Thói quen nhâm nhi tách trà xanh sau bữa sáng hoặc dùng trà chiêu thuốc rất phổ biến tại Việt Nam. Nhiều người đang điều trị thiếu máu bằng viên sắt băn khoăn liệu thói quen này có làm mất tác dụng của thuốc hay không.
Câu trả lời là có. Uống trà xanh cùng lúc với việc bổ sung sắt làm giảm mạnh khả năng cơ thể hấp thu vi chất này [1], [2]. Các hợp chất tự nhiên trong trà tương tác hóa học trực tiếp với sắt ngay trong đường tiêu hóa, tạo thành các phức hợp kết tủa không tan hoặc giữ chặt sắt khiến nó không thể đi vào máu để tạo hồng cầu [3], [4], [5].
Cơ chế hóa học: Khi polyphenol "bắt giữ" sắt trong ruột
Trong lá trà xanh tự nhiên chứa hàm lượng cao các hợp chất thực vật gọi là polyphenol (bao gồm catechin, EGCG, flavonoid và tannin) [1], [6], [4], [5]. Các phân tử này có cấu trúc hóa học chứa nhiều nhóm catechol và gallol (các nhóm o-dihydroxy, o-hydroxyketo và nhiều nhóm galloyl), vốn là những "chiếc kìm" sinh học có khả năng gắn kết kim loại cực mạnh (gọi là tính chất tạo phức chelate) [6], [4].
Khi bạn uống sắt cùng trà, phản ứng tạo phức diễn ra trực tiếp. Một nghiên cứu năm 2022 thử nghiệm quá trình tiêu hóa trong ống nghiệm với 12 nguồn thực phẩm giàu polyphenol cho thấy bột trà đen, bột ca cao và chiết xuất nước nho tạo kết tủa sắt mạnh nhất [3]. Khi cho 2 g hỗn hợp polyphenol này vào 500 g dung dịch sắt (nồng độ 20 microg Fe/g), khoảng 80% lượng sắt bị kết tủa hoàn toàn [3].
Không chỉ tạo kết tủa trong lòng ống tiêu hóa, polyphenol còn khóa chặt đường đi của sắt qua thành ruột. Một nghiên cứu năm 2012 trên mô hình tế bào ruột người (Caco-2) cho thấy chiết xuất trà xanh (GT), hoạt chất EGCG và chiết xuất hạt nho (GSE) làm tăng mạnh việc thu nhận sắt phóng xạ (55Fe) vào mặt đỉnh của tế bào ruột trong vòng 1 đến 3 giờ ủ, dù độ hòa tan của sắt trong dung dịch đệm vẫn đạt từ 98% trở lên [4]. Tuy nhiên, quá trình vận chuyển sắt qua mặt đáy tế bào để đi vào máu lại bị ức chế gần như hoàn toàn suốt 3 giờ đó [4].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng mô tả cơ chế tương tự trên mô hình chuột với hoạt chất quercetin (một flavonoid chính ức chế hấp thu sắt ở tá tràng) [1]. Quercetin tạo phức với sắt trong lòng ruột và giữ chặt sắt bên trong tế bào biểu mô ruột (tăng thu nhận ở đỉnh tế bào nhưng chặn vận chuyển qua màng đáy vào máu) [1]. Việc cho chuột dùng quercetin liều 50 mg/kg/ngày qua ống thông dạ dày trong 10 ngày liên tục làm giảm các protein vận chuyển sắt quan trọng ở tá tràng là DMT1, Dcytb và Fpn [1].
Ngoài ra, lá trà xanh tự nhiên còn chứa nhiều nhôm (Al) [5]. Một nghiên cứu năm 2007 trên chuột uống nước sắc trà xanh ở các nồng độ 25, 50 và 100 g/l cho thấy mức nhôm trong huyết thanh tăng từ 61,5% đến 342% phụ thuộc liều lượng trà [5]. Nhôm từ trà xanh được hấp thu vào máu nhiều hơn so với muối nhôm sunfat đơn thuần [5]. Nhôm cạnh tranh trực tiếp với sắt ở nhiều giai đoạn tạo hồng cầu, bao gồm cả việc gắn vào protein vận chuyển transferrin [5]. Ở nhóm chuột chỉ uống nước sắc trà xanh hoặc uống kết hợp nhôm và trà, dự trữ sắt tại gan, thận, lách và xương đùi giảm đáng kể từ 18,5% đến 59,4%, nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin) giảm từ 9% đến 23,6% và tỷ lệ thể tích hồng cầu (hematocrit) giảm từ 7% đến 12,7% [5].
Các nghiên cứu trên người nói gì?
Tác động ức chế hấp thu sắt của trà và polyphenol đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng sử dụng đồng vị sắt bền để đo chính xác lượng sắt đi vào hồng cầu.
Nghiên cứu công bố năm 2021 tại Morocco đã đánh giá trực tiếp trên phụ nữ bị thiếu máu thiếu sắt [2]. Thử nghiệm tuyển chọn 46 phụ nữ khỏe mạnh chia làm 2 nhóm: 25 người bị thiếu máu thiếu sắt (nồng độ hemoglobin dưới 12 g/dL, ferritin huyết thanh dưới 15 microg/L) và 21 người không thiếu máu [2]. Người tham gia ăn theo thứ tự ngẫu nhiên 2 bữa ăn thử nghiệm tiêu chuẩn làm từ bột mì có bổ sung 6 mg sắt (dạng NaFeEDTA gắn đồng vị), uống kèm 300 mL nước lọc hoặc 300 mL trà xanh truyền thống Morocco (chứa 492 mg polyphenol) [2]. Sau 14 ngày, kết quả đo tỷ lệ hấp thu sắt phân đoạn (FIA) cho thấy việc uống trà xanh làm giảm hơn 85% lượng sắt hấp thu ở cả hai nhóm [2]. Cụ thể, ở nhóm phụ nữ thiếu máu thiếu sắt, tỷ lệ hấp thu sắt trung vị rơi từ 36,7% (khi uống nước lọc) xuống chỉ còn 4,1% (khi uống trà xanh) [2]. Ở nhóm không thiếu máu, tỷ lệ này giảm từ 16,7% xuống 1,4% [2].
Một nghiên cứu khác năm 2000 thực hiện trên 74 người qua 5 thí nghiệm để so sánh khả năng hấp thu của các dạng sắt bổ sung vào bánh mì (làm từ bột ngô nấu chín trước hoặc bột mì trắng kèm phô mai và bơ thực vật) [7]. Kết quả cho thấy sắt dạng chelate axit amin (ferrochel) có mức hấp thu cao gấp đôi so với sắt sunfat (ferrous sulfate) [7]. Tuy nhiên, polyphenol trong trà và cà phê vẫn ức chế hấp thu sắt phụ thuộc vào liều lượng: trong khi cà phê kiểu Mỹ không làm thay đổi đáng kể lượng sắt hấp thu, thì cà phê espresso và trà làm giảm tới 50% lượng sắt hấp thu từ hợp chất ferrochel vốn rất dễ tan này [7].
Các dữ liệu tổng hợp năm 2020 cũng ghi nhận mức giảm hấp thu sắt phụ thuộc chặt chẽ vào tổng lượng polyphenol tiêu thụ [1]. Tại Thái Lan, khi 83 tình nguyện viên nam khỏe mạnh ăn rau yod kratin (loại rau cực giàu polyphenol), khả năng hấp thu sắt từ bữa ăn hỗn hợp đã giảm gần 90% [1]. Một thử nghiệm khác trên 27 phụ nữ tiền mãn kinh có dự trữ sắt bình thường cũng cho thấy việc bổ sung chiết xuất polyphenol từ trà và hương thảo vào thực phẩm làm giảm rõ rệt sự hấp thu sắt [1].
Mặt khác, khi xét đến các nghiên cứu dài hạn qua nhiều bữa ăn, một bài tổng quan năm 2017 chỉ ra rằng kết quả có thể bị nhiễu bởi các yếu tố kháng dinh dưỡng khác như phytate [8]. Chẳng hạn, thử nghiệm trên 20 phụ nữ ăn đậu ít polyphenol (29 mg/100 g) không làm tăng hấp thu sắt đáng kể so với đậu giàu polyphenol (180 mg/100 g), nhưng đậu giàu phytate lại làm giảm mạnh sinh khả dụng của sắt [8]. Trong một nghiên cứu kéo dài 4 tuần tại Đức trên nam và nữ độ tuổi 19–32 (gồm nhóm ăn chay với 6 người uống trà đen, 8 người uống trà xanh; và nhóm ăn tạp với 10 người mỗi loại trà), lượng ferritin dự trữ giảm đáng kể ở nhóm phụ nữ ăn tạp uống trà đen, cũng như trong phân tích nhóm nhỏ các phụ nữ bị thiếu máu uống trà đen hoặc trà xanh [8]. Tuy nhiên, ở nam giới và phụ nữ ăn chay không thiếu máu, mức ferritin không đổi; các chỉ số như tổng khả năng gắn sắt, hemoglobin, sắt huyết thanh và hematocrit cũng không thay đổi ở tất cả các nhóm sau 4 tuần [8]. Một nghiên cứu khác trên 46 nam và nữ Ấn Độ (20–25 tuổi) ăn chế độ giàu polyphenol từ rau lá xanh trong 3 tuần cũng không thấy thay đổi nồng độ hemoglobin so với nhóm đối chứng [8].
Hiểu lầm thường gặp: "Đổi loại sắt xịn hoặc đang thiếu máu nặng thì không sợ trà"
Nhiều người tin rằng khi cơ thể đang thiếu máu thiếu sắt, ruột sẽ tự động tăng cường hấp thu tối đa nên một cốc trà xanh không ảnh hưởng nhiều. Số khác lại cho rằng chỉ cần mua các dạng sắt thế hệ mới (như sắt gắn chelate hay sắt EDTA) là có thể uống cùng trà.
Thực tế khoa học chứng minh điều ngược lại. Trong nghiên cứu năm 2021 tại Morocco, đúng là cơ thể phụ nữ thiếu máu thiếu sắt có khả năng hấp thu sắt cao gấp khoảng 2 lần so với người không thiếu máu (36,7% so với 16,7% khi uống nước lọc) [2]. Thế nhưng, ngay cả khi cơ chế hấp thu của cơ thể đã được kích hoạt mạnh mẽ như vậy, đồng thời sử dụng dạng sắt NaFeEDTA, nó vẫn không thể vượt qua được rào cản ức chế của 492 mg polyphenol trong cốc trà xanh 300 mL [2]. Tương tự, dạng sắt ferrochel có độ hòa tan cao ngay cả ở môi trường pH 6, ít tương tác thực phẩm và chống lại được một phần tác động của phytate, nhưng vẫn bị trà đánh tụt 50% khả năng hấp thu [7].
Khi nhược điểm biến thành lợi ích cho nhóm bệnh đặc biệt
Tác dụng cản trở hấp thu sắt của trà là bất lợi cho người thiếu máu, nhưng lại là giải pháp hữu ích cho người mắc bệnh thừa sắt di truyền (Hereditary hemochromatosis - HH) [1], [3]. Đây là căn bệnh khiến cơ thể tích tụ quá nhiều sắt ở các mô và cơ quan, có nguy cơ dẫn đến xơ gan, ung thư biểu mô tế bào gan, tiểu đường, bệnh khớp và bệnh tim [3].
Nghiên cứu trên 18 bệnh nhân thừa sắt di truyền cho thấy việc uống trà thay vì nước lọc trong bữa ăn giúp giảm đáng kể lượng sắt hấp thu, từ đó giảm tần suất phải trích máu điều trị [1].
Năm 2022, một thử nghiệm đa trung tâm, mù đơn, đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo đã được thực hiện trên 14 bệnh nhân thừa sắt di truyền (mang biến thể đồng hợp tử p.C282Y ở gen HFE) [3]. Khi dùng viên bổ sung polyphenol tự nhiên (chứa bột trà đen, bột ca cao và chiết xuất nước nho) cùng bữa ăn và đồ uống thử nghiệm, tỷ lệ hấp thu sắt phân đoạn của bệnh nhân giảm khoảng 40% [3]. Cụ thể, hấp thu sắt từ bữa ăn giảm từ 5,21% (khi dùng giả dược) xuống 3,01% (khi dùng polyphenol); và từ đồ uống thử nghiệm giảm từ 16,9% xuống 10,3% [3].
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ đang bị thiếu máu thiếu sắt hoặc người đang cần bổ sung sắt điều trị. Ở nhóm này, uống trà xanh hay trà đen thường xuyên làm sụt giảm lượng ferritin dự trữ trong cơ thể và triệt tiêu phần lớn lượng sắt đưa vào từ bữa ăn hoặc thực phẩm bổ sung [8], [2].
Phụ nữ trong độ tuổi tiền mãn kinh, phụ nữ ăn tạp có thói quen uống trà đặc hàng ngày cũng nên theo dõi chỉ số sắt, vì các thử nghiệm cho thấy chiết xuất trà làm giảm hấp thu sắt và duy trì trạng thái sắt trong cơ thể ở mức thấp [1], [8]. Ngoài ra, do polyphenol trong trà xanh còn có khả năng tạo phức với kẽm và đồng, những người có nguy cơ thiếu hụt vi chất tổng hợp cũng không nên lạm dụng trà đặc trong bữa ăn [6], [4].
Cách áp dụng thực tế khi đang bổ sung sắt
Để quá trình điều trị thiếu máu đạt hiệu quả tối ưu mà không phải từ bỏ hoàn toàn sở thích thưởng trà, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc tách biệt thời gian và chọn đúng loại đồ uống đi kèm.
Tuyệt đối không dùng trà xanh, trà đen, cà phê (đặc biệt là cà phê pha đậm như espresso) hay ca cao để uống viên sắt hoặc uống ngay trong bữa ăn giàu sắt [1], [3], [7], [2]. Thay vào đó, hãy uống viên sắt với nước lọc đun sôi để nguội [1], [2]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, chỉ một bước đơn giản là thay thế 300 mL trà xanh bằng nước lọc đã giúp tỷ lệ hấp thu sắt ở phụ nữ thiếu máu tăng vọt từ 4,1% lên 36,7% [2].
Dữ liệu từ nghiên cứu trên tế bào ruột cho thấy các hợp chất polyphenol trong trà xanh gây ức chế vận chuyển sắt qua thành ruột kéo dài suốt 3 giờ ủ thí nghiệm [4]. Vì vậy, trong sinh hoạt hàng ngày, bạn nên giãn cách thời điểm uống trà và thời điểm uống viên sắt (hoặc bữa ăn chính) ít nhất vài giờ đồng hồ để tránh hai chất này gặp nhau trực tiếp trong lòng ống tiêu hóa. Đồng thời, có thể ưu tiên chế độ ăn có khả năng hấp thu cao bao gồm thịt, gia cầm và các thực phẩm giàu vitamin C (trên 75 mg axit ascorbic), hạn chế trà và cà phê trong thời gian điều trị [8].
Trà xanh mang lại nhiều lợi ích chống oxy hóa nhờ khả năng dọn dẹp gốc tự do, nhưng tính chất tạo phức kim loại của nó lại là "khắc tinh" của viên sắt [6], [4]. Người đang điều trị thiếu máu chỉ cần uống sắt với nước lọc và tách xa cữ trà trong ngày để cơ thể nhận trọn vẹn lượng vi chất cần thiết [2]. Nếu bạn có bệnh lý nền hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị khác nhau, hãy tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ để có phác đồ bổ sung sắt an toàn và hiệu quả nhất.