Dầu hạt tía tô đang trở thành một loại dầu ăn và thực phẩm bổ sung được nhiều gia đình ưa chuộng nhờ hàm lượng chất béo tốt dồi dào. Tuy nhiên, trước các cuộc phẫu thuật lớn nhỏ, người bệnh thường nhận được chỉ dẫn phải rà soát kỹ thực đơn và các thực phẩm chức năng đang dùng. Điều này khiến nhiều người băn khoăn liệu thói quen dùng dầu hạt tía tô hàng ngày có gây trở ngại cho quá trình cầm máu khi mổ hay không.
Câu trả lời là người chuẩn bị phẫu thuật nên tạm ngưng dùng dầu hạt tía tô liều cao hoặc dạng thực phẩm bổ sung trước ngày phẫu thuật. Dầu hạt tía tô chứa hàm lượng axit béo omega-3 thực vật rất cao, có hoạt tính ức chế ngưng tập tiểu cầu và làm giảm khả năng hình thành cục máu đông [1]. Việc duy trì dùng dầu tía tô lượng lớn ngay sát cuộc phẫu thuật có thể cộng hưởng làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
Cơ chế chống đông tự nhiên của dầu hạt tía tô
Trong cơ thể người, tiểu cầu đóng vai trò tiên phong trong việc bảo vệ thành mạch. Khi mạch máu bị tổn thương do vết mổ hoặc chấn thương, các tiểu cầu lập tức được kích hoạt để bám dính vào lớp collagen dưới nội mạc, thay đổi hình dạng và kết tụ lại tạo thành nút tiểu cầu bịt kín vết thương [2]. Nếu khả năng này bị suy giảm, cơ chế cầm máu sơ cấp sẽ gặp khó khăn.
Dầu hạt tía tô lại chứa một tỷ lệ rất cao axit béo không bão hòa đa (PUFA), đặc biệt là axit alpha-linolenic (ALA) [1]. Khi đi vào cơ thể, nhóm axit béo omega-3 làm thay đổi thành phần màng phospholipid của tế bào, dẫn tới việc làm tăng tỷ lệ axit eicosapentaenoic (EPA) so với axit arachidonic (AA) [1, 7]. Sự thay đổi này trực tiếp làm suy giảm hoạt động ngưng tập tiểu cầu và hạn chế quá trình hình thành huyết khối [5, 7].
Chính vì lý do này, dầu hạt tía tô mang lại lợi ích rất lớn trong việc bảo vệ tim mạch và ngăn ngừa tắc nghẽn lòng mạch [1]. Tuy nhiên, mặt trái của tính chất này lại là một điểm bất lợi tiềm tàng khi người dùng chuẩn bị bước vào các can thiệp ngoại khoa có nguy cơ mất máu.
Bằng chứng khoa học về tác động của dầu tía tô lên tiểu cầu
Nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân tích thành phần của dầu hạt tía tô và ghi nhận PUFA chiếm tới 72,12%, trong đó riêng ALA chiếm tới 57,47% [1]. Trong mô hình động vật gây tổn thương nội mạc bằng sắt ba clorua (FeCl3), dầu hạt tía tô đã ức chế mạnh mẽ sự hình thành cục máu đông [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ALA trực tiếp ức chế sự kích hoạt của tiểu cầu và ngăn chặn huyết khối động mạch [1]. Hơn nữa, dầu hạt tía tô thể hiện hoạt tính chống kết tập tiểu cầu và chống huyết khối xuất sắc trong các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [1].
Trước đó, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 1989 đã tiến hành theo dõi chuột đực Sprague-Dawley 3 tuần tuổi trong 5-6 tuần với chế độ ăn bổ sung dầu hạt tía tô (tỷ lệ ALA/LA là 3,66) so với dầu rum (tỷ lệ ALA/LA dưới 0,01) [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ EPA/AA trong màng phospholipid của tiểu cầu ở nhóm dùng dầu tía tô cao hơn rõ rệt [3]. Khi dùng collagen nồng độ thấp (7,5 và 10 microgam/ml), độ ngưng tập tiểu cầu của nhóm dùng dầu tía tô thấp hơn hẳn so với nhóm dùng dầu rum [3]. Lượng serotonin giải phóng từ tiểu cầu do collagen kích thích ở nhóm dùng dầu tía tô cũng giảm rõ rệt [3].
Nghiên cứu công bố năm 1988 trên chuột tăng huyết áp tự phát dễ đột quỵ (SHR-SP) cũng cho thấy chế độ ăn dầu hạt tía tô làm tăng rõ rệt tỷ lệ EPA/AA của tiểu cầu so với chế độ ăn dầu rum [4]. Sự thay đổi này gắn liền với việc giảm kết tập tiểu cầu và hạ huyết áp tâm thu khoảng 10% (tương đương 21 mmHg) [4]. Lợi ích này giúp chuột đực kéo dài thời gian sống trung bình thêm 17% và chuột cái thêm 15% so với nhóm dùng dầu rum [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu mở rộng về nhóm axit béo omega-3 cũng củng cố cơ chế này. Một nghiên cứu tiến cứu theo dõi 8 người (4 nam, 4 nữ) uống 6 gam EPA mỗi ngày trong 25 ngày đã ghi nhận mức độ kết dính của tiểu cầu với fibrinogen và collagen loại 1 giảm trên 60%, đồng thời các chân giả (pseudopodia) của tiểu cầu cũng giảm đi [2]. Những biến đổi cấu trúc này đại diện cho sự suy giảm toàn diện chức năng của tiểu cầu [2].
Nguy cơ chảy máu và bài toán chức năng tiểu cầu chu phẫu
Các nghiên cứu lâm sàng nhấn mạnh rằng sự suy giảm chức năng tiểu cầu trước mổ có mối tương quan chặt chẽ với nguy cơ mất máu. Một nghiên cứu tiến cứu năm 2016 trên 90 bệnh nhân phẫu thuật tim đang dùng thuốc ticagrelor trong vòng dưới 5 ngày cho thấy thử nghiệm ngưng tập tiểu cầu trước mổ có giá trị dự đoán chảy máu nặng chu phẫu [5]. Với chất kích hoạt adenosine diphosphate (ADP), diện tích dưới đường cong ROC đạt 0,73 [5]. Điểm cắt tối ưu được xác định là 22 U: nhóm có mức độ ngưng tập dưới ngưỡng này có tỷ lệ chảy máu nặng lên tới 61% (24/38 bệnh nhân), cao hơn hẳn mức 14% (8/52 bệnh nhân) ở nhóm có mức ngưng tập trên ngưỡng [5].
Tiếp tục nghiên cứu năm 2019 trên 74 bệnh nhân hội chứng vành cấp dùng ticagrelor và axit acetylsalicylic trong 5 ngày trước mổ tim cũng chỉ ra biến chứng chảy máu nặng xảy ra ở 34% (25/74 bệnh nhân) [6]. Khả năng ngưng tập tiểu cầu do ADP gây ra trước mổ có diện tích dưới đường cong ROC là 0,77 trong việc liên quan đến biến chứng chảy máu nặng [6].
Một nghiên cứu năm 2007 đánh giá sự thay đổi chức năng tiểu cầu ở các phân nhóm phẫu thuật tim bằng máy phân tích Impact test cho thấy kích thước trung bình và độ bao phủ bề mặt của các khối kết tập tiểu cầu trước mổ có liên quan tuyến tính thuận (r = 0,6; P = 0,01) với lượng máu mất sau phẫu thuật [7]. Chức năng tiểu cầu trước phẫu thuật được kết luận là một yếu tố nguy cơ độc lập quyết định tình trạng chảy máu sau mổ [7].
Dù trên lâm sàng, thử nghiệm OPERA trên 1.516 bệnh nhân phẫu thuật tim cho thấy việc dùng dầu cá không làm tăng mà lại giảm số lượt truyền máu chu phẫu và sau mổ, nhưng các chuyên gia vẫn lưu ý cần cân nhắc thận trọng [2]. Đặc biệt, mức độ an toàn khi kết hợp omega-3 với các thuốc ức chế thụ thể tiểu cầu vẫn chưa được xác định chắc chắn [2]. Trong y khoa nói chung, việc sử dụng thuốc ức chế kết tập tiểu cầu chu phẫu luôn đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá cân bằng giữa nguy cơ biến cố tim mạch và nguy cơ chảy máu để quyết định có nên tạm dừng thuốc hay không [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng dầu thực vật thì tuyệt đối lành tính và không ảnh hưởng tới việc cầm máu. Mặc dù là sản phẩm tự nhiên, dầu hạt tía tô chứa hàm lượng ALA vượt trội (hơn 57%) [1]. Khi vào cơ thể, chất này vẫn can thiệp vào con đường hình thành thrombus và ức chế tiểu cầu tương tự như các axit béo omega-3 từ biển [1, 5].
Hiểu lầm thứ hai là lo sợ hoàn toàn và kiêng khem quá mức việc ăn vài ngọn rau tía tô tươi. Rau tía tô có các chiết xuất hỗ trợ giảm béo phì, chống oxy hóa nhưng lượng dầu trong lá tươi rất nhỏ, không thể gây ảnh hưởng tức thì đến khả năng ngưng tập của tiểu cầu [1]. Vấn đề cảnh báo tập trung vào dầu hạt tía tô đậm đặc hoặc các viên nang thực phẩm bổ sung liều cao.
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng dầu tía tô có tác dụng bào mòn dạ dày gây xuất huyết giống như các thuốc kháng viêm giảm đau. Thực tế, nghiên cứu năm 2014 đã nhấn mạnh thuốc chống viêm không steroid bao gồm aspirin ở liều cao có thể gây loét dạ dày và chảy máu, trong khi dầu hạt tía tô hỗ trợ lưu thông máu mà không gây ra tác dụng phụ tiêu hóa này [1]. Tuy nhiên, tác động chống kết tập tiểu cầu tự nhiên của dầu tía tô vẫn tồn tại và cần được kiểm soát trước phẫu thuật [1].
Ai nên thận trọng với dầu hạt tía tô?
Người chuẩn bị trải qua các cuộc phẫu thuật lớn: Những người sắp mổ tim, can thiệp ngoại khoa ổ bụng, chỉnh hình hoặc phẫu thuật thần kinh nên đặc biệt thận trọng với bất kỳ sản phẩm bổ sung omega-3 nồng độ cao nào [2].
Người đang điều trị bằng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu: Các bệnh nhân dùng aspirin, clopidogrel hoặc ticagrelor cần tuyệt đối tránh tự ý bổ sung dầu hạt tía tô liều cao [2, 3, 6]. Sự cộng hưởng có thể làm suy giảm chức năng tiểu cầu trầm trọng hơn và đẩy nguy cơ chảy máu lên cao [2, 3].
Người có tiền sử rối loạn đông máu: Những người mắc bệnh máu khó đông hoặc thường xuyên bị bầm tím, chảy máu chân răng kéo dài không nên dùng dầu hạt tía tô thường xuyên với liều lượng lớn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Đối với người chuẩn bị phẫu thuật: Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cuộc mổ, người bệnh nên chủ động tạm ngưng sử dụng dầu hạt tía tô dạng thực phẩm bổ sung hoặc liều đậm đặc trước ngày phẫu thuật khoảng 1 đến 2 tuần. Đồng thời, hãy mang theo danh sách tất cả các loại dầu, thảo dược và thực phẩm chức năng đang dùng để thông báo cho bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê.
Đối với người bình thường: Dầu hạt tía tô là nguồn chất béo thực vật lành mạnh. Dầu có tỷ lệ omega-6/omega-3 thấp, không giống như dầu hạt cải, dầu rum, dầu đậu nành hay dầu ngô [1]. Dầu tía tô giúp cải thiện lưu thông máu, hỗ trợ tim mạch và hạ huyết áp [5, 8].
Cách dùng phù hợp: Dầu hạt tía tô chứa hàm lượng PUFA nhạy cảm với nhiệt độ cao [1]. Do đó, người dùng nên thêm trực tiếp 1-2 thìa cà phê dầu vào món salad, súp hoặc cháo khi đã nấu chín và còn ấm, tránh dùng dầu này để chiên rán ở nhiệt độ cao.
Dầu hạt tía tô mang lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tim mạch nhờ khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu và giảm huyết khối [1]. Dẫu vậy, trước các ca phẫu thuật, việc kiểm soát chức năng tiểu cầu là tối quan trọng để phòng ngừa biến chứng mất máu [2, 3, 4]. Việc tạm ngưng dùng dầu tía tô liều cao và trao đổi trung thực với bác sĩ điều trị là cách tốt nhất để bảo vệ an toàn cho bản thân.
