Trong bữa ăn hằng ngày của người Việt, trứng cút là món ăn quen thuộc, dễ chế biến và thơm ngon. Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ băn khoăn liệu kích thước nhỏ bé của loại trứng này có thực sự mang lại giá trị dinh dưỡng vượt trội cho sự phát triển trí não của thai nhi hay không. Câu hỏi đặt ra là các dưỡng chất nổi bật trong trứng, đặc biệt là choline và DHA, có tác động cụ thể ra sao đến hệ thần kinh của bé.
Câu trả lời ngắn gọn là có, việc bổ sung trứng và các thực phẩm giàu choline mang lại nhiều tác động tích cực đến sự hoàn thiện não bộ thai nhi [1]. Dù trứng cút có kích thước nhỏ, nguồn dưỡng chất tự nhiên từ trứng nói chung giúp cung cấp các viên gạch nền tảng để xây dựng tế bào thần kinh [2]. Tuy nhiên, để phát huy tối đa lợi ích, mẹ bầu cần hiểu rõ vai trò của từng dưỡng chất và sử dụng một cách khoa học.
Dưỡng chất vàng cho não bộ: Choline và các vi chất hoạt động thế nào?
Choline là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia trực tiếp vào quá trình trưởng thành não bộ của thai nhi [3]. Khi đi vào cơ thể, choline đóng vai trò nguyên liệu cho quá trình sinh tổng hợp màng tế bào, chuyển hóa một carbon và dẫn truyền thần kinh cholinergic [2]. Vi chất này có khả năng hoạt động trực tiếp ở nồng độ cao như một chất chủ vận nicotinic, giữ vai trò then chốt cho sự phát triển các mạch thần kinh bình thường [2].
Nhu cầu choline tăng cao rõ rệt trong thai kỳ nhằm hỗ trợ các chức năng quan trọng của bào thai [2]. Bên cạnh đó, choline là dưỡng chất thiết yếu có trong trứng, gan, sữa, thịt, các loại hạt, đậu và rau họ cải, đóng vai trò quan trọng trong tam cá nguyệt thứ ba giúp giảm tác động tiêu cực từ sự căng thẳng của người mẹ đối với sức khỏe của trẻ [4]. Dưỡng chất này thúc đẩy sự phát triển của thai nhi, hỗ trợ chức năng não bộ, trí nhớ và khả năng học hỏi [4].
Choline còn góp phần giúp trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) hoạt động ổn định hơn, từ đó làm giảm nồng độ cortisol ở thai nhi [4]. Những thay đổi tích cực trong biểu hiện di truyền của thai nhi có thể tiếp tục kéo dài đến tuổi trưởng thành, góp phần ngăn ngừa các bệnh liên quan đến căng thẳng [4]. Chế độ ăn uống đủ choline trong giai đoạn mang thai có thể biến đổi các dấu ấn ngoại di truyền cục bộ và toàn thân tại các mô có nguồn gốc thai nhi, hỗ trợ cải thiện khả năng làm việc trí óc và thể chất của trẻ sau này [4].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu trên phụ nữ mang thai
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên đoàn hệ gồm 202 phụ nữ mang thai đã đánh giá mối liên hệ giữa việc tiêu thụ trứng, các dưỡng chất trong trứng và sự phát triển thần kinh thai nhi [1]. Nghiên cứu này sử dụng bảng hỏi tần suất thực phẩm để ghi nhận lượng thức ăn nạp vào, đồng thời đo lường sự phát triển thần kinh của thai nhi bằng từ trường sinh học thai nhi ở tuần thai thứ 32 và 36 [1]. Các nhà khoa học đã tính toán các chỉ số tự chủ của thai nhi (gồm SDNN và RMSSD) cùng chỉ số trưởng thành não bộ fABAS [1].
Kết quả cho thấy lượng trứng người mẹ ăn vào dự đoán chỉ số RMSSD ở tuần thai thứ 32 và chỉ số fABAS ở tuần thai thứ 36 [1]. Sự tương tác giữa choline và lutein/zeaxanthin dự đoán chỉ số fABAS ở cả tuần 32 và tuần 36 [1]. Đặc biệt, sự tương tác giữa ba dưỡng chất gồm choline, lutein/zeaxanthin và DHA dự đoán chỉ số fABAS ở tuần 36 [1]. Ở tuần 36, chỉ số SDNN cũng được dự đoán bởi lượng lutein/zeaxanthin cùng các tương tác hiệp đồng giữa choline, lutein/zeaxanthin và DHA [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận trứng và các dưỡng chất chứa trong trứng có mối liên hệ hiệp đồng với sự phát triển thần kinh thai nhi, do đó phụ nữ mang thai nên được khuyến khích sử dụng [1].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2014 tại Bệnh viện Phụ sản Azimpur ở Dhaka (Bangladesh) trên 103 phụ nữ mang thai trong tam cá nguyệt thứ ba đã đánh giá mô hình hấp thu choline qua phương pháp nhắc lại khẩu phần 24 giờ [4]. Kết quả chỉ ra phần lớn thai phụ có chế độ ăn cung cấp lượng choline trung bình chỉ đạt 189,5 ± 98,2 mg/ngày, tương đương 42,72% nhu cầu khuyến nghị [4]. Điều này cho thấy khẩu phần ăn thông thường của nhiều mẹ bầu chưa đáp ứng đủ nhu cầu cho cả mẹ lẫn thai nhi [4].
Tình trạng thiếu hụt này cũng diễn ra phổ biến ở nhiều nơi khác khi một tổng quan năm 2023 ghi nhận hơn 90% phụ nữ mang thai có mức tiêu thụ choline thấp hơn liều khuyến nghị hằng ngày [3]. Tại Mỹ, một nghiên cứu năm 2013 cho thấy phụ nữ có chế độ ăn nghèo choline ở mức 150 mg/ngày có nguy cơ sinh con bị dị tật ống thần kinh cao gấp 4 lần và dị tật khe hở vòm miệng hoặc mặt cao gấp 1,7 lần so với người có chế độ ăn giàu choline hơn [5].
Thí nghiệm tiền lâm sàng củng cố cơ chế phát triển thần kinh
Các nghiên cứu trên mô hình động vật gặm nhấm năm 2013 đã chứng minh việc mẹ nạp choline trong thai kỳ ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của hồi hải mã và chức năng trí nhớ của con non [5]. Tỷ lệ sinh tế bào thần kinh ở hồi hải mã của thai non từ chuột mẹ ăn chế độ giàu choline cao hơn gấp hai lần so với nhóm ăn ít choline [5]. Tỷ lệ sinh thần kinh hồi hải mã này tiếp tục duy trì ở mức cao trong hơn 200 ngày sau sinh ở con non của nhóm chuột mẹ có chế độ ăn giàu choline [5].
Tác động này diễn ra trong một cửa sổ phát triển nhạy cảm, tương đương từ ngày phôi thai thứ 11 đến 17 ở loài gặm nhấm, ứng với giai đoạn từ tuần thai thứ 25 đến 4 tuổi trong quá trình phát triển não người [5]. Chức năng hồi hải mã ở chuột non sinh ra từ mẹ ăn nhiều choline được tăng cường rõ rệt thông qua hiệu suất vượt mê cung và hiện tượng tăng cường dài hạn - một đặc tính điện học của não bộ hoạt động trong quá trình xử lý trí nhớ [5]. Quần thể tế bào thần kinh tăng cường được tạo ra trong giai đoạn nhạy cảm này đã đặt nền tảng cho trí nhớ vượt trội kéo dài suốt đời sống của con non [5].
Một nghiên cứu khác năm 2003 trên chuột mang thai từ ngày thứ 12 đến ngày thứ 17 của thai kỳ đã làm rõ sự thay đổi sinh hóa não bộ liên quan đến lượng choline hấp thụ [6]. Chuột non từ mẹ thiếu choline có lượng protein calretinin trong hồi hải mã tăng 330%, trong khi chuột non từ mẹ được bổ sung choline có lượng calretinin giảm 70% so với nhóm đối chứng [6]. Mức giảm protein calretinin này vẫn có thể phát hiện được ở hồi hải mã của chuột già 24 tháng tuổi sinh ra từ chuột mẹ được bổ sung choline, cho thấy tác động lâu dài của việc bổ sung dưỡng chất này lên cấu trúc não bộ [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Việc bổ sung choline trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba hỗ trợ sinh tổng hợp màng tế bào, chuyển hóa một carbon và dẫn truyền thần kinh, đồng thời liên quan đến kết quả thai kỳ tốt hơn [2]. Người ta đã quan sát thấy sự cải thiện chức năng tế bào thần kinh ức chế, vốn là yếu tố có sự suy giảm liên quan đến bệnh tâm thần phân liệt và chứng rối loạn tăng động giảm chú ý [2]. Chế độ ăn giàu thực phẩm chứa choline như thịt, đậu nành và trứng được xem là can thiệp khả thi nhằm thúc đẩy phát triển não bộ thai nhi và giảm nguy cơ mắc bệnh tâm thần sau này [2].
Bổ sung choline cho thai phụ đem lại nhiều lợi ích tiềm năng cho sự phát triển nhận thức và tâm lý xã hội của trẻ với chi phí thấp và ít tác dụng phụ nghiêm trọng [3], [7]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định mà bạn đọc cần lưu ý [7].
Một tổng quan năm 2023 phân tích 8 nghiên cứu (gồm 4 nghiên cứu động vật và 4 nghiên cứu lâm sàng) đã chỉ ra rằng do các nghiên cứu có quy mô hạn chế và thời gian theo dõi tương đối ngắn, giới khoa học chưa thể rút ra kết luận chắc chắn về vai trò của việc bổ sung choline trong việc ngăn ngừa các vấn đề tâm thần kinh nghiêm trọng như rối loạn tâm thần [7]. Hiện chưa có bằng chứng khẳng định việc mẹ bổ sung choline có thể ngăn ngừa các triệu chứng loạn thần ở con cái [7]. Một tổng quan năm 2013 cũng lưu ý rằng dù có nghiên cứu ghi nhận chức năng nhận thức tốt hơn ở người lớn ăn nhiều choline, các thử nghiệm lâm sàng đủ cỡ mẫu để kết luận choline trong thai kỳ giúp tăng cường trí nhớ ở trẻ sơ sinh vẫn còn hạn chế, ngoại trừ một thử nghiệm nhỏ trên 140 phụ nữ Mỹ cho thấy tính an toàn của choline bổ sung [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi tẩm bổ trứng trong thai kỳ
Nhiều mẹ bầu lầm tưởng rằng chỉ cần uống các viên vitamin tổng hợp là đã đủ dưỡng chất và không cần chú ý đến thức ăn hằng ngày. Trên thực tế, phần lớn thai phụ vẫn không nhận đủ lượng choline khuyến nghị từ bữa ăn thông thường, khiến nguy cơ thiếu hụt vi chất này diễn ra âm thầm [3], [7]. Trứng, bao gồm cả trứng cút và trứng gà, là nguồn thực phẩm tự nhiên cung cấp choline vô cùng tiện lợi và dễ hấp thu [1], [2].
Một hiểu lầm khác là thai nhi sẽ thông minh vượt bậc nếu mẹ ăn thật nhiều trứng cút mỗi ngày. Sự phát triển thần kinh của thai nhi không phụ thuộc vào một loại thực phẩm đơn lẻ mà là kết quả của sự hiệp đồng giữa nhiều dưỡng chất, bao gồm choline, lutein, zeaxanthin và DHA [1]. Việc chỉ tập trung ăn một món duy nhất có thể gây mất cân đối dinh dưỡng và bỏ sót các vi chất thiết yếu khác.
Nhiều người cũng nghĩ rằng ăn trứng lòng đào hoặc trứng tái sẽ giữ được trọn vẹn dưỡng chất cho não thai nhi. Quan niệm này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột rất nguy hiểm cho thai kỳ. Mọi loại trứng gia cầm khi dùng cho mẹ bầu bắt buộc phải được nấu chín kỹ để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm mà vẫn giữ được giá trị dinh dưỡng của choline.
Ai nên thận trọng khi sử dụng trứng cút thường xuyên?
Mặc dù trứng là nguồn cung cấp choline quý giá và an toàn, phụ nữ mang thai có tiền sử dị ứng với trứng gia cầm tuyệt đối không nên sử dụng để tránh kích hoạt các phản ứng miễn dịch nguy hiểm. Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, phát ban hoặc khó thở sau khi ăn, thai phụ cần ngừng ngay và đi khám.
Những thai phụ mắc bệnh lý nền như đái tháo đường thai kỳ, rối loạn chuyển hóa lipid máu hoặc bệnh lý tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định số lượng trứng phù hợp trong khẩu phần mỗi tuần. Việc kiểm soát lượng cholesterol và chất béo bão hòa từ thực phẩm là điều cần thiết để đảm bảo chỉ số sức khỏe ổn định trong suốt thai kỳ.
Bên cạnh đó, các can thiệp bổ sung choline liều cao dạng viên uống hoặc dạng phosphatidylcholine đặc biệt quan trọng và cần được bác sĩ tư vấn, nhất là với phụ nữ mang thai có tiền sử gia đình mắc bệnh tâm thần nặng hoặc nghiện rượu [3]. Mẹ bầu không nên tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung liều cao mà không có chỉ định y khoa.
Hướng dẫn sử dụng trứng cút khoa học trong thực đơn mẹ bầu
Để bổ sung choline một cách cân đối, mẹ bầu có thể đưa trứng cút vào thực đơn từ 2 đến 3 bữa mỗi tuần. Khoảng 4 đến 5 quả trứng cút có thể tương đương giá trị dinh dưỡng của một quả trứng gà thông thường. Thai phụ có thể ăn vào bữa sáng hoặc các bữa phụ trong ngày để cung cấp năng lượng ổn định.
Cách chế biến tốt nhất là luộc chín hoàn toàn, nấu canh với các loại rau xanh họ cải, hoặc kho nhạt cùng thịt nạc [4]. Việc kết hợp trứng cút với các loại thực phẩm giàu lutein, zeaxanthin như rau lá xanh đậm và các nguồn giàu DHA sẽ tạo nên sự tương tác hiệp đồng tối ưu cho chỉ số trưởng thành não bộ của thai nhi [1]. Tránh các cách chế biến chiên xào nhiều dầu mỡ, nướng cháy hoặc các món trứng muối nhiều natri gây áp lực lên huyết áp và thận.
Trứng cút là một thực phẩm bổ dưỡng, dễ tìm và cung cấp nguồn choline tự nhiên quý giá cùng các dưỡng chất hỗ trợ cho sự hoàn thiện hệ thần kinh thai nhi [1], [2]. Tuy nhiên, món ăn này không phải là chiếc chìa khóa vạn năng thay thế cho toàn bộ chế độ ăn uống khoa học. Mẹ bầu hãy duy trì thực đơn đa dạng, cân bằng, nấu chín kỹ thực phẩm và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có một thai kỳ khỏe mạnh trọn vẹn.
