Nhiều bậc phụ huynh khi chuẩn bị bữa ăn dặm cho con thường có thói quen nếm thử rồi thêm một chút đường, sữa đặc hay mật ong vì sợ thức ăn nhạt nhẽo khiến bé khó ăn. Thói quen nêm nếm theo khẩu vị người lớn này rất phổ biến nhưng lại đi ngược lại các nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản dành cho trẻ nhỏ.

Các tổ chức y tế và dinh dưỡng quốc tế khuyến cáo rõ ràng rằng trẻ dưới 2 tuổi không nên tiêu thụ bất kỳ loại đường bổ sung nào trong chế độ ăn uống hằng ngày [1], [2]. Việc kiêng đường trong giai đoạn vàng này không chỉ giúp bảo vệ hàm răng sữa non nớt của trẻ, mà còn đóng vai trò then chốt trong việc định hình khẩu vị lành mạnh, ngăn ngừa nguy cơ thừa cân béo phì và các bệnh lý chuyển hóa nguy hiểm khi trẻ lớn lên [1], [3].

Nhu cầu sinh học tự nhiên và cạm bẫy vị giác đầu đời

Con người sinh ra đã có xu hướng bẩm sinh là thích vị ngọt ở mọi độ tuổi, chủng tộc và nền văn hóa [4]. Vị giác của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ định hướng hành vi ăn uống dựa trên sự quen thuộc và vị ngọt tự nhiên, vốn bắt đầu từ vị ngọt của sữa mẹ [5], [4]. Vị ngọt trong sữa mẹ không chỉ giúp xoa dịu trẻ sơ sinh mà còn kích thích trẻ bú tốt hơn để hấp thu dưỡng chất [5].

Tuy nhiên, ngoài việc cung cấp 4 kcal cho mỗi gam năng lượng thì các loại đường bổ sung hoàn toàn không chứa giá trị dinh dưỡng thiết yếu nào [5]. Nguy hại hơn, việc đưa các chất tạo ngọt hoặc đồ uống ngọt vào khẩu phần ăn của trẻ từ 0 đến 4 tháng tuổi làm gia tăng nguy cơ béo phì sau này và khiến trẻ từ chối tiếp nhận các thực phẩm có vị đắng hoặc chua tự nhiên [5]. Giai đoạn 6 đến 12 tháng tuổi là lúc trẻ tập ăn dặm nhưng các nghiên cứu khẳng định không có bất kỳ vai trò dinh dưỡng cần thiết nào của đường bổ sung trong lứa tuổi này [5]. Khi trẻ bước vào giai đoạn cai sữa mẹ hoặc sữa công thức, nhu cầu dinh dưỡng cho sự phát triển thể chất và trí não tăng vọt, đòi hỏi chế độ ăn có mật độ dưỡng chất cao thay vì các món ăn giàu năng lượng rỗng từ đường [5].

Nguy cơ béo phì và các bệnh mạn tính kéo dài cả đời

Việc cho trẻ tiếp xúc với đường bổ sung quá sớm để lại những hệ lụy sức khỏe nặng nề và lâu dài [1]. Lượng đường dư thừa không chỉ làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì mà còn liên quan trực tiếp đến các bệnh lý tim mạch, hen suyễn, đái tháo đường týp 2 và sâu răng ở trẻ em [1], [3]. Khi tiêu thụ nhiều đường bổ sung, dạ dày nhỏ bé của trẻ sẽ bị lấp đầy bởi năng lượng rỗng, dẫn đến việc không thể dung nạp đủ các vi chất dinh dưỡng thiết yếu cho sự phát triển thể chất lẫn tinh thần [1].

Các phân tích lâm sàng cho thấy đồ uống có đường và các dạng đường tự do làm suy giảm chất lượng dinh dưỡng tổng thể và làm giảm sự đa dạng của bữa ăn [3]. Nguy cơ trở nên đặc biệt nghiêm trọng khi trẻ hình thành thói quen uống nước ngọt sớm: những trẻ tiếp xúc với đồ uống có đường trước 12 tháng tuổi có khả năng uống các loại nước này từ một lần trở lên mỗi ngày khi lên 6 tuổi cao hơn rõ rệt [6]. Một chế độ ăn nghèo nàn trái cây tươi nhưng thừa mứa thực phẩm chế biến sẵn giàu đường và năng lượng được thiết lập từ đầu đời sẽ đặt nền móng tiêu cực cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa trong tương lai [7].

Tác hại đến vị giác và sự lệch lạc trong lựa chọn thực phẩm

Trẻ nhỏ có khả năng sinh học đặc biệt để nhận biết và ưu tiên vị ngọt nồng độ cao, một đặc điểm từng giúp tổ tiên tìm kiếm năng lượng trong môi trường khan hiếm thức ăn [7]. Song trong môi trường thực phẩm hiện đại, đặc tính này khiến trẻ dễ bị cuốn vào tình trạng tiêu thụ quá mức thực phẩm ngọt [7]. Vị ngọt và vị mặn nhân tạo có khả năng che lấp các vị khó ăn, từ đó khiến trẻ trở nên phụ thuộc vào các món ăn vặt công nghiệp, nước ngọt hay siro [2].

Hệ quả là từ 2 tuổi trở đi, một đứa trẻ có xác suất ăn một sản phẩm chứa đường nhân tạo cao hơn hẳn xác suất ăn trái cây hoặc rau củ tươi trong bất kỳ ngày nào [7]. Khi lượng đường bổ sung càng nhiều, trẻ càng ăn ít trái cây và nước ép trái cây nguyên chất 100% [2]. Lượng đường bổ sung chiếm chỗ của các thực phẩm lành mạnh vốn giàu hoạt chất bảo vệ tim mạch và chuyển hóa [2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu tại châu Âu chỉ ra rằng khi trẻ nhỏ hình thành sở thích ăn bánh quy có thêm chất béo hoặc uống nước trái cây pha đường thay vì bánh quy tự nhiên và nước ép nguyên chất, tỷ lệ trẻ bị thừa cân hoặc béo phì lên tới 50% [8].

Các nghiên cứu nói gì về thực trạng tiêu thụ đường ở trẻ?

Các bằng chứng khoa học ghi nhận bức tranh đáng báo động về tỷ lệ trẻ em tiếp xúc với đường bổ sung từ rất sớm:

  • Nghiên cứu về thói quen ăn uống của trẻ nhỏ (2017): Ghi nhận có tới 60% trẻ sơ sinh được người chăm sóc cho tiếp xúc với thực phẩm và đồ uống có chứa đường bổ sung, gây đe dọa nghiêm trọng đến chất lượng dinh dưỡng toàn diện trong giai đoạn đầu đời [5].
  • Dữ liệu dinh dưỡng quốc gia Hoa Kỳ (2012): Thống kê lượng đường bổ sung chiếm tới 15,9% (tương đương 60 g/ngày) tổng năng lượng khẩu phần ở trẻ 2-5 tuổi và 18,6% (90 g/ngày) ở nhóm 6-11 tuổi, trong đó đồ uống có đường như nước ngọt và sữa có hương vị là nguồn cung cấp chính [4].
  • Nghiên cứu trên trẻ em thuộc chương trình WIC tại Mỹ (2021): Khảo sát trên nhóm trẻ gia đình thu nhập thấp cho thấy chỉ có vỏn vẹn 13% trẻ trì hoãn được việc dùng đường bổ sung cho đến khi tròn 2 tuổi, phần lớn trẻ đều bị cho ăn đường từ trước đó do nhận thức và điều kiện của người chăm sóc còn hạn chế [1].
  • Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng theo dõi đến 1,5 tuổi (2021): Theo dõi một nhóm trẻ ăn sữa công thức tại Mỹ đến 1,5 tuổi phát hiện rằng đồ ăn nhẹ ngọt, mặn và siro đường chiếm tới 18% tổng năng lượng hằng ngày trước sinh nhật 2 tuổi của trẻ [2]. Đáng lo ngại, lượng đường bổ sung đã chạm ngưỡng 10% tổng nhu cầu năng lượng hằng ngày ngay từ lúc 1,5 tuổi và một số trẻ thậm chí đã vượt ngưỡng này từ mốc 1 tuổi [2].
  • Nghiên cứu tổng quan về sự phát triển vị ngọt (2017): Cho thấy hơn 15% tổng lượng calo của trẻ em đến từ đường bổ sung, vượt xa các mức khuyến nghị an toàn từ 5-10%, trong khi lượng calo từ trái cây tự nhiên chỉ chiếm khiêm tốn khoảng 5% [7]. Đến 3 tuổi, phần lớn trẻ em đều tiêu thụ ít nhất một loại đồ uống có đường mỗi ngày [7].

Hiểu lầm thường gặp: Chất tạo ngọt nhân tạo và đường tự nhiên

Một hiểu lầm phổ biến hiện nay là nhiều phụ huynh tìm đến chất tạo ngọt không sinh calo (chất tạo ngọt nhân tạo) để thay thế đường nhằm giảm năng lượng cho trẻ. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc tách rời vị ngọt khỏi năng lượng có thể làm gián đoạn sự cân bằng tự nhiên giữa phản ứng vị giác, cảm giác thèm ăn và mô hình tiêu thụ thức ăn trong giai đoạn cơ thể đang phát triển [4]. Hiện tại, các dữ liệu nghiên cứu về lợi ích lâu dài cũng như độ an toàn của chất tạo ngọt nhân tạo đối với trẻ nhỏ còn rất khan hiếm và chưa có thử nghiệm lâm sàng nhi khoa nào đối chứng trực tiếp với nhóm uống nước lọc [6].

Ngoài ra, nhiều phụ huynh đánh đồng mọi loại vị ngọt là có hại. Cần phân biệt rõ khái niệm đường tự do và đường tự nhiên:

  • Đường tự do (cần cắt giảm tối đa): Bao gồm tất cả các loại đường đơn và đường đôi được nhà sản xuất, đầu bếp hoặc người tiêu dùng thêm vào thực phẩm, đồ uống; kèm theo đường tự nhiên có trong mật ong, siro, nước ép trái cây nguyên chất không đường và nước ép trái cây cô đặc [3].
  • Đường tự nhiên (được khuyến khích): Là đường tự nhiên có sẵn trong cấu trúc của trái cây tươi nguyên quả và đường lactose có trong sữa mẹ, sữa công thức, sữa bò, sữa dê hoặc các chế phẩm sữa không đường [3].

Đường tự do là thủ phạm gây sâu răng và béo phì, trong khi đường tự nhiên đi kèm chất xơ, vitamin và khoáng chất nên an toàn và cần thiết cho sự phát triển của trẻ nhỏ [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng với đường bổ sung?

Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi đều là đối tượng tuyệt đối không nên dung nạp đường bổ sung trong khẩu phần ăn [1], [2]. Trẻ sơ sinh hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc trong việc lựa chọn thức ăn, do đó thói quen và nhận thức của cha mẹ mang tính quyết định [1], [2].

Đặc biệt, trẻ có tốc độ tăng cân nhanh trong những tháng đầu đời cần được kiểm soát chặt chẽ vì đây là yếu tố dự báo tình trạng thừa cân béo phì sớm [2]. Những trẻ sinh ra trong các gia đình có thu nhập thấp hoặc người mẹ có trình độ học vấn chưa cao thường có xu hướng bị cho tiếp xúc với đường sớm hơn, đòi hỏi sự tư vấn và can thiệp y tế chủ động từ các bác sĩ nhi khoa và chuyên gia dinh dưỡng cộng đồng [1]. Đối với trẻ em từ 2 đến 18 tuổi, Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) khuyến cáo lượng đường tự do nên được cắt giảm xuống dưới 5% tổng năng lượng khẩu phần, trong khi Hướng dẫn Dinh dưỡng Hoa Kỳ yêu cầu duy trì dưới 10% [1], [3], [2].

Hướng dẫn chăm sóc và thiết lập bữa ăn không đường cho trẻ

Để giúp trẻ phát triển khỏe mạnh và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh suốt đời, cha mẹ nên áp dụng các giải pháp thực tế sau:

  • Tuyệt đối không nêm gia vị ngọt vào thức ăn dặm: Khi chế biến cháo, bột, súp hay thức ăn nghiền cho trẻ dưới 2 tuổi, không thêm đường tinh luyện, đường phèn, sữa đặc, mật ong hay siro [1], [3].
  • Tận dụng vị ngọt tự nhiên từ rau củ quả: Để kích thích trẻ ăn các thực phẩm có vị đắng tự nhiên (như rau xanh), cha mẹ có thể kết hợp rau củ với các loại trái cây có sẵn vị ngọt tự nhiên nhằm tạo mùi vị hấp dẫn và giúp trẻ dễ tiếp nhận hơn [5].
  • Kiên trì giới thiệu thức ăn mới: Tận dụng tối đa khả năng khám phá vận động - cảm giác phi thường của trẻ nhỏ để cho trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại nhiều lần với các hương vị tự nhiên và mới lạ thay vì vội vàng dùng đường để lấn át vị thức ăn [5].
  • Thay thế nước ngọt bằng nước lọc: Thay thế hoàn toàn các loại đồ uống có đường, nước ngọt có ga, nước ép cô đặc hoặc sinh tố nhiều đường bằng nước lọc tinh khiết hoặc đồ uống từ sữa không thêm đường [3].
  • Ăn đường dưới dạng tự nhiên trong bữa chính: Nếu cho trẻ tiêu thụ đường, hãy ưu tiên các nguồn đường tự nhiên trong bữa ăn chính dưới dạng sữa mẹ, sữa không đường và trái cây tươi cắt miếng nguyên vẹn [3].

Nuôi dưỡng khẩu vị cho trẻ trong 2 năm đầu đời là một khoản đầu tư bền vững cho tương lai. Bằng việc kiên quyết không nêm đường bổ sung vào đồ ăn dặm, cha mẹ đang bảo vệ men răng sữa non nớt, ngăn ngừa gánh nặng béo phì và giúp con xây dựng nền tảng dinh dưỡng vững chắc cho cả cuộc đời.