Nhiều phụ huynh khi thấy con biếng ăn thường tìm kiếm các chế độ ăn lành mạnh và băn khoăn liệu có nên áp dụng khuôn khổ thực đơn DASH cho trẻ hay không. Việc thay đổi thực đơn đột ngột nhằm tăng lượng rau củ hay ngũ cốc thô có thể gây phản tác dụng tâm lý nặng nề cho trẻ nhỏ.

Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá việc áp dụng thực đơn DASH trên trẻ biếng ăn. Dữ liệu khoa học chỉ tập trung phân tích hiện tượng kén ăn và hội chứng sợ thức ăn mới, cho thấy việc ép buộc trẻ tuân theo một khuôn mẫu khắt khe có thể làm trầm trọng thêm hành vi từ chối thực phẩm [1], [2].

Cơ chế sợ thức ăn mới và tâm lý tự chủ của trẻ

Hội chứng sợ thức ăn mới (food neophobia) là phản ứng sợ hãi hoặc né tránh việc thử các món ăn lạ [3], [4]. Đây là một giai đoạn phát triển tâm lý bình thường ở lứa tuổi chập chững khi trẻ bắt đầu tìm kiếm sự tự lập [3], [2]. Trẻ ở độ tuổi này thường hoài nghi, thay đổi thất thường và cẩn trọng với các kích thích mới trên bàn ăn [3].

Bên cạnh yếu tố môi trường, nét tính cách cá nhân cũng quy định mức độ tiếp nhận thức ăn [1]. Những đứa trẻ có xu hướng ít chủ động tiếp cận kích thích mới và dễ bộc lộ cảm xúc tiêu cực thường có nguy cơ cao phát triển hội chứng sợ món lạ [1]. Khi cha mẹ cố tình đưa vào các món xa lạ một cách vội vã, phản xạ ghê sợ và từ chối ngay lập tức có thể bùng phát [2].

Các nghiên cứu ghi nhận gì về trẻ kén ăn?

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên trẻ từ 30 tháng tuổi trở xuống ước tính tỷ lệ kén ăn là 22% [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mỗi tháng tuổi tăng thêm đi kèm với sự gia tăng 0,06 điểm trong thang đo mức độ khó tính với thức ăn [5].

Một nghiên cứu trên 2.371 trẻ từ 12 đến 47,9 tháng tuổi cho thấy trẻ kén ăn dễ mắc hội chứng sợ thức ăn mới, nhạy cảm với cấu trúc món ăn và chỉ ăn món ưa thích [6]. Nhóm trẻ này tiêu thụ ít trứng, bánh mì kẹp và ăn ít rau tươi hơn nhóm không kén ăn [6]. Tuy nhiên, tổng lượng thức ăn nạp vào giữa trẻ kén ăn và không kén ăn chỉ chênh lệch rất ít [6].

Về ảnh hưởng thể trạng, một nghiên cứu tổng quan từ 41 công trình ghi nhận tỷ lệ sợ thức ăn mới dao động từ 40% đến 60%, nhưng không tìm thấy mối liên quan rõ ràng giữa hội chứng này với tình trạng cân nặng của trẻ [7]. Trẻ kén ăn có thể nhẹ cân do thiếu vi chất, nhưng cũng có nguy cơ thừa cân nếu bù đắp năng lượng bằng các thực phẩm chế biến sẵn giàu năng lượng [1].

Nguy cơ khi ép buộc và giấu thức ăn

Việc cha mẹ chịu áp lực rồi dùng biện pháp kiểm soát, ép ăn có mối liên hệ chặt chẽ với hành vi sợ thức ăn mới ở trẻ [1], [2]. Khi người mẹ nhận định con mình kén ăn, họ có xu hướng áp dụng các biện pháp gò ép hoặc hạn chế tiêu thụ nhiều hơn [2].

Trẻ nhỏ trên 2 tuổi có khả năng nhận biết thức ăn rất nhạy bén và không dễ bị đánh lừa bằng việc nghiền hay giấu rau củ vào món quen [3]. Phản ứng sợ hãi có thể kích hoạt phản xạ "nhiễm bẩn", nghĩa là thức ăn lạ chạm vào hoặc giấu dưới món quen sẽ khiến trẻ từ chối toàn bộ bữa ăn [2]. Do đó, việc đột ngột chuyển đổi sang khuôn mẫu nhiều rau, ít muối như DASH rất dễ gây xung đột bữa ăn.

Những điều nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu được cung cấp chưa trả lời được liệu thực đơn DASH có an toàn hay mang lại lợi ích chuyển hóa cụ thể nào cho trẻ nhỏ hay không. Cơ chế vì sao chứng sợ thức ăn mới kéo dài thành nét tính cách suốt thời niên thiếu ở một số trẻ mà biến mất ở trẻ khác vẫn chưa được hiểu rõ [2]. Dữ liệu hiện tại cũng thiếu các can thiệp lâm sàng so sánh việc thay thế thực phẩm từng bước với việc áp đặt thực đơn cố định.

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh có con đang trong độ tuổi tập đi (12-47,9 tháng tuổi) cần đặc biệt thận trọng, không nên áp đặt các chế độ ăn nghiêm ngặt của người lớn. Trẻ có tiền sử dị ứng đường tiêu hóa không qua trung gian IgE cũng cần được theo dõi kỹ, vì việc kiêng khem dài ngày dễ khiến trẻ hình thành tâm lý e dè cực đoan với món ăn mới [3]. Những trẻ có tính khí nhút nhát, sợ kích thích mới cũng không phù hợp với các thay đổi thực đơn đột ngột [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế thay vì áp đặt

Thay vì ép trẻ vào khuôn mẫu thực đơn DASH, phụ huynh nên kiên nhẫn giới thiệu món mới nhiều lần để trẻ làm quen dần [6]. Việc làm gương của cha mẹ trong bữa ăn đóng vai trò rất quan trọng trong việc định hình hành vi ăn uống lành mạnh của trẻ [3]. Hãy trình bày món ăn riêng biệt thay vì trộn lẫn, đồng thời duy trì không khí thoải mái, tránh dùng quyền lực kiểm soát lượng ăn của trẻ [2]. Nếu lo ngại trẻ thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài, gia đình nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ nhi khoa thay vì tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng.