Người bị viêm loét đại tràng có nên dùng thêm chiết xuất Boswellia?

Viêm loét đại tràng là một bệnh lý đường ruột mạn tính gây đau đớn dai dẳng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày. Người bệnh thường xuyên phải đối mặt với các cơn co thắt bụng, tiêu chảy và chảy máu trực tràng kéo dài. Khi các đợt bùng phát cứ tái diễn, nhiều người tìm kiếm thêm các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược, trong đó nổi bật là chiết xuất Boswellia.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: người bị viêm loét đại tràng có thể cân nhắc dùng Boswellia như một liệu pháp hỗ trợ giai đoạn thuyên giảm hoặc hỗ trợ cải thiện triệu chứng, nhưng tuyệt đối không dùng để thay thế thuốc điều trị chính. Thảo dược này chứa các hoạt chất chống viêm đáng chú ý, song các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn còn quy mô nhỏ và thậm chí có những cảnh báo về độc tính trên gan ở liều cao trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế chống viêm của axit boswellic trong đường ruột

Bệnh viêm loét đại tràng đặc trưng bởi sự thâm nhiễm bạch cầu và các vết loét bề mặt ở niêm mạc ruột ^[1]. Quá trình viêm này được duy trì chủ yếu nhờ leukotriene – chất trung gian hóa học làm tăng tính thấm thành mạch và thu hút bạch cầu dồn về vị trí tổn thương ^[2], ^[3]. Enzyme 5-lipoxygenase chính là chìa khóa then chốt để cơ thể tổng hợp nên leukotriene ^[2], ^[3].

Các hoạt chất sinh học axit boswellic có trong nhựa cây Boswellia serrata đóng vai trò là chất ức chế đặc hiệu, không cạnh tranh đối với enzyme 5-lipoxygenase ^[2], ^[3]. Nhờ khóa chặt enzyme này, hoạt chất ngăn chặn chuỗi sinh tổng hợp leukotriene, từ đó cắt đứt tín hiệu kích hoạt ổ viêm ^[2], ^[3]. Ngoài ra, quá trình viêm tại đại tràng còn giải phóng các gốc tự do superoxide và enzyme tiêu thể từ đại thực bào ^[3].

Bên cạnh ức chế leukotriene, dẫn xuất bán tổng hợp acetyl-11-keto-beta-boswellic acid (sAKBA) – thành phần chống viêm mạnh nhất của Boswellia – còn tác động lên các phân tử bám dính tế bào ^[4]. Khi đại tràng bị viêm, phân tử P-selectin trên tế bào nội mô mạch máu tăng cao, đóng vai trò như cầu nối bắt giữ bạch cầu và tiểu cầu trong tĩnh mạch sau mao mạch ^[4]. Việc sử dụng dẫn xuất sAKBA giúp ngăn chặn sự gia tăng P-selectin, từ đó giảm đáng kể số lượng bạch cầu và tiểu cầu bám vào thành mạch máu đại tràng ^[4].

Giảm stress oxy hóa và bảo vệ cấu trúc mô niêm mạc

Tại ổ viêm loét đại tràng, áp lực stress oxy hóa gia tăng nghiêm trọng, biểu hiện qua nồng độ nitric oxide, men tổng hợp iNOS và chỉ số peroxy hóa lipid (LPO) tăng vọt ^[1]. Tình trạng này làm suy yếu cơ thắt hậu môn và phá hủy cấu trúc niêm mạc ruột ^[1], ^[5].

Các nghiên cứu thực nghiệm trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng cấp tính do acid acetic cho thấy chiết xuất Boswellia serrata liều 34,2 mg/kg/ngày (dùng trước và sau khi gây viêm 2 ngày) có khả năng giảm rõ rệt peroxy hóa lipid, nitric oxide và men iNOS ^[1]. Áp lực cơ thắt hậu môn ở các động vật được can thiệp cũng ghi nhận sự phục hồi và tăng lên đáng kể so với nhóm viêm bệnh lý không được điều trị ^[1], ^[5].

Không chỉ bảo vệ cơ thắt hậu môn, Boswellia còn phục hồi hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh. Kết quả nghiên cứu năm 2012 ghi nhận chiết xuất thảo dược giúp tăng lượng enzyme glutathione peroxidase (GPx) và hoạt tính glutathione (GSH), đồng thời giảm hoạt tính superoxide dismutase (SOD) và hạ thấp chỉ số peroxy hóa lipid ^[5]. Về mặt mô học, niêm mạc đại tràng của động vật can thiệp ít bị phù nề hơn và bảo tồn được cấu trúc các khe niêm mạc ^[5].

Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì về hiệu quả thực tế?

Bên cạnh các cơ chế trong ống nghiệm và mô hình động vật, một số thử nghiệm trên bệnh nhân viêm đại tràng đã được tiến hành để so sánh hiệu quả với các thuốc tiêu chuẩn.

Thử nghiệm lâm sàng năm 1997 được tiến hành trên các bệnh nhân viêm loét đại tràng giai đoạn II và III ^[2]. Nhóm can thiệp được cho uống chế phẩm nhựa cây Boswellia serrata với liều 350 mg mỗi lần, ngày uống 3 lần trong vòng 6 tuần ^[2]. Nhóm đối chứng sử dụng sulfasalazine liều 1 g mỗi lần, ngày 3 lần trong cùng thời gian ^[2]. Kết quả cho thấy tất cả các thông số đánh giá bao gồm tính chất phân, sinh thiết trực tràng dưới kính hiển vi quang học và quét điện tử, cùng các chỉ số máu (Hb, sắt huyết thanh, canxi, phốt pho, protein, bạch cầu và bạch cầu ái toan) đều được cải thiện ^[2]. Đáng chú ý, tỷ lệ bệnh nhân đạt lui bệnh ở nhóm dùng Boswellia lên tới 82%, tương đương và có phần nhỉnh hơn so với tỷ lệ 75% ở nhóm đối chứng dùng sulfasalazine ^[2].

Đến năm 2001, một nghiên cứu khác khảo sát 30 bệnh nhân viêm đại tràng mạn tính (17 nam, 13 nữ, độ tuổi từ 18 đến 48) với các biểu hiện đau âm ỉ bụng dưới, đi ngoài ra máu kèm tiêu chảy, sờ thấy đau vùng đại tràng xuống và đại tràng sigma ^[3]. Trong đó, 20 bệnh nhân được dùng chế phẩm nhựa cây Boswellia serrata liều 900 mg/ngày chia làm 3 lần trong 6 tuần, 10 bệnh nhân còn lại dùng sulfasalazine 3 g/ngày chia 3 lần ^[3]. Sau 6 tuần, 18/20 bệnh nhân dùng Boswellia cải thiện ít nhất một thông số (tính chất phân, mô bệnh học, chỉ số máu); có 14/20 người (70%) đạt trạng thái lui bệnh hoàn toàn, so với 4/10 người (40%) ở nhóm đối chứng sulfasalazine ^[3].

Đối với giai đoạn duy trì, một nghiên cứu quan sát mở năm 2016 trên 43 bệnh nhân viêm loét đại tràng đang ở giai đoạn thuyên giảm nhưng có triệu chứng nhẹ đã đánh giá dạng bào chế mới Casperome (chiết xuất Boswellia kết hợp lecithin) ^[6]. Nhóm bổ sung Casperome hàng ngày (22 người) dùng trong 4 tuần cho thấy sự cải thiện vượt trội so với nhóm không bổ sung (21 người) ở các triệu chứng đau bụng lan tỏa, máu vi thể và đại thể trong phân, số lần đi ngoài, co thắt bụng, phân lỏng, mệt mỏi, thiếu máu và mức độ tổn thương trực tràng ^[6]. Đáng chú ý, nồng độ calprotectin trong phân – một dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng viêm ruột – giảm rõ rệt, kèm theo sự giảm nhu cầu dùng thêm thuốc điều trị và giảm tần suất cần chăm sóc y tế ^[6].

Cảnh báo từ phòng thí nghiệm: Không phải lúc nào cũng có lợi

Dù các thử nghiệm lâm sàng ban đầu mang lại triển vọng, các bằng chứng khoa học không hoàn toàn là một màu hồng. Người bệnh cần biết đến các kết quả trái ngược để tránh tâm lý chủ quan khi dùng thảo dược tự nhiên.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên mô hình chuột bị viêm đại tràng do hóa chất dextran sulfate (DSS) hoặc trinitrobenzene sulfonic acid (TNBS) cho thấy chiết xuất Boswellia không có hiệu quả cải thiện tình trạng viêm đại tràng trong các điều kiện có kiểm soát này ^[7]. Đáng lo ngại hơn, các nhà khoa học phát hiện từng thành phần axit boswellic riêng lẻ lại làm tăng hoạt tính của yếu tố phiên mã NF-kappaB trong tế bào biểu mô ruột được nuôi cấy in vitro, kể cả ở trạng thái cơ bản hay khi kích thích bằng chất gây viêm IL-1beta ^[7].

Nghiên cứu này cũng phát hiện độc tính trên gan của Boswellia ở liều cao với tình trạng gan to rõ rệt và thoái hóa mỡ gan ở chuột ^[7]. Hiện tượng nhiễm mỡ và tích tụ lipid này tiếp tục được ghi nhận trên dòng tế bào gan người HepG2 ^[7]. Phân tích biểu hiện gen gan cho thấy sự rối loạn điều hòa của một nhóm lớn các gen chuyển hóa lipid và enzyme giải độc, tương tự như phản ứng của cơ thể trước các chất độc ngoại sinh ^[7]. Điều này cho thấy việc tự ý sử dụng Boswellia kéo dài, không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn rủi ro cho gan ^[7].

Ai cần thận trọng khi có ý định sử dụng?

Từ những dữ liệu khoa học đối lập nêu trên, việc sử dụng Boswellia không thể tùy tiện, nhất là với bệnh nhân đường ruột vốn có thể trạng nhạy cảm.

Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc gan nhiễm mỡ cần hết sức thận trọng ^[7]. Vì nghiên cứu chỉ ra axit boswellic có khả năng gây rối loạn chuyển hóa lipid gan và làm tăng nguy cơ tổn thương gan khi dùng liều cao, nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng Boswellia nếu không có sự theo dõi sát sao chức năng gan từ bác sĩ ^[7].

Bệnh nhân đang trong đợt bùng phát viêm đại tràng nặng, có triệu chứng mất máu ồ ạt hoặc biến chứng thủng ruột tuyệt đối không được dùng Boswellia để thay thế cấp cứu y khoa hay thuốc chỉ định. Dù từng có nghiên cứu trên mô hình sAKBA cho thấy hiệu quả chống viêm tương đương với thuốc corticosteroid ^[4], các bằng chứng này mới dừng lại ở động vật và không thể thay thế phác đồ kháng viêm chuẩn mực trên người.

Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân dùng đồng thời nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến chuyên gia để tránh các tương tác dược lý ngoài ý muốn.

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Nếu có sự đồng ý của bác sĩ điều trị, việc đưa Boswellia vào chế độ bổ trợ cần tuân thủ nghiêm ngặt các thông số đã được nghiên cứu trên lâm sàng.

• Về liều lượng: Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hiệu quả khi sử dụng chế phẩm nhựa cây Boswellia serrata ở mức 350 mg x 3 lần/ngày ^[2] hoặc 900 mg/ngày chia làm 3 lần ^[3]. Ở dạng phức hợp lecithin (Casperome), sản phẩm được dùng bổ sung hàng ngày trong 4 tuần để duy trì giai đoạn thuyên giảm ^[6].
• Thời điểm dùng: Nên chia đều thành 3 lần trong ngày để duy trì nồng độ ổn định trong cơ thể, uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn để hạn chế kích ứng dạ dày.
• Theo dõi định kỳ: Không sử dụng kéo dài vô thời hạn mà không có thời gian nghỉ. Nên xét nghiệm kiểm tra men gan và nồng độ calprotectin phân sau mỗi 4–6 tuần sử dụng để đánh giá đáp ứng viêm và độ an toàn của gan ^[7], ^[6].
• Nguyên tắc cốt lõi: Tiếp tục dùng các thuốc điều trị duy trì (như mesalazine hay sulfasalazine) do bác sĩ kê toa, chỉ xem Boswellia là biện pháp phối hợp giảm nhẹ triệu chứng.

Chiết xuất Boswellia serrata mang lại hy vọng như một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên nhờ khả năng ức chế leukotriene và giảm phản ứng viêm ruột. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và nguy cơ độc tính phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và tình trạng thể chất của từng bệnh nhân. Người bệnh viêm loét đại tràng cần luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi bổ sung để đảm bảo an toàn tuyệt đối.