Người bị xơ vữa động mạch có nên dùng lá lành ngạnh?

Trong đời sống thường nhật, nhiều người lớn tuổi hoặc người mắc bệnh tim mạch thường truyền tai nhau kinh nghiệm nấu nước các loại lá rừng để thanh lọc cơ thể và phòng ngừa bệnh tật. Một trong những loại thảo mộc được nhắc đến khá nhiều thời gian gần đây là cây lành ngạnh, còn gọi là lành ngạnh nam hay cây đỏ ngọn. Nhiều bệnh nhân được chẩn đoán có mảng xơ vữa động mạch hoặc rối loạn mỡ máu băn khoăn liệu uống nước lá cây này có thực sự giúp thông thoáng lòng mạch hay không.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở khoa học là người bị xơ vữa động mạch có thể sử dụng lành ngạnh như một loại trà thảo mộc hỗ trợ, nhưng không được xem đây là thuốc chữa khỏi bệnh. Các hợp chất hoạt tính sinh học thuộc nhóm xanthone tìm thấy trong lành ngạnh cho thấy tiềm năng chống oxy hóa mạnh và hạn chế quá trình peroxy hóa lipid. Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức tế bào và mô hình thực nghiệm động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân xơ vữa mạch vành hay mạch máu não.

Hiểu đúng về nguy cơ xơ vữa và vai trò của oxy hóa lipid

Để hiểu được vì sao các nhà nghiên cứu quan tâm đến lành ngạnh, trước hết cần nhìn vào bản chất của bệnh xơ vữa động mạch. Mạch máu của chúng ta không đơn thuần bị tắc do mỡ bám vào thành mạch như cặn bẩn bám trong ống nước. Quá trình xơ vữa là một chuỗi phản ứng viêm mạn tính phức tạp, khởi đầu khi các phân tử mỡ xấu dư thừa tích tụ và bị biến tính dưới tác động của các gốc tự do.

Khi nồng độ cholesterol xấu lưu hành trong máu tăng cao, chúng dễ dàng xâm nhập qua lớp nội mô lót trong lòng động mạch. Tại đây, nếu gặp các gốc tự do gây hại, các hạt mỡ này sẽ bị oxy hóa thành dạng lipid peroxide cực kỳ nguy hiểm. Các hạt mỡ bị oxy hóa sẽ kích hoạt tế bào miễn dịch thực bào ăn mỡ, biến thành các tế bào bọt, tích tụ dần tạo nên mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch và dễ nứt vỡ gây tắc mạch đột quỵ.

Chính vì vậy, hai yếu tố mang tính quyết định trong phòng ngừa và kiểm soát xơ vữa động mạch là ổn định lượng mỡ máu và ngăn chặn quá trình oxy hóa các phân tử chất béo. Các nhà khoa học luôn tìm kiếm những hợp chất tự nhiên có khả năng cùng lúc tác động vào cả hai khâu này, và nhóm xanthone trong các thực vật họ Ban hay bứa, trong đó có lành ngạnh nam, đã lọt vào tầm ngắm.

Nhóm hợp chất xanthone trong lành ngạnh hoạt động ra sao?

Cây lành ngạnh nam có tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense, vốn là loài cây mọc hoang dã khá phổ biến ở các vùng đồi núi nước ta. Bộ phận được dân gian dùng phổ biến là lá non hoặc cành nhỏ phơi khô để đun nước uống hàng ngày. Phân tích hóa thực vật học hiện đại cho thấy thân, cành và rễ loài cây này chứa lượng lớn các hợp chất thuộc nhóm xanthone tự nhiên.

Xanthone là một nhóm hợp chất polyphenol đặc thù, có cấu trúc khung vòng liên hợp gắn các nhóm chức hydroxyl linh hoạt. Nhờ cấu trúc phân tử này, xanthone sở hữu khả năng dọn dẹp các gốc tự do ngoại sinh và nội sinh rất hiệu quả, từ đó bảo vệ cấu trúc màng tế bào khỏi tổn thương oxy hóa.

Khi đi vào chu trình chuyển hóa, các xanthone có thể ngăn cản phản ứng dây chuyền oxy hóa chất béo hay còn gọi là quá trình peroxy hóa lipid. Bằng cách ức chế các gốc tự do ngay từ giai đoạn đầu, các hoạt chất này giúp giảm bớt lượng phân tử lipid bị biến tính, qua đó hạn chế kích hoạt các tế bào bọt hình thành mảng xơ vữa trong lòng mạch máu.

Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận gì về lành ngạnh?

Các nhà khoa học tại khu vực châu Á đã tiến hành nhiều công trình phân lập và đánh giá hoạt tính của loài thực vật này. Trong một công trình công bố năm 2006, các nhà nghiên cứu đã chiết xuất từ thân cây lành ngạnh nam (Cratoxylum cochinchinense) một hợp chất mới là cratoxylumxanthone A, cùng năm hợp chất xanthone quen thuộc gồm dulcisxanthone B, alpha-mangostin, beta-mangostin, 2-geranyl-1,3,7-trihydroxy-4-(3-methylbut-2-enyl)xanthone và tectochrystin ^[1]. Phân tích cấu trúc qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D xác định được hoạt tính nổi bật của các hợp chất này ^[1]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy các hoạt chất cô lập được thể hiện khả năng quét gốc tự do trong thử nghiệm DPPH và ức chế rõ rệt quá trình peroxy hóa lipid ^[1].

Đến năm 2012, một nghiên cứu khác tiếp tục phân lập từ thân cây Cratoxylum cochinchinense ba loại xanthone mới đặt tên là cratoxylumxanthone B, C, D cùng năm xanthone đã biết khác ^[2]. Trong số các hợp chất thu được, hoạt chất cochinxanthone D thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất ở cả hai phép thử: dọn gốc tự do DPPH và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ^[2]. Điều này củng cố thêm bằng chứng rằng các dẫn xuất xanthone trong thân và cành lành ngạnh có khả năng bảo vệ các phân tử mỡ trước sự tấn công của các chất oxy hóa ^[2].

Không chỉ ở thân cây, bộ phận rễ của lành ngạnh nam cũng được khảo sát. Một nghiên cứu vào năm 2006 đã phân lập được từ rễ cây Cratoxylum cochinchinense các xanthone đặc thù gồm cochinchinone A, B, C, D cùng một xanthone tổng hợp và bảy hợp chất khác ^[3]. Các tác giả ghi nhận một số hợp chất trong số này sở hữu đặc tính chống oxy hóa hữu hiệu ^[3].

Bên cạnh khả năng dọn gốc tự do, lành ngạnh còn được ghi nhận có tác động lên chuyển hóa chuyển tiếp liên quan mật thiết đến xơ vữa mạch máu. Năm 2018, nghiên cứu về các xanthone từ Cratoxylum cochinchinense cho thấy chiết xuất thực vật này thể hiện khả năng ức chế đáng kể hai enzym đích quan trọng trong kiểm soát đái tháo đường và béo phì là protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) và alpha-glucosidase ^[4]. Mười hai hợp chất xanthone được phân lập đều đồng thời ức chế PTP1B với giá trị IC50 dao động từ 2,4 đến 52,5 micromol/L, và ức chế alpha-glucosidase với IC50 từ 1,7 đến 72,7 micromol/L ^[4]. Đáng chú ý, cratoxanthone A và gamma-mangostin là các chất ức chế mạnh nhất đối với cả PTP1B (IC50 lần lượt là 2,4 micromol/L và 2,8 micromol/L) lẫn alpha-glucosidase (IC50 lần lượt là 4,8 micromol/L và 1,7 micromol/L) ^[4]. Nghiên cứu động học xác định các xanthone này là chất ức chế cạnh tranh với PTP1B và ức chế hỗn hợp với alpha-glucosidase, cho thấy tiềm năng điều hòa đường huyết và hỗ trợ giảm cân gián tiếp ^[4].

Tiềm năng hạ mỡ máu của hợp chất xanthone trên động vật

Đối với người bị xơ vữa động mạch, việc giảm mỡ máu toàn phần và hạ triglycerid là yếu tố sống còn để ngăn tiến triển bệnh. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2008 đã kiểm tra tác động của hợp chất 3,4,5,6-tetrahydroxyxanthone (thuộc nhóm xanthone) trên tình trạng rối loạn mỡ máu ở chuột biến đổi gen thiếu hụt apolipoprotein E (chuột ApoE-/-) ^[5]. Nghiên cứu tiến hành trên 40 con chuột chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm (mỗi nhóm 10 con), gồm chuột đối chứng, chuột mô hình ApoE-/- và hai nhóm chuột ApoE-/- được điều trị bằng 3,4,5,6-tetrahydroxyxanthone với liều 10 hoặc 30 mg/kg mỗi ngày ^[5].

Sau 8 tuần can thiệp, các nhà khoa học đã đo lường mức độ lipid trong máu, gan và biểu hiện của các protein liên quan ^[5]. Kết quả cho thấy việc điều trị bằng 3,4,5,6-tetrahydroxyxanthone ở cả hai liều 10 hoặc 30 mg/kg làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần và triglycerid trong huyết tương cũng như trong gan, đồng thời làm tăng nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) trong máu ^[5].

Cơ chế phân tử được xác định là hợp chất xanthone này đã ức chế biểu hiện mRNA và protein của Angptl3 tại gan, kết hợp với việc gia tăng biểu hiện mRNA của lipoprotein lipase (LPL) ở mô mỡ ^[5]. Ngoài ra, chất kích hoạt T0901317 vốn làm tăng biểu hiện Angptl3 cũng bị 3,4,5,6-tetrahydroxyxanthone vô hiệu hóa cả trên động vật sống lẫn trong ống nghiệm ^[5]. Điều này chứng minh xanthone có khả năng cải thiện rõ rệt tình trạng rối loạn mỡ máu thông qua can thiệp vào trục chuyển hóa Angptl3 ^[5].

Khả năng chống peroxy hóa lipid của xanthone còn được chứng thực qua các thực vật có liên quan. Nghiên cứu năm 1994 đã ghi nhận chiết xuất rễ của loài cây chứa xanthone khi cho chuột uống với liều 600 mg/kg đã ức chế tình trạng peroxy hóa mỡ do hỗn hợp FeCl2, acid ascorbic và ADP gây ra ^[6]. Thử nghiệm trên dịch đồng thể gan chuột cho thấy các xanthone ngăn chặn rất tốt sự peroxy hóa lipid kích thích bởi hỗn hợp FeCl2-ascorbic acid hoặc CCl4-NADPH, trong đó một số hợp chất còn thể hiện hoạt tính mạnh hơn cả vitamin E ^[6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn khoa học cần biết

Những dẫn liệu nghiên cứu trên mang lại hy vọng lớn về việc ứng dụng thảo dược trong kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch. Hoạt tính chống oxy hóa, khả năng bảo vệ phân tử mỡ khỏi tổn thương peroxy hóa và tiềm năng điều hòa lipid máu của nhóm xanthone là hoàn toàn có cơ sở trong phòng thí nghiệm.

Mặc dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này. Thứ nhất, hầu hết các nghiên cứu được thực hiện với các phân đoạn hoạt chất xanthone tinh khiết hoặc dịch chiết cô đặc trong phòng thí nghiệm, chứ không phải một bát nước lá lành ngạnh đun sôi để nguội. Nồng độ hoạt chất hòa tan trong nước trà tự nhiên thường thấp hơn nhiều so với nồng độ chiết xuất trong nghiên cứu.

Thứ hai, thử nghiệm giảm mỡ máu rõ rệt mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột mô hình xơ vữa ApoE-/-) ^[5]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và bài tiết phức tạp hơn rất nhiều. Hiện tại, y văn thế giới chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người khẳng định việc uống trà lành ngạnh có thể làm tan biến mảng xơ vữa đã bám cứng trên thành động mạch.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược trị xơ vữa

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem lành ngạnh như một vị thuốc "tiêu mỡ, thông mạch" kỳ diệu có thể thay thế thuốc tây y. Nhiều bệnh nhân sau khi nghe quảng cáo đã tự ý bỏ thuốc hạ mỡ máu nhóm statin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu do bác sĩ tim mạch kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước lá. Đây là hành động cực kỳ mạo hiểm, có thể dẫn đến hậu quả tắc mạch cấp, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

Một ngộ nhận khác là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại". Việc sử dụng bất kỳ loại nước lá nào quá đậm đặc và liên tục trong thời gian dài đều có thể tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận. Ngoài ra, việc lạm dụng nước thảo dược thay thế hoàn toàn nước lọc có thể gây mất cân bằng điện giải và ảnh hưởng tiêu cực đến hấp thu một số vi chất dinh dưỡng cần thiết.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước lá lành ngạnh mỗi ngày thì có thể thoải mái ăn thực phẩm giàu chất béo bão hòa, đồ chiên rán, hoặc tiếp tục hút thuốc lá. Thực tế, không có một loại thảo dược nào đủ sức đảo ngược tác hại của một lối sống không lành mạnh.

Ai nên thận trọng hoặc không nên tự ý dùng?

Mặc dù lành ngạnh nam là loài cây tương đối quen thuộc và lành tính trong dân gian, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trước khi đưa vào thực đơn uống hàng ngày:

• Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu: Các hợp chất chống oxy hóa mạnh và polyphenol trong thảo mộc có thể làm thay đổi tốc độ đông máu hoặc tương tác làm tăng nguy cơ xuất huyết.
• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Do các xanthone từ lành ngạnh có hoạt tính ức chế PTP1B và alpha-glucosidase ^[4], việc kết hợp cùng lúc với thuốc hạ đường huyết có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức nếu không theo dõi sát.
• Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Nhóm đối tượng này chưa có dữ liệu kiểm chứng độ an toàn của các hoạt chất xanthone chiết xuất từ thân và rễ lành ngạnh đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người có bệnh lý suy gan, suy thận nặng: Khả năng chuyển hóa và đào thải các hợp chất thực vật phức tạp ở nhóm bệnh nhân này bị suy giảm, dễ dẫn đến tích lũy và gây ngộ độc.

Bất kỳ ai thuộc nhóm có bệnh nền mạn tính hoặc đang uống thuốc kê đơn theo phác đồ đều bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi quyết định uống nước lá lành ngạnh đều đặn.

Cách sử dụng lá lành ngạnh an toàn và hợp lý

Nếu người bệnh được bác sĩ đồng ý cho sử dụng lá lành ngạnh như một biện pháp hỗ trợ, việc pha chế và thưởng thức cần tuân theo những nguyên tắc khoa học sau để đạt hiệu quả an toàn:

• Liều lượng vừa phải: Chỉ nên dùng khoảng 15 đến 30 gam lá lành ngạnh khô (hoặc khoảng một nắm nhỏ lá tươi) mỗi ngày. Tránh đun nước quá đặc tạo vị chát đắng gắt.
• Cách pha chế chuẩn: Rửa sạch bụi bẩn của lá, cho vào ấm hãm với khoảng 1 đến 1,5 lít nước sôi tương tự như cách hãm trà xanh thông thường. Nên uống khi nước còn ấm để cảm nhận hương vị thảo mộc tự nhiên.
• Thời điểm dùng thích hợp: Nên uống rải rác sau các bữa ăn chính khoảng 30 phút đến 1 giờ. Tránh uống nước lá vào lúc bụng đang đói cồn cào vì các chất tanin có thể gây cồn ruột, xót dạ dày và buồn nôn; đồng thời hạn chế uống sát giờ đi ngủ để tránh mất ngủ do tiểu đêm.
• Không thay thế hoàn toàn nước lọc: Dù trà lành ngạnh thơm ngon, người bệnh vẫn cần duy trì uống xen kẽ nước lọc tinh khiết để đảm bảo nhu cầu nước tự nhiên cho cơ thể.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch

Người bị xơ vữa động mạch hoàn toàn có thể thưởng thức nước lá lành ngạnh như một thú vui ẩm thực thanh đạm và tận dụng đặc tính chống oxy hóa tự nhiên của loài thảo mộc này. Tuy nhiên, hãy luôn xem đây là giải pháp bổ trợ thư giãn, không kỳ vọng như một phương thuốc thần kỳ có thể xóa bỏ mảng xơ vữa.

Nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ trái tim và hệ mạch máu vẫn phải là việc tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp chế độ ăn giảm muối, hạn chế mỡ bão hòa, tập thể dục đều đặn và duy trì lối sống lành mạnh mỗi ngày.