Bỏ thuốc lá khó khăn. Cơn thèm nicotine ập đến sau bữa ăn hoặc khi căng thẳng. Nhiều người tìm kiếm thực phẩm giúp não bộ bớt đòi hỏi chất gây nghiện này.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy bổ sung glucose đường uống (như nhai viên đường dextrose) và hoạt động nhai (kẹo cao su không chứa nicotine) giúp giảm cơn thèm thuốc cấp tính [1] [2]. Ngoài ra, kết hợp vận động thể chất giúp kích hoạt hệ thống khen thưởng dopamine của não bộ, hỗ trợ kiểm soát cảm giác thèm nicotine hiệu quả hơn [3].
Cơ chế gây nghiện và sự nhầm lẫn giữa cơn đói với cơn thèm thuốc
Tình trạng nghiện nicotine diễn ra qua trung gian chất dẫn truyền thần kinh dopamine trong não bộ [3]. Khi ngừng hút thuốc, sự thiếu hụt kích thích lên hệ thống dopamine gây ra các triệu chứng cai và cảm giác thèm thuốc dữ dội [4] [3]. Cơn thèm thuốc không đứng yên mà biến thiên theo nhịp sinh học trong ngày, thường đạt đỉnh vào buổi sáng và buổi tối, hoặc xuất hiện ngay sau bữa tối [5] [6].
Bên cạnh hệ thống dopamine, nicotine còn tác động trực tiếp đến cảm giác đói của cơ thể [1]. Các nhà khoa học giả thuyết rằng từng liều nicotine giúp làm dịu cơn đói ở người hút thuốc [1]. Qua thời gian dài sử dụng, não bộ người hút thuốc dần đánh đồng các tín hiệu sinh học của cơn đói thành cảm giác thèm một điếu thuốc lá [1].
Khi bước vào giai đoạn cai thuốc, sự thích nghi của cơ thể với việc nạp nicotine dài hạn trước đó khiến các cảm giác cồn cào giống cơn đói này trở nên trầm trọng hơn [1]. Lúc này, việc nạp nhanh đường glucose vào máu qua đường nhai giúp giảm nhẹ các cảm giác khó chịu tương tự cơn đói, từ đó chuyển hóa thành sự sụt giảm cảm giác thèm thuốc lá [1].
Bằng chứng khoa học về đường glucose và hoạt động nhai
Một tổng quan khoa học công bố năm 2001 đã đánh giá vai trò của đường dextrose (glucose) đường uống như một phương pháp hỗ trợ cai thuốc lá chi phí thấp cho những người không muốn dùng thuốc [1]. Phân tích từ các nghiên cứu có đối chứng giả dược ủng hộ giả thuyết rằng việc nhai viên đường glucose giúp làm giảm mong muốn hút thuốc trong giai đoạn kiêng thuốc [1]. Đáng chú ý, một nghiên cứu đủ cỡ mẫu thống kê được đề cập trong tài liệu này chỉ ra rằng việc dùng viên glucose giúp tăng đáng kể tỷ lệ bỏ thuốc thành công sau 1 tháng so với nhóm dùng giả dược [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận định vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để khẳng định chắc chắn hiệu quả lâu dài [1].
Không chỉ chất đường, chính hành động nhai cơ học cũng mang lại tác động tích cực lên cơn thèm cấp tính [2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2004 đã khảo sát trên 45 người hút thuốc lá thường xuyên [2]. Tất cả người tham gia phải nhịn hút thuốc trong 4 giờ và được chia đều thành 3 nhóm (mỗi nhóm 15 người): nhóm nhai kẹo cao su chứa nicotine, nhóm nhai kẹo cao su giả dược (không chứa hoạt chất) và nhóm không nhận can thiệp nào [2].
Kết quả sau 4 giờ nhịn thuốc cho thấy cả hai nhóm nhai kẹo cao su (dù có nicotine hay chỉ là kẹo giả dược) đều có điểm số thèm thuốc chủ quan thấp hơn đáng kể so với nhóm không nhai gì [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận kẹo cao su chứa nicotine và kẹo cao su giả dược có hiệu quả ngang nhau trong việc làm dịu cơn thèm thuốc cấp tính trong các tình huống không được phép hút thuốc [2]. Dù vậy, phương pháp này có giới hạn là không tạo ra sự khác biệt đáng kể nào giữa các nhóm về mặt cải thiện tâm trạng hay giảm lo âu [2].
Kích hoạt dopamine tự nhiên và kiểm soát tâm trạng bằng vận động
Khi các loại thực phẩm thông thường không thể thay thế hoàn toàn tác động dược lý của nicotine lên não bộ, việc tìm kiếm các yếu tố củng cố thay thế lành mạnh từ môi trường là hướng đi cần thiết để giảm triệu chứng cai [4]. Vận động thể chất là phương pháp tự nhiên có khả năng kích hoạt hệ thống khen thưởng dopamine của não bộ, giúp bù đắp sự thiếu hụt do ngưng nicotine [3].
Một đánh giá hệ thống công bố năm 2022 đã phân tích 17 nghiên cứu lâm sàng (thực hiện từ năm 2000 đến 2022) với tổng cộng 3.191 người trưởng thành từ 18 đến 70 tuổi [3]. Kết quả cung cấp bằng chứng chất lượng trung bình đến cao cho thấy việc tập thể dục kết hợp với liệu pháp thay thế nicotine giúp thúc đẩy cai thuốc lá hiệu quả trong ngắn hạn và làm giảm tạm thời các cơn thèm thuốc [3]. Giới hạn của bằng chứng này là có 3 nghiên cứu không phải thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, và chưa có dữ liệu chứng minh hiệu quả duy trì ở mốc dài hạn sau 1 năm [3].
Tâm trạng tiêu cực cũng là ngòi nổ trực tiếp thúc đẩy cơn thèm nicotine [7]. Một nghiên cứu năm 2023 thực hiện kéo dài 12 tuần trên nhóm người hút thuốc có triệu chứng trầm cảm cao (nhóm có nguy cơ tái nghiện lớn) đã làm rõ mối liên hệ này [7]. Nghiên cứu xác nhận cảm xúc tiêu cực trước buổi tập có mối tương quan thuận rất mạnh với mức độ thèm thuốc, bất kể người đó đang ở giai đoạn trước hay sau tuần lễ bắt đầu bỏ thuốc (tuần thứ 5 của nghiên cứu) [7]. Kết quả chỉ ra rằng những người tham gia nhóm tập thể dục giảm đáng kể cảm giác thèm nicotine xuyên suốt 12 tuần can thiệp so với nhóm đối chứng chỉ nhận giáo dục sức khỏe [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi đối phó cơn thèm thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần ăn uống hoặc dùng một sản phẩm hỗ trợ là có thể dập tắt hoàn toàn cơn thèm khi nhìn thấy hình ảnh hay vật dụng gợi nhớ đến thuốc lá [8]. Một nghiên cứu năm 2016 trên 30 người nghiện thuốc lá (gồm 17 nam giới, đã nhịn thuốc ít nhất 12 giờ) đã kiểm tra phản ứng của não bộ trước các tác nhân kích thích [8]. Người tham gia trải qua hai phiên thử nghiệm hút thuốc lá có chứa nicotine hoặc thuốc lá đã khử nicotine, sau đó tiếp xúc với các tín hiệu gợi nhớ việc hút thuốc [8].
Kết quả cho thấy việc nạp nicotine và kỳ vọng có nicotine giúp giảm ý định hút thuốc, nhưng hoàn toàn không ngăn chặn được sự gia tăng cơn thèm khi người tham gia nhìn thấy các tín hiệu gợi nhớ thuốc lá [8]. Cơn thèm do tác nhân kích thích môi trường kháng cự lại cả can thiệp dược lý lẫn tâm lý [8]. Do đó, người cai thuốc không nên chủ quan tiếp xúc với môi trường có khói thuốc dù đã ăn no hay dùng sản phẩm hỗ trợ [8].
Hiểu lầm thứ hai là cố gắng kiểm soát tuyệt đối và ép bản thân không được phép có cảm giác thèm thuốc [5]. Một nghiên cứu năm 2013 trên 176 người trưởng thành muốn bỏ thuốc lá đã theo dõi biến thiên cơn thèm trong 24 giờ và đánh giá lại sau 4 ngày [5]. Nhóm được hướng dẫn tâm lý theo hướng chánh niệm (chấp nhận cơn thèm như một phần bình thường, có thể chịu đựng được của quá trình cai và không kỳ vọng kiểm soát hoàn toàn) ghi nhận mức độ thèm thuốc thấp hơn vào cả buổi sáng và buổi tối ở những người kiêng thuốc thành công, so với nhóm không được hướng dẫn [5].
Một quan niệm khác là giảm lượng nicotine từ từ sẽ giúp cơ thể đỡ thèm thuốc hơn là cắt giảm ngay lập tức [6]. Thực tế, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2022 trên 74 người (52 người hoàn thành, 98,1% là nam giới, tuổi trung bình 33,44, hút trung bình 16,83 điếu/ngày) trong 16 tuần đã chứng minh điều ngược lại [6]. Nhóm giảm ngay lập tức hàm lượng nicotine xuống mức rất thấp (0,1 mg/điếu) có mức độ thèm thuốc vào buổi sáng và sau bữa tối thấp hơn đáng kể so với nhóm giảm từ từ (từ 1,0 mg xuống 0,1 mg/điếu), đồng thời giảm số điếu thuốc hút mỗi ngày sớm hơn (ở tuần 12 so với tuần 16) [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng các biện pháp hỗ trợ?
Việc sử dụng viên đường glucose hoặc đồ ngọt để cắt cơn thèm thuốc làm tăng nhanh lượng đường trong máu [1]. Do đó, người mắc bệnh đái tháo đường, tiền đái tháo đường, rối loạn dung nạp đường huyết hoặc người đang thừa cân, béo phì cần đặc biệt thận trọng và phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.
Những người có triệu chứng trầm cảm cao hoặc rối loạn sức khỏe tâm thần có nguy cơ tái nghiện lớn do cảm xúc tiêu cực liên tục kích hoạt cơn thèm thuốc [7] [3]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý cai thuốc đơn độc bằng mẹo ăn uống mà cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế để kết hợp đa phương thức [7] [3]. Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh lý nền nặng cũng nằm trong nhóm cần chỉ định riêng biệt từ bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các chương trình vận động hay liệu pháp thay thế nicotine [3].
Cách áp dụng thực tế để vượt qua cơn thèm nicotine
Để tối ưu hiệu quả kiểm soát cơn thèm thuốc trong đời sống hàng ngày, người cai thuốc nên chú ý đến thời điểm và cách kết hợp các phương pháp. Buổi sáng khi mới thức dậy, buổi tối và ngay sau bữa ăn tối là những khung giờ cơn thèm thuốc thường đạt đỉnh [5] [6]. Ngay sau bữa ăn tối, thay vì ngồi lại bàn ăn dễ dẫn đến thói quen hút thuốc, hãy chuẩn bị sẵn kẹo cao su không đường để nhai ngay lập tức nhằm đánh lừa cảm giác thèm cấp tính [6] [2].
Khi xuất hiện cảm giác cồn cào giữa buổi, hãy uống đủ nước và cân nhắc dùng một lượng nhỏ thực phẩm cung cấp glucose nhanh nếu không có chống chỉ định về đường huyết, vì cơ thể rất dễ đang nhầm lẫn giữa cơn đói sinh học và cơn thèm nicotine [1]. Kết hợp các bữa ăn cân bằng dinh dưỡng với việc duy trì các buổi tập thể dục ngắn hàng ngày để kích thích não bộ tiết dopamine tự nhiên, đồng thời giải tỏa cảm xúc tiêu cực [7] [3]. Nếu mức độ phụ thuộc nicotine nặng, người cai thuốc nên trao đổi với bác sĩ về việc dùng kết hợp hai dạng liệu pháp thay thế nicotine (như vừa dán miếng dán vừa dùng viên ngậm hoặc kẹo cao su nicotine) để tăng hiệu quả ức chế cơn thèm [4].
Cai thuốc lá là quá trình điều chỉnh lại cả sinh hóa não bộ lẫn thói quen hành vi [4] [3]. Sử dụng hợp lý đường glucose, tận dụng phản xạ nhai cơ học kết hợp cùng vận động thể chất và tâm lý chấp nhận sẽ giúp làm dịu đáng kể sự đòi hỏi nicotine của cơ thể [5] [1] [2] [3]. Người đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ để xây dựng lộ trình cai thuốc an toàn, phù hợp nhất.
