Nhiều người cao tuổi thường có thói quen dùng đồ ngọt như bánh mứt, chè hay nước có đường sau bữa ăn để kích thích vị giác. Tuy nhiên, sự suy giảm trí nhớ ở người già thường bị xem là quy luật tự nhiên, dẫn đến tâm lý chủ quan trước chế độ ăn chứa quá nhiều đường tinh luyện. Câu hỏi đặt ra là việc nạp nhiều đường kéo dài có thực sự đẩy nhanh quá trình sa sút trí tuệ hay không?
Các nghiên cứu khoa học khẳng định chế độ ăn nhiều đường và tình trạng tăng đường huyết mạn tính làm gia tăng rõ rệt tốc độ suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi [1], [2]. Lượng đường huyết duy trì ở mức cao không chỉ gây hại mạch máu mà còn tác động trực tiếp đến cấu trúc hồi hải mã – trung tâm ghi nhớ then chốt của não bộ [3], [4].
Cơ chế tác động của đường huyết cao lên não bộ
Vùng hồi hải mã là cấu trúc nằm trong não, đóng vai trò hình thành trí nhớ và duy trì sự chú ý [3]. Khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều carbohydrate tinh chế và đường, nồng độ glucose trong máu tăng vọt kéo dài, kích hoạt phản ứng kháng insulin ở cả mô ngoại vi lẫn mô não [5]. Tình trạng kháng insulin này phá vỡ con đường truyền tín hiệu nội tế bào, làm rối loạn quá trình hấp thu và chuyển hóa năng lượng của nơ-ron [5]. Hậu quả là não bộ rơi vào trạng thái giảm chuyển hóa (hypometabolism), đồng thời thúc đẩy sự tích tụ các mảng protein độc hại như amyloid-beta – dấu ấn đặc trưng của bệnh Alzheimer [4], [5].
Bên cạnh đó, việc nạp lượng đường cao liên tục gây ra tình trạng viêm thần kinh thông qua việc tăng giải phóng các cytokine gây viêm như interleukin-1beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và gia tăng dấu ấn kích hoạt tế bào thần kinh đệm GFAP [1]. Phản ứng viêm mạn tính kèm theo sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) cùng các gốc oxy hóa tự do làm tổn hại tính mềm dẻo của nơ-ron (neuroplasticity) [1], [5]. Đường huyết cao còn làm suy giảm hiện tượng điện thế hóa dài hạn (long-term potentiation) tại các tế bào tháp ở hồi hải mã, khiến các liên kết dẫn truyền thần kinh phục vụ việc lưu trữ thông tin bị tê liệt [1].
Nguy cơ sa sút trí tuệ và tổn thương hồi hải mã qua các nghiên cứu
Mối liên hệ giữa đồ ngọt, rối loạn đường huyết và suy giảm nhận thức đã được ghi nhận cụ thể qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng cũng như dịch tễ học:
Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu chỉ ra rằng việc sử dụng đồ uống có đường làm tăng nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ lên 1,80 lần và tăng nguy cơ đột quỵ lên 1,11 lần [1]. Đáng chú ý, chế độ ăn nhiều đường kết hợp với tiền sử đột quỵ tạo ra tác động cộng hưởng làm trầm trọng thêm sự suy giảm nhận thức [1]. Ở những bệnh nhân từng bị đột quỵ, đường tinh luyện làm gia tăng các tiến trình viêm thần kinh và làm tổn hại vi cấu trúc tế bào, từ đó gia tăng tổn thương do thiếu máu cục bộ não [1].
Nghiên cứu hình ảnh học năm 2018 tại Ismailia trên 48 người cao tuổi (chia đều thành 3 nhóm: đái tháo đường kèm suy giảm nhận thức nhẹ, đái tháo đường không suy giảm nhận thức, và nhóm chứng) đã tiến hành chụp cộng hưởng từ (MRI) kết hợp điện não đồ định lượng (QEEG) [3]. Kết quả cho thấy teo hồi hải mã xuất hiện nổi trội ở nhóm đái tháo đường kèm suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) với tỷ lệ lên đến 37,5% [3]. Điện não đồ của nhóm bệnh nhân này cũng ghi nhận sự thay đổi sóng não, bao gồm việc tăng tỷ lệ sóng alpha 2 so với alpha 1 tại các khu vực tổn thương [3].
Một nghiên cứu năm 2018 về mô hình ăn uống ở người cao tuổi sống tại cộng đồng cho thấy nhóm ăn nhiều đường kết hợp ít đạm có kết quả kiểm tra nhận thức kém hơn ở nhiều lĩnh vực chức năng thần kinh [2]. Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định tiêu thụ các bữa ăn có tải lượng đường huyết cao gây tác động bất lợi tức thì đến trí nhớ ngắn hạn [2].
Nghiên cứu đoàn hệ lớn năm 2013 đánh giá tỷ lệ các chất sinh năng lượng đối với nguy cơ suy giảm nhận thức nhẹ hoặc sa sút trí tuệ [6]. Khi phân tích đa biến bao gồm đồng thời carbohydrate, chất béo và protein, nhóm hấp thụ tỷ lệ carbohydrate cao nhất (nhóm 1/5 cao nhất) có nguy cơ mắc MCI hoặc sa sút trí tuệ cao gấp 3,68 lần so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (tỷ số nguy cơ HR = 3,68; khoảng tin cậy 95%: 1,61 - 8,38; p xu hướng = 0,01) [6]. Ngược lại, việc dung nạp tỷ lệ chất béo và protein lành mạnh trong khẩu phần lại cho thấy xu hướng làm giảm nguy cơ suy giảm trí nhớ [6].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học và hình ảnh học chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa tiêu thụ đường và tổn thương não, các nghiên cứu vẫn tồn tại một số biến số gây nhiễu cần lưu ý. Mức độ suy giảm nhận thức ở người từ 50 tuổi trở lên còn chịu tác động từ trình độ học vấn, mức thu nhập, trầm cảm, thói quen tập thể dục, giới tính và tuổi tác [1]. Một tổng quan hệ thống ghi nhận người bị trầm cảm lần đầu hoặc tái phát nhiều lần đều có biểu hiện suy giảm nhận thức rõ rệt [1].
Mặt khác, trong các nghiên cứu dinh dưỡng, những người đã biết mình mắc bệnh đái tháo đường có xu hướng chủ động kiêng đường, làm sai lệch ghi nhận tự nhiên nếu không được hiệu chỉnh thống kê kỹ lưỡng [2]. Ngoài ra, nghiên cứu nhánh phụ MIND thuộc thử nghiệm ACCORD cho thấy việc kiểm soát đường huyết quá mức không làm thay đổi chức năng nhận thức, một phần do nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn gây tổn hại tế bào thần kinh không kém gì tăng đường huyết [4].
Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn ngọt ở người già
Nhiều gia đình quan niệm rằng não bộ chỉ hoạt động nhờ glucose nên người già càng cần ăn đồ ngọt, uống sữa đặc hay nước đường khi cảm thấy mệt mỏi hoặc đãng trí. Sự thật là tế bào thần kinh sử dụng glucose làm năng lượng chính, nhưng đường huyết tăng vọt do ăn ngọt quá mức sẽ dẫn đến mất cân bằng năng lượng mãn tính, gây teo hồi hải mã và làm giảm trí nhớ [4]. Khi đường huyết đạt mức chỉ số HbA1c từ 7,0% trở lên, bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng rối loạn tâm thần kinh như thờ ơ, ăn quá mức và ngủ ngày quá nhiều [4].
Một hiểu lầm khác là chỉ người mắc bệnh đái tháo đường mới cần kiêng ngọt. Các nghiên cứu đã chứng minh chế độ ăn nhiều đường làm suy giảm trí nhớ ngắn hạn ở cả những người có khả năng dung nạp glucose hoàn toàn bình thường [2]. Tình trạng tiền đái tháo đường hay hội chứng chuyển hóa cũng đủ để gây ra viêm thần kinh và làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng não bộ [1], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với đồ ngọt
Người cao tuổi có tiền sử đột quỵ não cần tuyệt đối kiểm soát đường tinh luyện trong khẩu phần vì đường thúc đẩy các phản ứng viêm nơ-ron, làm tổn thương mạch máu não và tăng mức độ thiếu máu cục bộ [1]. Tình trạng tiền đái tháo đường ở bệnh nhân đột quỵ là yếu tố thúc đẩy suy giảm nhận thức sau tai biến diễn ra nhanh hơn [1].
Người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2 cũng là đối tượng có nguy cơ cao bị teo hồi hải mã và phát triển thành bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ mạch máu [3], [7]. Nhóm đối tượng này cần theo dõi chỉ số HbA1c định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để duy trì đường huyết trong khoảng mục tiêu thích hợp [7].
Cách kiểm soát đường và dinh dưỡng bảo vệ trí nhớ
Để duy trì nhận thức minh mẫn, người cao tuổi cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và hạn chế các nguồn đường bổ sung:
Cắt giảm tối đa các loại nước ngọt đóng chai, nước có ga, bánh kẹo và các món tráng miệng nhiều đường tinh luyện [1], [2]. Bữa ăn cần giảm tỷ trọng carbohydrate dư thừa, tránh để carbohydrate chiếm tỷ lệ áp đảo trong tổng năng lượng dung nạp hàng ngày [6].
Cung cấp đầy đủ lượng protein trong các bữa ăn thông qua thịt nạc, cá, trứng, hoặc sản phẩm từ sữa [8], [2]. Protein cung cấp các axit amin thiết yếu cho quá trình tổng hợp chất dẫn truyền thần kinh của não bộ, giúp giảm thiểu nguy cơ mắc suy giảm nhận thức nhẹ [2].
Đối với người cao tuổi mắc bệnh lý đái tháo đường, các thử nghiệm lâm sàng khuyến nghị kiểm soát đường huyết với mức HbA1c mục tiêu từ 7,2% đến 7,4% nhằm hỗ trợ ngăn ngừa sự khởi phát sa sút trí tuệ [7]. Đồng thời, cần cảnh giác tránh để xảy ra các cơn hạ đường huyết đột ngột, vì hạ đường huyết lặp lại nhiều lần cũng gây chết nơ-ron và là nguy cơ lớn dẫn đến sa sút trí tuệ [4], [7]. Bệnh nhân cần tuân thủ chỉ định điều trị và trao đổi với bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ chế độ kiêng khem nghiêm ngặt nào [7].
Ăn quá nhiều đồ ngọt là tác nhân đẩy nhanh quá trình teo hồi hải mã và suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi. Một chế độ ăn giảm đường tinh luyện, bổ sung đầy đủ protein cùng với việc duy trì mức đường huyết ổn định là giải pháp khoa học giúp bảo vệ não bộ khỏe mạnh.
