Nhiều phụ nữ khi nhận chẩn đoán tiểu đường thai kỳ thường lo lắng tìm cách cắt giảm tối đa lượng tinh bột hàng ngày. Trong đó, việc kiêng hoàn toàn cơm trắng là phản ứng phổ biến vì lo sợ món ăn này làm tăng đường huyết nhanh chóng.

Tuy nhiên, mẹ bầu mắc tiểu đường thai kỳ không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn cơm trắng hay các nguồn tinh bột chính mà không có hướng dẫn chuyên môn. Các tổng quan nghiên cứu y khoa cho thấy việc siết chặt carbohydrate quá mức không mang lại ưu thế vượt trội, thậm chí chế độ ăn giàu chất lượng carbohydrate phức hợp và chỉ số đường huyết thấp mới là giải pháp kiểm soát an toàn [1], [2].

Giới hạn carbohydrate quá mức ảnh hưởng thế nào đến mẹ và thai nhi?

Cách tiếp cận truyền thống trong dinh dưỡng tiểu đường thai kỳ thường tập trung vào việc hạn chế tinh bột [3]. Dù có thể kiểm soát lượng đường huyết tức thời, việc kiêng khem nghiêm ngặt mọi dạng carbohydrate lại tạo ra rào cản tâm lý lớn và khiến thai phụ khó duy trì lâu dài [1].

Khi cắt giảm lượng tinh bột quá thấp, thai phụ thường có xu hướng bù đắp năng lượng bằng chất béo [3], [1]. Lượng mỡ trong chế độ ăn tăng cao có thể kích thích quá trình phân giải mỡ, làm gia tăng axit béo tự do trong máu và khiến tình trạng đề kháng insulin ở người mẹ trở nên trầm trọng hơn [1]. Hệ quả là các chất dinh dưỡng bị chuyển dịch qua nhau thai, dễ thúc đẩy tích tụ mỡ quá mức ở thai nhi [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về lượng tinh bột trong thai kỳ?

Một tổng quan năm 2016 ghi nhận việc nới lỏng cân bằng carbohydrate phức hợp giúp đáp ứng mục tiêu điều trị và có thể giảm tình trạng đề kháng insulin tại mô mỡ của mẹ [3]. Ngược lại, dữ liệu chứng minh cho chế độ kiêng tinh bột ngặt nghèo trong thai kỳ hiện vẫn còn thiếu thốn [3].

Một đánh giá hệ thống năm 2019 khẳng định chế độ ăn hạn chế carbohydrate hoặc cắt giảm calo không thể hiện ưu thế rõ ràng nào so với các can thiệp khác [2]. Thay vào đó, chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (low GI) với các loại carbohydrate phức hợp chất lượng cao giúp giảm nhu cầu dùng insulin và hạ thấp tỷ lệ thai to [2]. Đánh giá này cũng nhấn mạnh hiện chưa có đủ dữ liệu khoa học chứng minh tính an toàn của chế độ ăn ketogenic (rất ít tinh bột) đối với thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ [2].

Về mặt kiểm soát lâm sàng, một nghiên cứu quan sát năm 1998 trên các thai phụ tiểu đường thai kỳ kiểm soát bằng ăn uống so sánh hai mức tiêu thụ carbohydrate: nhóm dưới 42% tổng năng lượng và nhóm trên 45% [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ dưới 42% carbohydrate đạt mức đường huyết sau ăn thấp hơn, giảm tỷ lệ phải điều trị thêm bằng insulin, giảm tỷ lệ trẻ sinh ra quá lớn so với tuổi thai và giảm số ca mổ lấy thai do bất xứng đầu chậu [4]. Tuy nhiên, mức hạn chế này vẫn duy trì carbohydrate ở mức đáng kể, không hề đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn tinh bột.

Ở nhóm phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường type 1, khuyến cáo dinh dưỡng năm 2022 đưa ra mức tiêu thụ carbohydrate tối thiểu mỗi ngày là 175 g để đảm bảo phát triển thai nhi và ngăn ngừa cả hạ đường huyết lẫn tăng đường huyết [5]. Hướng dẫn này khuyến khích dùng các nguồn tinh bột có chỉ số đường huyết thấp như ngũ cốc nguyên hạt, bánh mì, trái cây, gạo, khoai tây và mì ống [5].

Rủi ro và đối tượng nên thận trọng

Những thai phụ đang sử dụng thuốc kiểm soát đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng trước khi thay đổi lượng tinh bột tiêu thụ. Một nghiên cứu trên 191 thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ cho thấy việc kết hợp insulin cùng kiểm soát ăn uống có liên quan đến việc cải thiện tuần hoàn mạch máu nhau thai so với chế độ ăn hạn chế calo hoặc tinh bột đơn thuần [6].

Nếu tự ý bỏ hẳn cơm trắng hoặc giảm mạnh carbohydrate mà vẫn giữ nguyên liều thuốc điều trị, thai phụ đối mặt với nguy cơ bị hạ đường huyết đột ngột. Bên cạnh đó, việc loại bỏ nguồn tinh bột mà không bổ sung thực phẩm thay thế hợp lý dễ khiến cơ thể mệt mỏi, căng thẳng và rối loạn chuyển hóa lipid [1].

Điều chưa biết

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa đưa ra kết luận cụ thể về rủi ro thiếu hụt glycogen hay hạ đường huyết trực tiếp ở thai phụ tiểu đường thai kỳ chỉ từ hành vi bỏ riêng cơm trắng. Hiện tượng kiêng tinh bột trong y văn chủ yếu được khảo sát dưới dạng hạn chế tổng lượng carbohydrate hoặc chế độ keto, chưa có thử nghiệm đối chứng đánh giá riêng biệt việc thay thế hoàn toàn cơm trắng bằng các nguồn tinh bột khác trên mẹ bầu Việt Nam.

Áp dụng chế độ tinh bột an toàn

Thay vì nhịn hoàn toàn cơm trắng, thai phụ nên kiểm soát lượng ăn vừa phải trong mỗi bữa ăn theo tư vấn y tế. Thai phụ có thể phối hợp hoặc thay thế một phần bằng các dạng tinh bột phức hợp có chỉ số đường huyết thấp hơn như gạo lứt, yến mạch hoặc khoai lang [5], [2].

Việc chia nhỏ khẩu phần thành 3 bữa chính và 2-4 bữa phụ trong ngày cũng là giải pháp hỗ trợ giữ ổn định mức đường huyết, tránh hiện tượng đường huyết dao động quá lớn sau ăn [5]. Thai phụ cần thảo luận với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng lượng carbohydrate phù hợp với thể trạng.

Chế độ ăn cho tiểu đường thai kỳ không đòi hỏi việc kiêng khem khắc nghiệt hay bài trừ cơm trắng. Mục tiêu cốt lõi là duy trì khẩu phần carbohydrate chất lượng cao, kiểm soát lượng dùng cân đối để vừa ổn định đường huyết của mẹ, vừa đảm bảo dinh dưỡng cho thai nhi.