Nhiều gia đình khi biết người thân lớn tuổi mắc tăng huyết áp thường lập tức cắt giảm toàn bộ lượng muối nêm nếm mỗi ngày. Thói quen thay đổi thực đơn đột ngột, ăn nhạt tuyệt đối khiến nhiều cụ già rơi vào tình trạng chán ăn, mệt mỏi, thậm chí chóng mặt té ngã khi vừa đứng dậy.

Việc điều chỉnh chế độ ăn là nền tảng kiểm soát huyết áp, nhưng với cơ thể người cao tuổi, quá trình này đòi hỏi sự từ tốn và thận trọng. Cắt giảm muối quá nhanh dễ kéo theo nguy cơ tụt huyết áp tư thế và suy dinh dưỡng do giảm cảm giác thèm ăn [1].

Đặc thù sinh lý người cao tuổi: Nhạy cảm với muối và nguy cơ tụt huyết áp

Ở người cao tuổi, hệ thống tim mạch và mạch máu không còn duy trì được độ đàn hồi như thời trẻ. Đặc biệt, người già có mức độ nhạy cảm với muối rất cao, khiến sự thay đổi lượng natri đưa vào cơ thể tác động nhanh chóng lên áp lực lòng mạch [2]. Tuy nhiên, phản xạ điều chỉnh huyết áp theo trọng lực và điều hòa thần kinh giao cảm của đối tượng này cũng suy giảm rõ rệt [1].

Khi huyết áp giảm đột ngột hoặc thay đổi theo tư thế đứng, lưu lượng máu lên não không kịp đáp ứng, gây ra hiện tượng tụt huyết áp tư thế hoặc hạ huyết áp sau bữa ăn [1]. Đây là tình trạng nguy hiểm, rất dễ dẫn đến choáng váng, hoa mắt và té ngã gây gãy xương. Bên cạnh đó, việc đột ngột chuyển sang chế độ ăn quá nhạt làm mất đi vị giác tự nhiên, khiến người lớn tuổi bỏ bữa, ăn ít, dẫn đến suy dinh dưỡng và thiếu hụt vi chất nghiêm trọng.

Bằng chứng khoa học: Giảm muối và can thiệp ăn uống mang lại hiệu quả ra sao?

Một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù công bố năm 1997 được tiến hành trên 42 người cao tuổi (60-80 tuổi) mới được chẩn đoán tăng huyết áp (huyết áp tâm thu >159 mmHg hoặc tâm trương >94 mmHg) không có tổn thương cơ quan đích [3]. Nhóm can thiệp dinh dưỡng trong 3 tháng với thực đơn giảm natri (dưới 100 mmol/24h), tăng kali (trên 75 mmol/24h) và giảm cân (mục tiêu BMI <25), so sánh với nhóm dùng 25 mg chlorthalidone/ngày [3]. Kết quả ghi nhận có 45% bệnh nhân nhóm ăn kiêng đưa được huyết áp tâm thu về mức bình thường và 50% về mức tâm trương bình thường (ở nhóm thuốc lần lượt là 75% và 85%) [3]. Đáng chú ý, nhóm dùng thuốc lợi tiểu bị suy giảm nhẹ phổ lipid và nồng độ đường huyết, trong khi can thiệp dinh dưỡng cho hiệu quả tốt mà không làm xấu đi các chỉ số này ở người có huyết áp tâm thu 160-180 mmHg hoặc tâm trương 95-100 mmHg [3].

Một nghiên cứu bán thực nghiệm khác tiến hành từ tháng 11/2017 đến tháng 4/2018 tại cộng đồng nông thôn Phayao (Thái Lan) trên 175 người cao tuổi (60-80 tuổi) mắc tăng huyết áp độ 1 [4]. Nghiên cứu chia thành 90 người thuộc nhóm can thiệp điều chỉnh hành vi theo chế độ DASH và 85 người ở nhóm đối chứng [4]. Kết quả cho thấy can thiệp hành vi ăn uống giúp người cao tuổi nâng cao nhận thức, tạo động lực duy trì lối sống lành mạnh và hỗ trợ kiểm soát huyết áp hiệu quả [4].

Tại Thượng Hải (Trung Quốc), một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2017 trên nhóm dân số cao tuổi ghi nhận thói quen ăn nhiều thịt liên quan mật thiết đến việc không kiểm soát được huyết áp [5]. Chế độ ăn DASH giàu trái cây, rau quả, các sản phẩm từ sữa ít béo và giảm chất béo bão hòa giúp hạ rõ rệt cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng người uống rượu thường xuyên khó kiểm soát huyết áp hơn, trong khi không thấy mối liên hệ rõ rệt giữa lượng muối tiêu thụ và việc kiểm soát huyết áp ở nhóm dân cư này, nhiều khả năng do phong cách nấu ăn thanh đạm vốn có tại Thượng Hải [5].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2024 tại Cám Châu (Trung Quốc) tập trung vào người trung niên và cao tuổi cho thấy thói quen ăn mặn và đồ ngọt tương quan thuận với chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo [6]. Ngược lại, việc tiêu thụ các loại đậu và ngũ cốc thô có tương quan nghịch với các chỉ số này [6]. Tình trạng béo phì hoặc béo bụng kết hợp với thói quen ăn uống kém lành mạnh làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp trong cộng đồng [6].

Mục tiêu huyết áp ở người cao tuổi: Không nên hạ quá thấp

Khác với người trẻ tuổi, việc hạ huyết áp ở người lớn tuổi đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt do đặc điểm sinh lý mong manh [1]. Theo hướng dẫn điều trị tăng huyết áp ở người cao tuổi công bố năm 1996 của nhóm nghiên cứu thuộc Bộ Y tế và Phúc lợi Nhật Bản, mục tiêu huyết áp ở đối tượng này thường cao hơn người trẻ tuổi (mức giảm kỳ vọng là 10-20 mmHg cho tâm thu và 5-10 mmHg cho tâm trương) [2].

Mức huyết áp mục tiêu chung được khuyến nghị là 140-160/<90 mmHg; việc hạ huyết áp xuống dưới mức 150/85 mmHg cần phải hết sức thận trọng [2]. Đối với người từ 70 tuổi trở lên, huyết áp tâm thu được gợi ý ở mức dưới tuổi cộng thêm 100 mmHg [2]. Bất kỳ biện pháp nào nhằm hạ huyết áp, kể cả dùng thuốc hay không dùng thuốc, đều phải thực hiện từ từ, tránh gây tụt huyết áp tư thế đứng [1, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi đổi chế độ ăn

Nhiều người lầm tưởng rằng đã tăng huyết áp thì phải kiêng tuyệt đối muối ăn. Tuy nhiên, việc kiêng khem quá mức dễ dẫn đến mất cân bằng điện giải và chán ăn kéo dài. Hướng dẫn y khoa khuyến nghị lượng muối ăn (NaCl) cho người cao tuổi là dưới 10 g/ngày, đồng thời nên kiểm tra nồng độ natri huyết thanh định kỳ để tránh nguy cơ hạ natri máu [2]. Một hướng dẫn khác nêu rõ mức giới hạn natri thực phẩm là 2 g/ngày (tương đương 88 mmol/ngày) [7].

Một hiểu lầm khác là chỉ tập trung giảm muối mà bỏ qua các yếu tố dinh dưỡng cốt lõi khác. Giảm lượng muối không đồng nghĩa với việc cắt giảm các thực phẩm giàu canxi [7]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều chất xơ, giảm mỡ bão hòa và bổ sung cá có lợi ích lớn cho việc hỗ trợ hạ áp và bảo vệ mạch máu [1, 3].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Các biện pháp thay đổi chế độ ăn uống tuy an toàn nhưng cần lưu ý đặc biệt trên một số nhóm người cao tuổi:

  • Người có tiền sử hạ huyết áp tư thế hoặc tụt huyết áp sau ăn: Cần tránh giảm ăn mặn quá nhanh vì có thể làm tình trạng choáng váng trầm trọng hơn [1].
  • Người suy thận: Khuyến nghị bổ sung kali cần được cân nhắc hết sức thận trọng ở nhóm bệnh nhân này để tránh tăng kali máu nguy hiểm [2].
  • Người từ 85 tuổi trở lên: Điều chỉnh lối sống là biện pháp chính, việc dùng thuốc hạ áp chỉ giới hạn ở những trường hợp có lợi ích điều trị thực sự rõ ràng [2].
  • Người có bệnh lý đi kèm (tiểu đường, bệnh tim mạch): Cần phối hợp chặt chẽ giữa thay đổi chế độ ăn và dùng thuốc, theo dõi huyết áp thường xuyên vì nhóm này dễ chịu biến chứng nặng nề nếu huyết áp không được kiểm soát tốt [2, 5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế: Giảm mặn an toàn và ngừa suy dinh dưỡng

Để tránh sụt cân và suy dinh dưỡng khi giảm ăn mặn, quá trình thay đổi khẩu vị cần diễn ra theo từng bước nhỏ:

  1. Giảm muối từ từ: Không cắt bỏ muối đột ngột. Giảm dần lượng nêm nếm trong 2-4 tuần để vị giác của người cao tuổi thích nghi, duy trì lượng NaCl dưới 10 g/ngày [2].
  2. Ưu tiên giảm cân nếu thừa cân: Đối với người thừa cân, béo phì, giảm cân phải là mục tiêu hàng đầu kết hợp cùng kiểm soát dinh dưỡng [2, 3].
  3. Đa dạng hóa thực phẩm: Tăng cường tiêu thụ các loại đậu, ngũ cốc thô, rau quả và sữa ít béo [5, 6]. Bổ sung cá và hạn chế chất béo bão hòa, hạn chế thịt đỏ [1, 3, 5]. Đảm bảo cung cấp đủ canxi và magie qua nguồn thực phẩm [1, 3].
  4. Hạn chế đồ uống có cồn: Lượng rượu cần giới hạn dưới 2 ounce mỗi ngày hoặc tiết chế tối đa để tránh cản trở quá trình hạ áp [3, 5].
  5. Kết hợp vận động thể chất vừa sức: Người từ 60 tuổi trở lên được khuyến nghị tập thể dục với nhịp tim đạt mức tối đa khoảng 110 nhịp/phút, duy trì 30-40 phút mỗi ngày và từ 3-5 ngày mỗi tuần [2].

Thay đổi chế độ ăn là nền tảng kiểm soát huyết áp lâu dài nhưng phải phù hợp với thể trạng của từng cụ già. Quá trình điều chỉnh cần diễn ra từ tốn, chú trọng dinh dưỡng đầy đủ để vừa ổn định huyết áp, vừa phòng ngừa tụt huyết áp tư thế và duy trì chất lượng sống.