Nhiều người cao huyết áp có thói quen pha trà hoa thuộc chi Phù dung (Hibiscus) uống hàng ngày để hỗ trợ ổn định chỉ số mạch máu. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân lo lắng việc dùng song song loại trà này với thuốc tây sẽ gây giãn mạch quá đà, dẫn đến tụt huyết áp nguy hiểm.

Thực tế, các chiết xuất từ nhóm thực vật này có khả năng làm giãn mạch và hạ huyết áp rõ rệt thông qua nhiều cơ chế sinh học [1], [2], [3]. Thế nhưng, nghiên cứu cho thấy việc dùng chung với một số thuốc huyết áp như captopril không làm tăng vọt tác dụng hạ áp, mà ngược lại có thể làm giảm nồng độ thuốc trong máu do tương tác dược động học [4], [5].

Cơ chế giãn mạch tự nhiên của nhóm hoa chi Phù dung

Trong y học cổ truyền và các nghiên cứu hiện đại, những loài thực vật thuộc chi Phù dung (Hibiscus) như Hibiscus sabdariffa hay Hibiscus rosa-sinensis thường được dùng làm thức uống hỗ trợ kiểm soát huyết áp [2], [5]. Tiềm năng hạ áp của chúng bắt nguồn từ hoạt tính giãn mạch, hiệu quả lợi tiểu, khả năng giảm nhịp tim, chống viêm và ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [3].

Ở cấp độ mạch máu, chiết xuất nước từ đài hoa Hibiscus sabdariffa thúc đẩy quá trình giãn mạch thông qua con đường eNOS/iNOS/NO [1]. Cụ thể, hoạt chất kích hoạt enzyme tổng hợp nitric oxide (NOS) ở lớp nội mô mạch máu, giúp tạo ra nitric oxide (NO) — chất làm giãn mạch mạnh, từ đó giảm tình trạng co mạch hệ thống [1], [6]. Bên cạnh tác động phụ thuộc nội mô, dịch chiết thô còn làm giãn cơ trơn mạch máu thông qua việc kích hoạt các kênh kali [6].

Phân tích hóa thực vật cho thấy dịch chiết chứa các axit phenolic và anthocyanin, cùng những hợp chất cụ thể như axit chlorogenic, myricetin 3-arabinogalactoside, axit 5-O-caffeoylshikimic, quercetin 3-rutinoside, delphinidin 3-sambubioside và cyanidin 3-sambubioside [6], [5]. Trong đó, nhóm anthocyanin (tập trung ở phân đoạn 43–67 của dịch chiết butanol) đóng vai trò cốt lõi tạo nên hoạt tính giãn mạch mạnh mẽ [6].

Đối với loài Hibiscus rosa-sinensis, cơ chế giãn mạch lại diễn ra độc lập với lớp nội mô mạch máu [2]. Dịch chiết nước từ hoa loài này giúp thư giãn thành mạch thông qua việc kích thích enzyme chuyển đổi angiotensin-2 (ACE-2) và ức chế trực tiếp các kênh canxi ($Ca^{2+}$) [2]. Đồng thời, các loài chi Phù dung còn can thiệp vào hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) bằng cách ức chế hoạt động của enzyme ACE và giảm nồng độ angiotensin II trong huyết tương [1], [4].

Bằng chứng trên người: Mức giảm huyết áp thực tế là bao nhiêu?

Để biết trà thảo dược này có gây tụt huyết áp đột ngột hay không, cần nhìn vào các con số thống kê trên lâm sàng. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã đánh giá 13 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 1.205 người tham gia mắc tăng huyết áp nhẹ đến trung bình hoặc hội chứng chuyển hóa [7].

Kết quả cho thấy Hibiscus sabdariffa giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu trung bình 6,67 mmHg (P = 0,004) và huyết áp tâm trương trung bình 4,35 mmHg (P = 0,02) so với giả dược [7]. Tuy nhiên, hiệu quả hạ áp này chỉ đạt ý nghĩa thống kê ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp đơn thuần, và không có ý nghĩa rõ rệt ở nhóm tăng huyết áp kèm hội chứng chuyển hóa [7]. Khi đặt lên bàn cân so sánh trực tiếp với thuốc hạ huyết áp hoặc thảo dược khác, mức thay đổi huyết áp không có sự khác biệt thống kê (P > 0,05) [7].

Một phân tích gộp khác năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 17 thử nghiệm mạn tính trên người trưởng thành cũng ghi nhận kết quả tương đồng [8]. Việc tiêu thụ thảo dược này tạo ra mức giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn giả dược là 7,10 mmHg, đặc biệt hiệu quả giảm rõ nhất ở những người có chỉ số huyết áp nền cao ban đầu [8].

Đáng chú ý, phân tích từ 17 thử nghiệm này chỉ ra mức giảm huyết áp của thảo dược tương đương với tác dụng từ thuốc điều trị, với độ lệch không có ý nghĩa thống kê ở cả huyết áp tâm thu (2,13 mmHg; P = 0,40) và tâm trương (1,10 mmHg; P = 0,42) [8]. Ngoài ra, thảo dược còn giúp giảm mức cholesterol xấu (LDL) trung bình 6,76 mg/dL so với các loại trà khác và giả dược [8]. Như vậy, mức giảm huyết áp trên người là vừa phải (khoảng 6–7 mmHg ở số tâm thu), giúp đưa chỉ số về ngưỡng an toàn hơn chứ không gây tụt áp kịch phát ở người có huyết áp nền cao [7], [8].

Thử nghiệm tiền lâm sàng và câu chuyện tương tác thuốc

Dữ liệu trên động vật giúp làm rõ hơn câu hỏi liệu uống trà có làm người huyết áp bình thường bị tụt áp hay không. Một nghiên cứu năm 2022 sử dụng dịch chiết nước hoa Hibiscus rosa-sinensis (liều 100 mg/kg đường uống) thử nghiệm trên cả chuột tăng huyết áp và chuột có huyết áp bình thường trong 6 giờ (cấp tính) và 7 ngày (bán mạn tính) [2]. Kết quả sau 7 ngày dùng lặp lại cho thấy dịch chiết làm giảm huyết áp tâm thu, tâm trương và huyết áp động mạch trung bình ở chuột tăng huyết áp, nhưng hoàn toàn không làm thay đổi huyết áp ở nhóm chuột có huyết áp bình thường [2].

Vậy khi kết hợp thảo dược với thuốc tây thì điều gì xảy ra? Một nghiên cứu năm 2019 đã đánh giá sự phối hợp giữa dịch chiết nước đài hoa Hibiscus sabdariffa và thuốc hạ áp captopril trên mô hình chuột tăng huyết áp (mô hình 2 thận 1 kẹp - 2K1C) [4]. Chuột đực Sprague Dawley được chia làm 7 nhóm (6 con/nhóm), điều trị đường uống trong 2 tuần với captopril đơn độc (4,5 mg/200 g trọng lượng cơ thể), dịch chiết đơn độc (30 mg/200 g trọng lượng cơ thể), hoặc kết hợp captopril với 3 mức liều dịch chiết (15, 30, hoặc 60 mg/200 g trọng lượng cơ thể) [4].

Sau 2 tuần, tất cả các phác đồ đều làm giảm đáng kể huyết áp, hoạt tính enzyme ACE trong huyết thanh và nồng độ angiotensin II huyết tương về gần mức bình thường [4]. Tuy nhiên, việc dùng chung dịch chiết thảo dược với captopril không mang lại thêm lợi ích hạ áp cộng gộp nào so với dùng thuốc riêng lẻ [4].

Đi sâu hơn vào nguyên nhân, một nghiên cứu dược động học năm 2020 trên chuột đực Sprague Dawley (chia 2 nhóm, 6 con/nhóm) đã phát hiện sự tương tác bất lợi khi dùng chung [5]. Nhóm chuột uống dịch chiết nước Hibiscus sabdariffa (liều 60 mg/200 g trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 2 tuần) trước khi uống một liều captopril (4,5 mg/200 g) bị giảm đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC) và nồng độ đỉnh trong huyết tương của thuốc captopril [5]. Đồng thời, dịch chiết làm tăng độ thanh thải toàn phần (từ 0,0257 lên 0,1418 mL/h kg) và tăng thể tích phân bố của thuốc, tức làm thuốc bị đào thải nhanh hơn khỏi cơ thể [5].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Về mặt lợi ích, nhóm thực vật chi Phù dung sở hữu đa cơ chế bảo vệ tim mạch và chuyển hóa [3]. Bên cạnh khả năng giãn mạch và hạ áp, thảo dược này còn hỗ trợ hạ mỡ máu phụ thuộc liều thông qua tác dụng chống oxy hóa, kích hoạt AMPK và ức chế các yếu tố tạo mỡ (PPAR-gamma, C/EBP-alpha, SREBP-1c) [3]. Nó cũng hỗ trợ chống kháng insulin tương tự nhóm thuốc gliptin và giảm viêm thần kinh [3].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng hiện tại là điều người tiêu dùng cần tỉnh táo nhìn nhận. Các phân tích gộp lớn trên người đều kết luận cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng để xác định hiệu quả lâu dài, thiết lập liều lượng chuẩn và thời gian điều trị tối ưu [7], [8].

Hơn nữa, các dữ liệu chi tiết về tương tác thuốc với captopril hay cơ chế trên Hibiscus rosa-sinensis hiện mới dừng ở mô hình chuột thực nghiệm và mô cô lập trong phòng thí nghiệm [2], [4], [6], [5]. Kết quả trên mô hình tăng huyết áp bằng L-NAME ở chuột cũng cho thấy sự khác biệt về thông số điện tâm đồ (như khoảng R-R, QTc) tùy thuộc vào loài, độ tuổi của chuột cũng như liều lượng và thời gian thử nghiệm [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo dược hạ áp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "uống kèm thuốc tây sẽ làm huyết áp tụt gấp đôi". Như thực nghiệm năm 2019 và 2020 đã chứng minh, việc uống dịch chiết Hibiscus sabdariffa cùng captopril không gây hạ áp quá mức, mà trái lại làm giảm nồng độ thuốc captopril trong máu và tăng tốc độ đào thải thuốc [4], [5]. Điều này có nghĩa nguy cơ thực sự nằm ở việc thuốc tây có thể bị giảm hiệu lực nếu uống chồng chéo, chứ không phải tụt huyết áp do cộng gộp tác dụng [4], [5].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng trà thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị cho mọi bệnh nhân. Nghiên cứu tổng hợp từ 1.205 người khẳng định thảo dược này không vượt trội hơn thuốc hạ áp tiêu chuẩn và không đạt hiệu quả hạ áp có ý nghĩa thống kê ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp kèm hội chứng chuyển hóa [7].

Hiểu lầm thứ ba là người bình thường uống vào sẽ bị tụt huyết áp lả người. Dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất hoa chỉ làm giảm huyết áp trên cơ thể đang bị tăng huyết áp, và không làm xáo trộn chỉ số ở cá thể có huyết áp bình thường [2]. Ngay cả ở người bệnh, mức giảm cũng diễn ra từ từ và rõ rệt nhất ở người có huyết áp nền ban đầu cao [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, đặc biệt là nhóm thuốc ức chế men chuyển như captopril [4], [5]. Do thảo dược có thể làm thay đổi dược động học, giảm nồng độ đỉnh của thuốc trong máu và tăng độ thanh thải thuốc, việc tự ý uống trà sát giờ uống thuốc có thể làm phác đồ điều trị thiếu ổn định [5].

Nhóm thứ hai là người mắc tăng huyết áp kèm theo hội chứng chuyển hóa (MetS) [7]. Các phân tích lâm sàng cho thấy việc dùng Hibiscus sabdariffa ở nhóm đối tượng này không mang lại mức giảm huyết áp có ý nghĩa thống kê, do đó người bệnh tuyệt đối không được bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống trà [7].

Ngoài ra, những người đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc hạ mỡ máu và thuốc hạ áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng trà hàng ngày, bởi đây là nhóm có nguy cơ xảy ra tương tác thảo dược - thuốc tây đã được ghi nhận trong y văn [5].

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích bảo vệ tim mạch từ trà hoa thuộc chi Phù dung một cách an toàn, người dùng có thể sử dụng dưới dạng hãm nước nóng hoặc ngâm lạnh từ đài hoa khô, vì cả hai phương pháp chiết xuất nước nóng và lạnh đều thu được các chất chuyển hóa có lợi cho huyết áp và tim mạch [1], [5]. Việc duy trì thói quen uống điều độ có thể hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu khoảng 6–7 mmHg và cải thiện chỉ số mỡ máu LDL [7], [8].

Nếu đang phải uống thuốc điều trị huyết áp hàng ngày (như captopril), người bệnh không nên dùng trà cùng lúc với thuốc để tránh làm giảm khả năng hấp thu và nồng độ thuốc trong máu [4], [5]. Thay vào đó, hãy hỏi ý kiến bác sĩ về việc giãn cách thời gian uống trà và uống thuốc, đồng thời tự theo dõi huyết áp tại nhà thường xuyên để đánh giá đáp ứng của cơ thể.

Tóm lại, trà hoa thuộc chi Phù dung là thức uống có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ giãn mạch và giảm nhẹ huyết áp ở người tăng huyết áp mức độ nhẹ đến trung bình [7], [6]. Thức uống này không gây tụt huyết áp ở cơ thể bình thường, nhưng có thể tương tác làm giảm nồng độ thuốc điều trị như captopril [2], [5]. Người bệnh nên xem đây là giải pháp hỗ trợ lối sống, không tự ý thay thế thuốc và luôn tham vấn bác sĩ khi đang điều trị bệnh nền [7], [4].