Chế độ ăn của mẹ có làm đổi lượng đường trong sữa?

Nhiều phụ nữ muốn áp dụng chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) sau sinh để kiểm soát cân nặng, nhưng lo ngại sữa sẽ bị thiếu đường. Các bằng chứng khoa học cho thấy nồng độ đường trong sữa mẹ gần như không phụ thuộc vào lượng tinh bột mẹ ăn hàng ngày [1].

Carbohydrate chiếm khoảng 40-50% tổng năng lượng của sữa mẹ, trong đó lactose là dạng đường chính [1, 2]. Một nghiên cứu năm 2020 phân tích khẩu phần ăn của phụ nữ đang cho con bú ghi nhận nồng độ lactose trong sữa không có mối liên quan với mô hình ăn uống của người mẹ [1]. Do đó, việc mẹ cắt giảm tinh bột trong bữa ăn không đồng nghĩa với việc nồng độ đường trong sữa sẽ giảm theo [1].

Cơ chế giữ nồng độ lactose ổn định

Lactose là thành phần tạo ra hơn 60% tổng áp suất thẩm thấu của sữa mẹ [2]. Nồng độ lactose trong sữa người cao hơn khoảng 50% so với sữa bò, đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì thể tích dòng sữa bài tiết [2].

Các nghiên cứu cho thấy sự biến thiên nồng độ lactose giữa các cá thể là rất thấp [2]. Ngoài ra, sự bài tiết của lactose và các hợp chất oligosaccharide có mối quan hệ bù trừ lẫn nhau để giữ tổng lượng carbohydrate luôn ở mức cân bằng nhất định [3]. Nhờ cơ chế điều hòa nội môi chặt chẽ này, cơ thể người mẹ luôn ưu tiên giữ ổn định lượng đường tự nhiên trong sữa bất chấp biến động từ thức ăn [3, 7].

Các nghiên cứu ghi nhận điều gì về đường trong sữa?

Một nghiên cứu năm 2020 tại Trung Quốc tiến hành thu thập khẩu phần qua phương pháp hỏi nhớ 24 giờ của các bà mẹ đang cho con bú [1]. Dù có trích dẫn tài liệu trước đó cho thấy phụ nữ ăn chay có nồng độ lactose thấp hơn nhóm ăn thịt, phân tích đa biến của chính nghiên cứu này lại khẳng định mô hình ăn uống không quyết định nồng độ lactose [1].

Về nồng độ cụ thể, một nghiên cứu định lượng năm 2016 ghi nhận hàm lượng lactose trong các mẫu sữa mẹ dao động trong khoảng 4,0 đến 8,0 g/dL [3]. Nghiên cứu năm 1985 dùng phương pháp sắc ký khí mao quản trên 16 bà mẹ cho thấy lactose chiếm tới 84-95% tổng lượng đường của sữa mẹ [4].

Về mặt tác động tới trẻ, nghiên cứu năm 2019 theo dõi 20 cặp mẹ con trong 12 tháng đầu đời nhận thấy lượng tiêu thụ carbohydrate và lactose có mối tương quan đến sự phát triển khối mỡ và thành phần cơ thể của trẻ [5]. Bên cạnh đó, lactose trong sữa mẹ còn là chất hỗ trợ hấp thu canxi cùng các khoáng chất quan trọng [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi giảm tinh bột

Nhiều người tin rằng mẹ ăn ít đường thì sữa mẹ sẽ bớt ngọt và trẻ sẽ ít tăng cân hơn. Thực tế, nồng độ lactose được cơ thể giữ vững để bảo vệ nguồn năng lượng cho não bộ và sự phát triển của trẻ [2, 3].

Một hiểu lầm khác là vội vàng thay thế sữa mẹ bằng sữa công thức không chứa lactose khi thấy trẻ có vấn đề tiêu hóa. Lactose tự nhiên cung cấp galactose cần thiết cho hệ thần kinh và chứa các dẫn xuất hỗ trợ miễn dịch [2, 6]. Việc tự ý can thiệp vào nguồn dinh dưỡng này khi chưa có chỉ định y khoa có thể làm mất đi các lợi ích sinh học vốn có [2, 6].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu quan sát mô hình ăn uống thông thường, chưa có thử nghiệm can thiệp trực tiếp chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt kéo dài trên phụ nữ cho con bú. Mối liên hệ nhân quả giữa trạng thái tạo thể ceton (ketosis) do ăn kiêng nặng và chất lượng sữa vẫn chưa được làm rõ trong các dữ liệu này.

Phương pháp thu thập dữ liệu dinh dưỡng ở một số nghiên cứu còn dựa vào trí nhớ 24 giờ, vốn dễ có sai lệch thông tin [1]. Các công nghệ phân tích như đo hồng ngoại cũng ghi nhận sai số lớn khi tách biệt lactose và oligosaccharide tự nhiên trong sữa [3].

Nhóm người nên thận trọng

Bà mẹ đang cho con bú có tiền sử đái tháo đường, hạ đường huyết hoặc rối loạn chuyển hóa nên tránh tự ý cắt giảm tinh bột quá mức. Thay đổi dinh dưỡng đột ngột có thể gây mệt mỏi, suy nhược và ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình chăm sóc trẻ.

Phụ nữ bị thiếu cân hoặc đang phục hồi sau sinh cần tránh các chế độ ăn kiêng khắt khe. Việc thiếu hụt calo tổng thể kéo dài có thể gây hại cho sức khỏe của mẹ trước khi ảnh hưởng tới thành phần sữa.

Áp dụng chế độ ăn hợp lý khi nuôi con bằng sữa mẹ

Người mẹ nên duy trì chế độ ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm để đảm bảo sức khỏe tổng thể thay vì loại bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột. Cơ thể luôn rút nguồn dự trữ để tạo sữa đạt chuẩn, nên việc ăn uống thiếu chất sẽ làm cạn kiệt thể lực của người mẹ.

Nếu có mong muốn giảm cân an toàn trong thời kỳ sau sinh, phụ nữ cho con bú nên tham khảo hướng dẫn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp.