2D6 chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay, bao gồm nhiều thuốc hạ đường huyết đường uống, thuốc mỡ máu, tim mạch và huyết áp. Khi các enzyme này bị ức chế, nồng độ thuốc Tây trong máu có thể tăng cao bất thường, làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ nguy hiểm như tụt đường huyết quá mức hoặc ngộ độc thuốc.

Vì lý do trên, những người sau đây tuyệt đối không tự ý uống trà tía tô giới liều cao:

  • Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin.
  • Người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị tim mạch, hạ huyết áp, mỡ máu.
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ do chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn.

Sử dụng thảo mộc an toàn và đúng cách

Nếu bạn muốn thưởng thức tía tô giới như một thức uống thảo mộc thông thường, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo đảm an toàn cho sức khỏe:

  • Hỏi ý kiến bác sĩ: Luôn thông báo với bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào bên cạnh đơn thuốc chỉ định.
  • Không tự ý bỏ thuốc: Tuyệt đối không dừng, giảm liều thuốc đái tháo đường hoặc insulin để thay thế bằng trà tía tô giới.
  • Theo dõi đường huyết thường xuyên: Chủ động kiểm tra chỉ số glucose máu tại nhà để kịp thời phát hiện nguy cơ hạ đường huyết khi kết hợp thức uống mới với phác đồ thuốc.
  • Dùng lượng chừng mực: Chỉ nên uống như một loại trà thưởng thức loãng, không sắc đặc hay lạm dụng uống thay toàn bộ nước lọc hàng ngày. Không uống khi bụng đói cồn cào để tránh cảm giác cồn cào ruột gan.

Trà tía tô giới chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và cho thấy tiềm năng thúc đẩy tiêu thụ glucose trong các mô hình thí nghiệm tiền lâm sàng [3], [1]. Dù vậy, thảo dược này chưa đủ cơ sở khoa học để coi là phương pháp điều trị đái tháo đường trên người. Nền tảng quan trọng nhất để sống khỏe với bệnh đái tháo đường vẫn là tuân thủ đơn thuốc y tế, thực hiện chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, duy trì luyện tập thể dục đều đặn và tái khám định kỳ.